MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
54
YURTIMIZ O’ZBEKISTONDA XALQ TABOBATINING
RIVOJLANISH TARIXI
Sharipov A.
Osiyo xalqaro universiteti
Tibbiyot fakulteti talabasi
Yoshligimizda nuroniylar “Tabiat bergan kasalliklarning davosi tabiatning
oʻzida” deya uqtirardilar. Tabiblar esa kasalliklarning taxminan 70 foiziga davo
giyohlarda, qolgan 30 foizi mineral toshlarda, deb aytishadi. Asrlar osha qadr-
qimmatini yoʻqotmay kelayotgan bu purmaʼno hikmat zamirida ona tabiatning
ajralmas qismi boʻlgan inson yoʻliqadigan kasalliklarga davo atrofimizni oʻrab turgan
borliqda mujassam, degan hayotiy haqiqat yotibdi. Faqat uni ilgʻab, anglab oʻz oʻrnida
foydalanish kerak.
Bu borada uzoq tarixga ega xalq tabobati eng yaqin koʻmakchi boʻlib kelgan.
Biroq ushbu sohaga yetarli darajada eʼtibor qaratilmasligi oqibatida yurtimizda
anʼanaviy davolash usullari unutilib ketayozgan edi. Ana shunday bir paytda
Prezidentimizning “Oʻzbekiston Respublikasida xalq tabobatini rivojlantirishga doir
qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilingani ayni muddao boʻldi.
L. Morgan, E. Teylor, R. Soleski singari ibtidoiy madaniyat tadqiqotchilari xalq
tabobatining shakllanishi Yer yuzida insoniyatning paydo boʻlishiga borib taqalishiga
urgʻu beradi. Chindan ham, davolashning bu usuli oʻta qadimiy.
Uning sirlari avloddan-avlodga oʻtib, xalqning necha ming yillik tajribalari
natijasida sayqallanib, bizgacha yetib kelgan. Buni zardushtiylik taʼlimotining
muqaddas kitobi “Avesto” ham tasdiqlaydi. Uning barcha qismida, xususan,
“Vendidod”da tabiblar tayyorlash, tabobat amaliyoti, kasalliklar tasnifi, ularning paydo
boʻlish sababi va omillari, noyob dorivor giyohlar haqida qimmatli maʼlumotlar
keltirilgan. Shuningdek, tabib madaniyati, axloqi, uning kasbiga fidoyiligi kabi
masalalar bayoniga alohida sahifalar ajratilganki, bu zaminimiz xalq tabobatida
nihoyatda boy tajribaga ega ekanligidan dalolat beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
55
Buyuk bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino nafaqat qadim anʼanalarni davom
ettirdi, balki davolashning yangi usullarini yaratib, tibbiyot ilmiga asos soldi. Ayniqsa,
dunyo xalqlarining sevimli asariga, tibbiyot sohasi xodimlari faoliyatida dasturil-
amalga aylangan “Tib qonunlari” atalmish nodir kitobda yozib qoldirilgan maʼlumotlar
oʻz ahamiyatini zarracha yoʻqotmagan, aksincha, qadr-qimmati yana-da oshgan.
Ulardan yana-da kengroq foydalanish hayotiy zaruratdir. Binobarin, xalq tabobati,
uning oʻziga xos anʼanalari aholi salomatligini taʼminlash, tibbiy-sanitar yordam
koʻrsatish, xususan, surunkali kasalliklar profilaktikasi, ularni davolashda sifat,
xavfsizlik va samaradorlik borasida amalda koʻp sinovlardan oʻtgan. Yurtimizda xalq
tabobati rivojiga yuksak darajada eʼtibor qaratilayotganining boisi ham shunda.
Oʻzbekiston xalq tabobati assotsiatsiyasi, “Tabobat” akademiyasi tashkil etilib,
jabhada olib borilayotgan izchil saʼy-harakatlar samarasi oʻlaroq, u taraqqiyotga yuz
tuta boshladi.
Biroq qaysi soha boʻlmasin, vaqt oʻtishi bilan mustahkam ilmiy asos va
zamonaviy ilmga ehtiyoj sezganidek, xalq tabobatini ham sogʻliqni saqlash tizimiga
izchil integratsiyalash, oʻzaro uygʻunlashtirish, malakali mutaxassislar tayyorlashni
hayotning oʻzi taqozo qilayotgan edi. Shu maʼnoda, yuqorida nomi keltirilgan qarorda
shu kabi masalalarni tizimli hal etishning aniq mexanizmi belgilab berilgani diqqatga
sazovor.
Hujjatga koʻra, Respublika xalq tabobati ilmiy-amaliy markazi va uning
hududiy tuzilmalari tashkil etilmoqda. Oʻzbek xalq tabobatining tarixiy anʼanalari va
oʻziga xos merosidan foydalangan holda, kasalliklarni profilaktika qilish, tashxis
qoʻyish va davolash, shuningdek, boshqa tibbiy xizmatlar koʻrsatishning
samaradorligini tahlil qilish va oʻrganish uning asosiy vazifasi etib belgilanmoqda.
Buning
uchun
fitoterapiya,
akupunktura,
ayurveda,
gomeopatiya,
yoga,
moksoterapiya, naturopatiya, osteopatiya, termal tibbiyot, xiro-amaliyot, sigun kabi
xalq tabobatining asosiy yoʻnalishlarini rivojlantirish, ularni amaliyotda keng qoʻllash,
aholining sogʻlom turmush tarzini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha oʻquv-metodik
adabiyotlar tayyorlash ishlarida bosh-qosh boʻladi. Bundan tashqari, dorivor
oʻsimliklar oʻstirish, ular asosida xom ashyo tayyorlash, ilmiy tadqiqotlar oʻtkazishni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
56
tashkil etish, noyob shifobaxsh giyohlarni mahalliylashtirish boʻyicha tashabbuskor
boʻladi.
Yana bir eʼtiborli jihati shundaki, Respublika xalq tabobati ilmiy-amaliy
markazi soha uchun malakali mutaxassislar tayyorlash bilan ham shugʻullanadi. Uning
hududiy markazlarida xalq tabobati boʻyicha mutaxassislarni tayyorlash kurslarini
muvaffaqiyatli tamomlagan tibbiy maʼlumotga ega boʻlmaganlarga tegishli
yoʻnalishlarda faoliyat olib borish huquqini beruvchi guvohnoma beriladi. Hududiy
markazlarda ilgʻor ilmiy izlanishlar va tadqiqot ishlarini olib borish uchun barcha
qulaylik, zarur moddiy-texnika bazaga ega zamonaviy laboratoriyalar tashkil etiladi.
Bularning barchasi kasalliklarni profilaktika qilish, tashxis qoʻyish va
davolashda gʻoyatda muhim ahamiyatga ega boʻlgan xalq tabobatini rivojlantirishda
katta imkoniyatlar eshigini ochadi, albatta. Ammo sohani sifat jihatidan yangi
bosqichga olib chiqishda xorijning ilgʻor tajribasini oʻrganish har tomonlama
foydalidir. Shuning uchun bu jabhada yetakchilik qilayotgan Xitoy, Yaponiya,
Hindiston, Vyetnam, Fransiya, Rossiya davlatlari bilan hamkorlik, jumladan, joyiga
borib keng oʻrganish uchun barcha shart-sharoit yaratib berilmoqda. Bu borada
dardlarni davolashda moʻjizalarga qodir boʻlgan Xitoy tabobatiga koʻproq murojaat
qilinishi koʻzda tutilayotgani quvonarlidir.
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti maʼlumotlariga qaraganda, Chin yurtida
1949-yildan 2009-yilgacha boʻlgan davr mobaynida aholining umr koʻrish darajasi 2
barobardan koʻpga uzayib, oʻrtacha yashash davomiyligi 35 yoshdan 73 yoshga
yetgan. Tabiiy savol tugʻiladi: buning siri nimada? Insonparvar ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlar qatorida, xalq tabobatining ommalashtirilishi samarasi hamdir.
Gap shundaki, oʻtgan asrning 50-yillarida Xitoyda bemorni davolash borasida
tabiblar tajribasi va yutuqlariga boʻlgan qiziqish tufayli xalq tabobati davolash usuli
sifatida qayta tiklandi. 1972-yildan esa uning anʼanalari ilmiy asoslangan fan, taʼbir
joiz boʻlsa, Xitoy ramzi, millat mulki sifatida jamiyat tomonidan tan olinadi.
Aytishlaricha, eramizdan avvalgi 259 — 210-yillarda Xitoyda yashab oʻtgan
imperator Sin Shixuan juda badjahl, qaysar va johil boʻlsa-da, tibbiyotga oid kitoblarni
asrab-avaylagan ekan. Ana shu manba qadimiy tabobatni nafaqat qayta tiklash, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
57
uning yutuqlarini zamonaviy tibbiyotga tatbiq etish va ularni oʻzaro uygʻunlashtirish
imkonini beradi. Bugungi kunda sogʻliqni saqlash sohasida erishilayotgan yutuqlar
negizi ayni shunda, deb qaraladi. Buning amaliy isbotini dunyoning eng badavlat va
mashhur kishilari dam olib, sogʻligʻini tiklaydigan Gavayi orollariga qiyoslanadigan
Xaynan oroli misolida ham koʻrish mumkin.
Bundan atigi 30 yil muqaddam — 1990-yillarda bu yerda qadimgi baliqchilar
qishlogʻidan boshqa hech vaqo boʻlmagan. Xitoyliklar bir avlod koʻz oʻngida aholisi
qashshoq, yerlari botqoq boʻlgan orolni ham dam oladigan, ham davolanadigan
dunyoning eng mashhur kurort maskanlaridan biriga aylantirishga muvaffaq boʻlishdi.
Dengiz boʻyida zamonaviy bandargohlar, koʻp qavatli binolar, shifoxonalar, kurort va
sanatoriylar barpo etilgan bu manzil yil davomida sayyohlar bilan gavjum. Inson
salomatligini tiklash va davolashning qadimiy usuli ana shunday imkoniyatlarni tortiq
qildi. Ayni paytda bu yerda sogʻlomlashtirish dasturlariga qoʻshimcha ravishda inson
organizmini yoshartirish ustida olib borilgan ilmiy-amaliy ishlar natijalariga
asoslangan yangi yoʻnalishlar kiritilgani qiziqishni yana-da oshirayotgani bor gap.
Oʻzbekistonda xalq tabobatini ana shunday yuqori darajaga olib chiqish uchun
imkoniyat ham, salohiyat ham yetarli. Jonajon Vatanimiz betakror tabiati, oʻziga xos
oʻsimlik va hayvonot dunyosiga ega, Allohning nazari tushgan noyob manzil
hisoblanadi. Eng muhimi, tib ilmining ustuni boʻlmish Abu Ali ibn Sino bobomiz
qoldirgan benazir merosga egamiz. Ularni amaliyotda keng qoʻllash koʻzda tutilgan
2021 — 2025-yillarda Oʻzbekistonda xalq tabobatini rivojlantirish konsepsiyasi hamda
uning maqsadli koʻrsatkichlarni amalga oshirishga doir “Yoʻl xaritasi” ishlab
chiqilmoqda. Mazkur konsepsiya tasdiqlanib, amalga joriy etilishi sohadagi koʻplab
muammolarni hal qiladi. Masalan, xalq tabobatining oʻzagi boʻlgan asosiy
yoʻnalishlarni rivojlantirish va zamonaviy tibbiyotda ularni qoʻllash boʻyicha oʻquv-
metodik qoʻllanmalar, adabiyotlar juda-juda kam. Qadimda keng foydalanilgan va
yuqori samarali davolash usullari boʻyicha adabiyotlar yaratilishi, targʻibot ishlarining
kuchaytirilishi, oʻz navbatida, aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzi tamoyillarini joriy
etishda qoʻl keladi. Eng katta boyligimiz boʻlgan sogʻligʻimizni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
58
Ilm-fan taraqqiy etgan hozirgi davrimizda tibbiyot rivoji ham tezlashib ketdi.
Ammo kimyoviy preparatlar kasalliklarni davolashning yagona vositasi emas. Bu
usulda tayyorlangan dori-darmonlardan koʻra, shifobaxsh tabiiy giyoh va damlamalar
asosida davolashning foydasi yuqori ekanligi butun dunyoda tan olinmoqda. Aniqrogʻi,
xalq tabobati xavfsizlik va samaradorlik jihatidan amalda oʻzini oqlamoqda. Shu bois
unga murojaat qiluvchilar tobora ortib boryapti. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti
tomonidan Xalq tabobati sohasidagi 2014 — 2023-yillarga moʻljallangan strategiya
amalga oshirilayotgani ana shu hayotiy ehtiyoj mevasi, desak, mubolagʻa boʻlmaydi.
Qarorning oʻziga xos yana bir jihati shundaki, unda oliy taʼlim muassasalari
oldiga hozirgi zamon talablariga javob beradigan yuqori salohiyatli, raqobatdosh va
malakali kadrlar tayyorlash vazifasi qoʻyilmoqda. Shundan kelib chiqib, koʻp asrlik
tarixga ega Samarqand davlat universitetida talabalar, izlanuvchilar, aspirantlarga
ushbu yoʻnalishda ilmiy tadqiqotlar olib borish, amaliy tajribalar oʻtkazish uchun zarur
barcha shart-sharoitlar yaratib berilyapti. Xususan, SamDU biologiya fakulteti qoshida
Hindistonning Dehli universiteti bilan hamkorlikda “Abu Ali Ibn Sino merosi” ilmiy
laboratoriyasi tashkil qilingani nabotot namunalarining dorivorlik xususiyatlarini
oʻrganish barobarida, mutaxassis va olimlar bilan hamkorlikda ularni amaliyotga joriy
qilish boʻyicha innovatsion ishlanmalar yaratishda qoʻl kelyapti.
Shu bilan birga, mazkur sohadagi taʼlim, ilmiy jarayonlarga innovatsion ruh
berish maqsadida universitetimiz bilan Amerika Qoʻshma Shtatlarining “Vet Vittlts”
kompaniyasi oʻrtasida shartnoma imzolangan. Unga binoan boshqa sohalar qatorida,
dorivor oʻsimliklarning jonivorlar organizmiga taʼsirini birgalikda oʻrganish, ilmiy
ishlar olib borish koʻzda tutilgan.
Xulosa qilib aytish joyizki, bugun yurtimizO’zbekistonda xalq tabobatini
zamonaviy sogʻliqni saqlash tizimiga izchil integratsiyalash borasida olib borilayotgan
bunday keng koʻlamli islohotlar qadim davolash sirlaridan voqif boʻlish, bizga maʼlum
boʻlmagan dorivor oʻsimliklarni aniqlash, ulardan aholi salomatligi yoʻlida samarali
foydalanishdek ezgu maqsadga qaratilgani bilan nihoyatda ahamiyatlidir. Binobarin,
inson va tabiat bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzaro vobastalikni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
59
taʼminlagan holda, inson salomatligini mustahkamlash xalq tabobatini taraqqiy
ettirishdan koʻzlangan pirovard maqsaddir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Каримов У. И., Неизвестное сочинение ар -Рази «Книга тайны тайн», Т., 1957.
2.Кадыров А. А., Саипов У. Т., Абу Бакр Рази, Т., 1963. 3.Усманов М. А.,
Закарийя арРази, в книге «Из философского наследия народов Востока», Т.,
1972.
4.Abu Bakr Roziy va uning shogirdi yozib qoldirgan kasalliklar tarixi, T., 1974.
5. Karimov S. U., IX—XI asrlarda kimyo va dorishunoslik fanlari taraqqiyotida
Markaziy Osiyo olimlarining o‘rni, T., 2002.
6. Peter Adamson.Al-Razi Great Medival Thinkers, Oxford University Press,2021.-
256 pages.
7.Bakayev N.B. Lotin tili Lingua Latina. Buxoro -2023.
8. Kuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15004062
9.Kuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15005275
10.Кuvandikova, K. (2025). THE ROLE OF COMMUNICATION IN LANGUAGE
LEARNING:TIPS FOR SPEAKING FLUENCY. В CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND INNOVATION (Т. 4, Выпуск 3, сс. 10–13). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14999363
11. huvandikova, K. (2024). COLLABORATIVE MOBILE LEARNING
APPROACH. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND
INNOVATION
(Т.
3,
Выпуск
11,
сс.
131–134).
Zenodo.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
60
12. Kuvandikova, X. (2024). PROBLEMS,SOLUTION AND DEVELOPMENT OF
ESP IN UZBEKISTAN. В INTERNATIONAL BULLETIN OF APPLIED SCIENCE
AND
TECHNOLOGY
(Т.
4,
Выпуск
1,
сс.
210–214).
Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10568469
13. Kuvandikova Kh.B. Problems,Solution and Development of ESP in Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo10568469
14. Кувандикова Х.Б.Пути развития творческой деятельности учащихся
https://cspu.uz/
15. Kuvandikova Kh.B. Essential Tips and the Ways of Overcoming Difficulties in
Writing
https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/1188
16. Kuvandikova Kh . Implementation of CLIL in language learning and teaching
http://grnjournals.us/index.php/AJSHR
