MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
355
O’ZBEK MILLIY CHOLG’ULARIDAN NAY CHOLG’USINING
KELIB CHIQISH TARIXI
Shаhrisаbz dаvlаt pedаgogikа instituti o’qituvchisi
Fazliddinov Zokir
Tel:+998977627374
Annotatsiya: O'zbekistonda ijrochilik amaliyotida foydalanib kelinayotgan
milliy musiqa cholg'ularining 30tadan ortiq turlari mavjud. Shulardan 18 nomdagi
musiqiy cholg'ular XX asrning 40-yillaridan keyinproq professor A.I.Petrosyans
boshchiligidagi bir guruh mutaxassislar va soz ustalari bilan hamkorlikda
takomillashtirilgan musiqiy cholg'ular bo'lib, konsert sahnalarida yakka navozlik
sifatida, shu bilan birga, asosan orkestr va ko'p ovozli ansambllarda foydalanish
uchun mo'ljallangandir. Ushbu maqolada Shunday cholg‘ulardan biri Nay tarixi
xaqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: ansambl, O'rta Osiyo, Nay, Cholg'u, Sozandalar, O'zbekistonda,
fleyta, Afrosiyob.
Ansambldagi o'zbek milliy cholg'ular tarixi Nay - qadimdan O'rta Osiyoda,
jumladan O'zbekiston musiqa madaniyatida sevimli cholg'u sifatida qo'llanilib
kelinmoqda. Nayning yaralishiga doir bir rivoyatda aytilishicha: Inson paydo
bo'lgandan keyin yerda o'sib turgan qamishni qirqib olib, undan teshiklar ochib, nay
yasaydi va chala boshlaydi. Nayning ohangiga mahliyo bo'lgan yer yuzidagi barcha
jonzot tirikchilik tashvishini unutib (sher kiyik bilan, bo'ri qo'y bilan, tulki tovuq bilan
va h.k.) hech narsaga parvo qilmasdan ijrochining izidan ergashib ketaverishibdi. Buni
kuzatib turgan Allohu-ta'lo yerdagi muvozanatni buzilganini ko'rib insonning qo'lidan
nayni oladi va undagi mahliyo qiluvchi shirani chiqarib tashlaydi va nayni qaytarib
beradi. Hozirgina uning maftunkor ovozi o'shashirasi so'rib olingandan keyingi holati
bo'lsa undan oldingisining ta'rifiga so'z ojizd ir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
356
Amir Xusrav Dehlaviy asarlari uchun Kamoliddin Behzod tomonidan chizilgan
miniatyuralarda ikki naychi va doyrachi tasvirlangan bo'lib, bu yerda nay ichaksimon
(trubka) shaklida bo'lgan. Uning yuqori qismini sozanda lablariga tekizib pastki
qismini pastga tushirib chalgan. Cholg'uning hajmi va qo'lda ushlanishiga qarab bu ,
musiqachilari chaladigan qadimiy uzunroq fleytalar avlodi ekanini ko'rish mumkin.
O'rta asr miniatyurachilari bu cholg'ularning chalinish uslubini barmoqlar
joylashishiga qarab belgilashgan va miniatyuralarga qarab shuni aniqlash mumkinki,
bu bir nechta (balki oltitadir) teshikchalar ichaksimon naychaning xuddi zamonaviy
fleyta singari pastki qismida bo'lgan.
Ibtidoiy jamiyatda xalq turmushi, mehnat jarayonlarida "Navro'z" tantanalarida
nay va boshqa cholg'ularda kuylar ijro etilgan. Moddiy madaniyat yodgorliklari,
tasviriy san'at asarlari, jumladan devordagi rasmlar, sopol haykalchalar va turli xil
miniatyuralar eramizning VII asridayoq ikki turdagi xalq cholg'ulari ansambli
mavjudligidan, ulardan biri damli va urma zarbli cholg'ulardan iborat bo'lganligi
hamda nay, surnay va boshqa cholg'ularda yakkanavoz ijrochilik ham mavjud ekanligi
haqida ma'lumot beradi."Shohnoma" asarida ham chang, doyra va naydan iborat
bo'lgan ansambli fodalangan.
Nay ansamblda ohangni boshlovchi sifatida aks ettirilgan. Forobiyning
"Musiqa haqida katta kitobi"- ning ikki qismi o'sha davr cholg'ulariga bag'ishlangan,
ular ichida nay ham ta'riflanadi. Cholg'u uzunligi 450-520 mm.li bo'lib, unda oltita ijro
teshikchalari hamda nafas yuboriladigan bitta teshik mavjud.
Nay cholg‘usi ko‘p asrlik taraqqiyot davomida o‘ziga xos tuzilishi tufayli
an‘anaviy shakllarda bizgacha yetib keldi. Nay silindr shaklida yumaloq ichi g‘ovak
bo‘lib, diametri 20-30 mm, uzunligi 450-520 mm.li bo‘lib, unda oltita ijro teshikchalari
hamda nafas yuboriladigan bitta teshik mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
357
Nayda asosan 7 ta teshikbo‘lib, ulardan bosh qismidagi 1 ta alohida teshik
puflash "Labium"uchun, qolgan 6 tasi esa barmoqlar bilan bosib tovush chiqarish
uchun qo‘llaniladi. Nayning tovush qatori diatonik bo‘lib, 2,5 oktava (1-oktava lyadan
4-oktava re) gacha tovush ko‘lamiga ega. 2-oktava lya tovushidan yuqori pardalar
nafas bosimini kuchaytirish yo‘li bilan hosil qilinadi. Sozandalar ijro davomida va
ayniqsa yuqori tovushlarni hosil qilganda murakkab (asosiy pardalarda o‘rta
barmoqlarni ochgan holda "vilochniy") applikaturani qo‘llaydilar.
Nay teshiklarini yarim ochgan holda esa xromatik tovush qator hosil qilish
mumkin. Shuningdek, nayning puflanadigan teshigiga ijrochi labini pastroq yoki
yuqoriq o‘yishi natijasida tovushni yarim pardaga farq qildirish mumkin. Sozning
balandligi nayning yuqori qismi ichkarisida joylashgan tiqin (probka) va
harakatlantiruvchi golovka bilan tartibga solib turiladi. Golovka yoki probkani siljitish
bilan havo to‘lqinini ko‘paytirish va shu bilan birga, tovushni pasaytirish va
kuchaytirish mumkin.
Nayda ijro etish uchun o‘ng va chap qo‘llarning uchtadan barmoqlari
ishlatiladi. Nayda ijro etganda uning puflab chalinadigan teshigini pastki labga
shunday qo‘yish kerakki, lab faqat teshikning chetigagina tegib turishi va uning
to‘rtdan bir qismini berkitishi lozim. Naychining qo‘li barmoqlarning erkin ishlay
olishi uchun sharoit yaratgan holatda bo‘lishi lozim. Bosh va gavdani, ya‘ni qomatni
to‘g‘ri tutish zarur. Tirsaklar yengil ko‘tarilgan,yelkalar kerilgan holda bo‘lishi kerak.
Ko‘krak qafasining erkin bo‘lishi esa yengil nafas olishni ta‘minlaydi. Bular esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
358
talabalarning
muvaffaqiyatli
bilim
olishlarida
va
o'zlarining
sog'liklarini
mustahkamlashda zaruriy sharoitlardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A.Axmedov “Ansambl (turlaribo‘yicha)” Toshkent: 2023.
2.O‘.Mirzayev - "Cholg‘u ijrochiligi va ansambl". N., "Tahrir" 2019
3.R.Qodirov - "Musiqapedagogikasi". T.: 2013
4.O.Toshmatova. Xalq cholg‘ulari antologiyasi. T., "Musiqa" 2014
5.A.Fitrat - "O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi" T., "Fan" 1993
6. .A.Mamadaliyev - "Ansambl sinfi". T., "Musiqa" 2020
