MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
233
MUALLIFLIK HUQUQINING XALQARO ME’YORIY-HUQUQIY
ASOSLARI
Sharipova Nilufar Axmadjon qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti talabasi
Email:nilufarsharipova6699@gmail.com
Annotatsiya- Mualliflik huquqining xalqaro darajada samarali himoyasini
ta’minlash uchun uni tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy asoslar muhim ahamiyatga
ega. Ushbu tezisda mualliflik huquqini tartibga soluvchi asosiy xalqaro hujjatlar —
Bern konvensiyasi, Mualliflik huquqi bo‘yicha WIPO shartnomasi, TRIPS bitimi va
boshqa normativ-huquqiy manbalar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu hujjatlarning
amaliyotdagi roli, ularni bajarish bo‘yicha davlatlar zimmasiga yuklatilgan
majburiyatlar va ularning milliy qonunchilikka ta’siri yoritiladi.
Аннотация- Обеспечение эффективной защиты авторских прав на
международном уровне требует наличия нормативно-правовой базы,
регулирующей данную сферу. В данной тезисной работе рассматриваются
основные международные документы, регулирующие авторские права, такие
как Бернская конвенция, Договор ВОИС по авторскому праву, Соглашение
ТРИПС и другие правовые акты. Также анализируется роль этих документов
на практике, обязательства государств по их выполнению и влияние на
национальное законодательство.
Annotation- Ensuring effective protection of copyright at the international
level requires a well-established legal framework. This thesis examines the main
international legal instruments regulating copyright, such as the Berne Convention,
the WIPO Copyright Treaty, the TRIPS Agreement, and other legal documents. It also
analyzes the practical significance of these instruments, the obligations of member
states to implement them, and their influence on national legislation.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
234
Kalit so‘zlar: Mualliflik huquqi, xalqaro huquq, Bern konvensiyasi, TRIPS
bitimi, WIPO (VOIS), intellektual mulk, xalqaro shartnomalar, huquqiy himoya, milliy
qonunchilik, raqamli huquqlar.
Ключевые слова: Авторское право, международное правоб бернская
конвенцияб
соглашение
ТРИПС,
ВОИС
(WIPO),
интеллектуальная
собственность, международные договоры, правовая защита, национальное
законодательство, цифровые права.
Keywords: Copyright, international law, Berne Convention, TRIPS Agreement,
WIPO, intellectual property, international treaties, legal protection, national
legislation, digital rights
Mualliflik huquqi har bir shaxsning intellektual mulkini himoya qiluvchi
muhim institutlardan biri hisoblanadi.
1
Biroq bugungi kunda texnologiyalar
chegaralarni yo‘q qilayotgani sababli mualliflik huquqini faqat milliy qonunchilik
bilan emas, balki xalqaro huquqiy asoslar orqali tartibga solish zarurati ortmoqda. Shu
bois, xalqaro hujjatlarning roli beqiyosdir.
Birinchi va eng muhim xalqaro hujjat — bu 1886-yilda qabul qilingan Bern
konvensiyasi bo‘lib, u mualliflik huquqining minimal standartlarini belgilaydi.
Konvensiyaga a’zo davlatlar asarlarga avtomatik himoya berilishi, muallif nomi
ko‘rsatilishi va asarning daxlsizligi kabi qoidalarni milliy qonunchilikka
implementatsiya qilishi shart.
Ikkinchi muhim hujjat — bu TRIPS bitimi (1994), ya’ni Savdo sohasidagi
intellektual mulk huquqlari bo‘yicha kelishuv bo‘lib, u mualliflik huquqining savdo
bilan bog‘liq jihatlarini tartibga soladi. Ushbu bitim Jahon savdo tashkilotiga a’zo
barcha davlatlar uchun majburiydir va mualliflik huquqining buzilishi holatida xalqaro
nizolarni hal qilish mexanizmini belgilaydi.
Uchinchi muhim asos — bu WIPO mualliflik huquqi to‘g‘risidagi shartnomasi
(1996) bo‘lib, u raqamli texnologiyalar davrida mualliflik huquqini himoya qilish
bo‘yicha yangi standartlarni belgilaydi. Xususan, elektron mualliflik huquqlari,
1
Intellektual mulk.Darslik.TDYU 2020
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
235
Internetda kontent tarqatish va raqamli himoya vositalari ushbu shartnoma orqali
tartibga solinadi.
Shuningdek, Rim konvensiyasi, Parij konvensiyasi, Pekin shartnomasi kabi
boshqa xalqaro hujjatlar ham intellektual mulkning turli shakllarini, shu jumladan
mualliflik huquqiga yaqin bo‘lgan huquqlarni (ijrochilar, efirga uzatuvchilar) himoya
qilishda muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro huquqiy asoslar mualliflik huquqini global miqyosda barqaror va birxil
himoya qilishni ta’minlaydi. O‘zbekiston kabi davlatlar uchun ushbu hujjatlar asosida
milliy qonunchilikni takomillashtirish, xorijiy tajribani o‘rganish va xalqaro
majburiyatlarni bajarish zarurati mavjud.
Mualliflik huquqining xalqaro me’yoriy asoslarini rivojlantirishda Jahon
Intellektual Mulk Tashkiloti (WIPO), BMT va Jahon Savdo Tashkiloti (WTO) kabi
tashkilotlar muhim o‘rin tutadi. Ular mualliflik huquqi bo‘yicha xalqaro
shartnomalarni ishlab chiqish, davlatlar o‘rtasida hamkorlikni mustahkamlash va
texnik yordam ko‘rsatish orqali huquqiy bazani mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Raqamli texnologiyalar rivoji xalqaro huquqni yangi muammolar bilan duch
qoldirmoqda. Internetda mualliflik huquqlarini buzish, asarlarni noqonuniy ko‘chirish
va tarqatish holatlari ko‘paymoqda. Shuningdek, sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan
asarlarning huquqiy maqomi ham xalqaro maydonda dolzarb muhokama qilinmoqda.
Ayni paytda mavjud xalqaro hujjatlar ushbu holatlarni to‘liq tartibga solishga yetarli
emas.
Ayrim mamlakatlar xalqaro hujjatlarni qabul qilgan bo‘lsa-da, ularning milliy
qonunchilikdagi tatbiqi farq qiladi. Shu sababli huquqiy tartibotda harmonizatsiya
(muvofiqlashtirish) — ya’ni turli mamlakatlar qonunchiliklarining bir-biriga
moslashtirilishi muhim ahamiyatga ega. Bu esa mualliflarning huquqlarini
transchegaraviy muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Xalqaro me’yoriy-huquqiy asoslar mualliflik huquqining barqaror himoyasini
ta’minlovchi tayanchdir. Shunga qaramay, zamonaviy texnologik rivojlanish ushbu
asoslarni doimiy yangilab borishni talab qilmoqda. Kelajakda xalqaro hamjamiyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
236
tomonidan yangi shartnomalar va mexanizmlarning ishlab chiqilishi dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Intellektual mulk.Darslik.TDYU 2020
2. Filipova I.A. "Sun'iy intellektni huquqiy tartibga solish". - Samarqand: Samarqand
davlat universiteti, 2022. – 179 bet.
3.’’Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun (20.07.2006)
4.https://www.researchgate.net/publication/366474594
