MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
82
OLIY TA'LIM TALABALARIDA LIDERLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISH
Andijon davlat pedagogika instituti oqituvchisi
PhD. Shobduraximova Umriniso
Andijon davlat pedagogika instituti Pedagogika yonalishi
1-bosqich magistranti
Abduqaxxorova Moxinur Nodirbek qizi
Annotatsiya. Ushbu maqola oliy ta’lim talabalarida liderlik qobiliyatini
rivojlantirishning bir necha usullari, ularning foydali taraflari muhokama qilinadi.
Hozirgi kunda talabalarining liderlik qobiliyatini oshirish bo’yicha turli usuldagi
metodlardan foydalanib kelinmoqda. Ushbu metodlar orqali talabalardagi yashirin
liderlik qobiliyatlari aniqlanib, ulardan to’g’ri foydalanish bo’yicha pedagogik
ko’nikmalar hosil qilinmoqda.
Kalit so’zlar. Liderlik qobiliyati, pedagogik ko’nikmalar, innovatsion
texnologiya, texnologik ta’lim,
Kirish.
Tez shiddatda yangilanayotgan ushbu davrda, ixtirolar, ilmiy
tadqiqotlar, innovatsion g’oyalar, texnik ishlanmalar va ularni to’g’ri boshqarish o’ta
muhim sanaladi. Aynan ularning ko’lami va sifati raqobatdosh, kadrlar yetishib
chiqishida asosiy o’rin egallaydi.
Ma’lumki, har qanday guruh, tashkilot, jamoa-bo’linmada tan olingan obro’-
e’tiborga ega bo’lgan shaxs mavjud bo’lib, u mazkur tashkilotning faoliyatiga bevosita
ta’sir ko’rsatadi, bu o’zini boshqaruv harakatlari sifatida namoyon qiladi. Buni Amir
Temurning “Azmi qat’iy tadbirkor, hushyor, mard va shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz
va loqayd kishidan afzaldir”, degan fikri ham rasdiqlaydi. Bugungi kunda biz bunday
shaxslarni liderlar deb ataymiz.
Lider so’zi inglizcha “leader” – yetakchi, boshliq, rahbar biror siyosiy partiya
yoki tashkilotning rahbari, yo’lboshchisi ma’nolarini anglatadi. [1]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
83
Lider qanday qanday hususiyatga ega bo’lishi lozim? Yetakchilikning ya’ni
liderlikning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
mas'uliyatli va qiyin qarorlarni qabul qilish qobiliyati, ular uchun tegishli
javobgarlikni o'z zimmasiga olish istagi;
shaxsiy manfaatlar uchun emas, balki odamlarning umumiy manfaatlari
va manfaatlari haqida qayg'urish;
odamlarni butunlay ixtiyoriy asosda boshqarish qobiliyati;
xarizma va tabiiy ta'sir kuchiga ega bo'lish;
guruh tomonidan etakchiga bo'lgan ishonch va kuchli hokimiyat
mavjudligi;
xatolarni tan olish qobiliyati va mag'lubiyat uchun javobgarlikni o'z
zimmasiga olish, bundan shaxsiy xatolarni qidirish.
Bir qarashda liderlik rahbarlik kabi ko'rinishi mumkin. Qisman to`g`ri, ammo
ularning o`zaro farqli jihatlari mavjud.
Birinchidan, lider har doim parda ortida va o'z-o'zidan aniqlanadi, rahbar
esa rasmiy ravishda tayinlanadi.
Ikkinchidan, rahbar u bilan chambarchas bog'liq bo'lgan ma'lum bir guruh
vakili bo'lib, yetakchi, aksariyat hollarda, guruhdan ajraladi.
Uchinchidan, liderning asosiy sohasi - bu shaxslararo munosabatlar, rahbar
esa rasmiy munosabatlardir. rahbarning ixtiyorida juda ko'p tashqi ma'lumotlar
mavjud, qonuniy sanksiyalarni qo'llash mumkin, ya'ni u rasmiy shaxs. Ilmiy tilda
guruhga kuchli va ta'sirchan ta'sir ko'rsatadigan rasmiy rahbar, ya'ni uning ta'siri
pozitsiyaga bog'liq bo'lsa, "bo'ysunuvchilar" ga ta'sir qiladi.
Norasmiy rahbar - bu kompaniyada egallagan joyidan qat'i nazar,
yetakchilikni ta'minlaydigan shaxs. Uning harakatining mohiyati ijtimoiy bo'lib, u
"izdoshlariga" qaratilgan bo`ladi.
Yuqorida sanab o„tilgan xususiyatlar shaxsda yillar mobaynidagi tajriba va
tug’ma iste’dod asosida shakllanib boradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
84
Ta‟lim jarayonida yoshlarning liderlik xususiyatlarini rivojlantirishda
nimalarga e‟tibor qaratish zarur. Bu borada quyidagi jihatlarga e‟tibor qaratish muhim
ahamiyat kasb etadi:
Xatarlarni (risklarni) o‘z zimmasiga olish va muvaffaqiyatsizliklardan
o‘rganish.
Muvaffaqiyatsizliklardan qochib qutulish va har doim hayotda
muvaffaqiyatli bo„lish mumkin emas. Shu sababli yosh avlod uchun har bir
muvaffaqiyatsizlikdan saboq olish va hayotda davom etish juda muhimdir. Ular
tavakkal qilishdan qo„rqmasliklari kerak va muammolarga duch kelgan holatda
tegishli saboqlarni olishni o„rganishlari lozim. Xato qilmaydiganlar hayotda
o„smaydilar. Rasmiy ta‟lim tizimi shunday yo„lga qo„yilishi kerakki, bu o„quvchilarni
tavakkal qilishga undaydigan va ularni xato va kamchiliklari uchun jazolamaydigan
bo„lishi lozim. Insonning aql-idroki o„sishi va hayotdagi yuksalishi orttirgan tajribalari
orqali bo„ladi.
Xulosa qilib aytganda yoshlarda liderlik xususiytalarini rivojlantirish uchun
bugunda kunda mamlakatimizda barcha sharoitlar yaratilgan. Buni O`zbekiston
Respublikasi “Yoshlarga oid davlat siyosati to`g`risda”gi qonuni, “Ta‟lim
to`g`risda”gi qonunlarda o`z aksini topganligida ko`rishimiz mumkin. Ushbu
normalarni amaliyotga tatbiq etish yoshlarda liderlik xususiyatlarini namoyon
bo`lishida muhim rol o`ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
O`zbek tilining izohli lug„ati. –T. “O„zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat
ilmiy nashriyoti. 2013. 497-b.
2.
Chemers M. (1997)
An integrative theory of leadership
. Lawrence Erlbaum
Associates, Publishers. ISBN 978-0-8058-2679-1
3.
K.Turaev Yoshlarda liderlik qobiliyatini rivojlantirish. Yangilanayotgan
jamiyatda yoshlarning ijtimoiy faolligi: muammo va yechimlar. Respublika
ilmiyamaliy konferensiyasi maqolalar to„plami. –T. 2020. 14-b.
4.
Икрамов Р.А., Хожиев Р.Б. (2020). Воспитание гармонично развитого
поколения является приоритетом государственной молодежной политики.
Вестник науки и образования. № 14 (92). Часть 1. С. 88-90.
