MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
63
KOMPYUTER TARMOQLARI VA INTERNET
TEXNOLOGIYALARI
Abdusalimova Mukambarxon Iskandarbek qizi
Farg’ona Davlat Universiteti
Chet tillari fakulteti, Filologiya va tillarni o’qitish: ingliz tili
1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Toshboltayev Faxriddin O’rinboyevich
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
kompyuter
tarmoqlari
va
internet
texnologiyalarining nazariy asoslari, ularning turlari, amaliy qo‘llanilishi hamda
zamonaviy rivojlanish yo‘nalishlari yoritilgan. Tarmoqlar tuzilmasi, asosiy qurilmalar
va internet xizmatlari batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, ta’lim, sog‘liqni saqlash,
biznes va kundalik hayotda internet texnologiyalarining tutgan o‘rni hamda raqamli
transformatsiyadagi roli muhokama etiladi.
Kalit so‘zlar: kompyuter tarmog‘i, internet texnologiyalari, LAN, WAN,
TCP/IP, marshrutizator, xavfsizlik, raqamli transformatsiya, elektron ta’lim, bulutli
texnologiyalar..
Аннотация: В данной статье описаны теоретические основы
компьютерных сетей и интернет-технологий, их виды, практическое
применение, вопросы безопасности и современные направления развития.
Подробно анализируется структура сети, основные устройства, модель OSI и
интернет-сервисы. Также будет обсуждаться роль интернет-технологий в
образовании, здравоохранении, бизнесе и повседневной жизни, а также их роль
в цифровой трансформации.
Ключевые слова: компьютерная сеть, интернет-технологии, LAN, WAN,
TCP/IP, модель OSI, маршрутизатор, безопасность, цифровая трансформация,
электронное обучение, облачные технологии.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
64
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan bir qatorda kompyuter
tarmoqlari va internet texnologiyalarining ahamiyati ham kundan kunga ortib
bormoqda. Ular zamonaviy axborot almashinuvi, ma’lumotlar saqlanishi, uzatish va
qayta ishlanishini ta'minlovchi asosiy infratuzilma hisoblanadi. Bugungi kunda dunyo
bo‘ylab millionlab foydalanuvchilar tarmoqlar orqali bog‘langan va bu bog‘liqlik
ularning kundalik faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Jamiyatning hozirgi bosqichida
axborot texnologiyalarining rivojlanishini kompyuter tarmoqlarisiz tasavvur etib
bo‘lmaydi.
Kompyuter tarmog‘i – aloqa kanallari orqali yagona tizimga bog‘langan
kompyuter va terminallar majmuasidir. Shuningdek, bu ikki yoki undan ortiq
kompyuterlarning o‘zaro bog‘lanib, axborot almashinuvi yoki resurslardan umumiy
foydalanishni ta’minlaydigan tizim sanaladi. Tarmoq orqali foydalanuvchilar printer,
fayl server, dasturiy ta’minot va boshqa qurilmalardan umumiy foydalanishi mumkin.
Тarmoqda axborotni ishlab chiqaruvchi va undan foydalanuvchi ob’ektlar
tarmoq ob’ektlari deyiladi. Тarmoq ob’ektlari alohida kompyuter, kompyuterlar
kompleksi, ishlab chiqarish robotlari va boshqalar bo‘lishi mumkin. Axborotlarning
territorial joylashuviga ko‘ra kompyuter tarmoqlarini uchta asosiy sinfga bo‘linadi
:
global tarmoqlar, regional (mintaqaviy) tarmoqlar, lokal (mahalliy) tarmoqlar.
Global kompyuter tarmoqlari-
Bu tarmoq turli mamlakatlarda, turli
qit’alarda joylashgan abonentlarni birlashtiradi. Abonentlar orasida aloqa bunday
tarmoqlarda telefon aloqa liniyalarida, radioaloqa va kosmik aloqa tizimlari asosida
amalga oshiriladi.
Mintaqaviy kompyuter tarmoqlari-
Ular bir-biridan ancha uzoqda
joylashgan biror mintaqaga tegishli abonentlarni birlashtiradi. Masalan, biror shahar
ichidagi yoki iqtisodiy regionda yoki alohida bir mamlakatda joylashgan abonentlarni
birlashtiruvchi tarmoq.
Lokal (mahalliy) tarmoq-
Bu tarmoq esa kichik bir hududda joylashgan
abonentlarni birlashtiradi. Bunday tarmoq odatda aniq bir joyga bog‘langan bo‘ladi.
Masalan, biror korxona yoki tashkilotga.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
65
Mahalliy tarmoqning uzunligini 2-3 km bilan cheklash mumkin. Global,
mintaqaviy va mahalliy tarmoqlar birlashmasi ko‘p tarmoqli iyerarxiyani tashkil etish
imkonini beradi. Masalan, Internet kompyuter tarmog‘i keng tarqalgan,
ommaviylashgan global kompyuter tarmog‘idir. Uning tarkibiga erkin ravishda
birlashgan tarmoqlar kiradi. Uning nomining o‘zi «tarmoqlar orasida» ma’nosini
anglatadi. Internet alohida tarmoqlarni birlashtirgan. Shuning uchun u katta
imkoniyatlarga ega. O‘zining shaxsiy kompyuteri orqali Internetning ixtiyoriy
abonenti axborotni boshqa shaharga uzatishi, uzoq masofada joylashgan biror
kutubxonadagi adabiyotlar katalogini ko‘rib chiqishi, tarmoqqa ulangan abonentlar
bilan konferentsiyada yoki o‘yinda ishtirok etishi ham mumkin. Internetning asosiy
yacheykasini mahalliy kompyuter tarmoqlari tashkil etadi. Kompyuterlarni mahalliy
tarmoqqa ulashning uch asosiy strukturasi mavjud:
– halqasimon;
– shinali;
– yulduzsimon.
Halqasimon bog‘lanishda kompyuterlar yopiq chiziq bo‘yicha bog‘langan
bo‘ladi. Тarmoqning kirish qismi chiqish qismi bilan ulangan bo‘ladi. Axborot halqa
bo‘yicha kompyuterdan kompyuterga o‘tadi.
Tarmoqning shinali bog‘lanishida ma’lumotlar uzatuvchi kompyuterdan shina
bo’yicha har ikki tomonga uzatiladi.
Yulduzsimon bog‘lanishda markaziy kompyuter mavjud bo‘lib, unga qolgan
barcha kompyuterlar bog‘langan bo‘ladi.
Internet texnologiyalari
Internet texnologiyalari — bu internet muhitida ma’lumotlarni uzatish, saqlash,
qayta ishlash va taqdim etishni ta'minlovchi dasturiy, apparat va tarmoq
infratuzilmalari majmuasidir. Bu texnologiyalar veb-saytlar, elektron pochta, mobil
ilovalar, bulutli xizmatlar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalarni yaratish va
ulardan foydalanish
imkonini beradi.
Internet texnologiyalarining asosiy
komponentlari qatoriga protokollar (masalan, TCP/IP HTTP, HTTPS, FTP, DNS),
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
66
tarmoqlar (LAN, WAN), hamda server tizimlari kiradi. Ular yordamida veb-saytlar,
mobil ilovalar va bulutli xizmatlar kabi ko‘plab xizmatlar amalga oshiriladi.
TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol): asosiy internet
protokoli.
HTTP/HTTPS: veb-sahifalarni yuborish/olish uchun.
FTP (File Transfer Protocol): fayllarni yuklab olish yoki joylashtirish.
DNS (Dom
ain Name System): domen nomlarini IP manzilga tarjima
qiladi.
Kompyuter tarmog‘i quyidagi komponentlardan tashkil topadi:
Serverlar – xizmat ko‘rsatuvchi asosiy kompyuterlar.
Klientlar – xizmatdan foydalanuvchi qurilmalar.
Marshrutizatorlar (router) – tarmoqni boshqaruvchi qurilmalar.
Switchlar va modemlar – ma’lumot uzatishni ta’minlovchi qurilmalar.
Asosiy internet xizmatlari quyidagilarni tashkil etadi:
Veb-brauzing
– saytlar ko‘rish (Google, Wikipedia, YouTube).
Elektron pochta
– xabar almashish (Gmail, Outlook).
Bulutli xizmatlar
– Dropbox, Google Drive.
VoIP
– Skype, Zoom, Telegram orqali qo‘ng‘iroqlar.
Internetda veb-sahifalar yaratish uchun quyidagi texnologiyalar qo‘llaniladi:
HTML
– sahifaning tuzilmasini belgilaydi.
CSS
– dizayn, rang, joylashuv.
JavaScript
– sahifa interaktivligini oshiradi.
CMS
– kontentni boshqarish tizimi (WordPress, Joomla).
Internet texnologiyalarining rivojlanish yo‘nalishlari quyidagilar:
5G va undan keyingi texnologiyalar:
Yuqori tezlik, past kechikish
IoT qurilmalar bilan samarali aloqa
Sun’iy intellekt bilan integratsiya:
Aqlli tahlillar
Personalizatsiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
67
Bulutli texnologiyalar:
Resurslarni masofadan boshqarish
Katta ma’lumotlar (Big Data) bilan ishlash
Shuni ham ta’kidlab o’tish keraki, bugungi kunda raqamli transformatsiya
barcha sohalarni qamrab olmoqda. Internet texnologiyalari esa bu o‘zgarishlarning
markazida turibdi.
Elektron hukumat (E-gov): Fuqarolarga davlat xizmatlarini onlayn
ko‘rsatish imkonini beradi. Misol: soliqlarni to‘lash, hujjat topshirish.
Elektron ta’lim (E-learning): Internet texnologiyalari yordamida
masofadan turib bilim olish imkoniyati yaratildi. Pandemiya davrida bu tizim o‘z
dolzarbligini isbotladi.
Elektron sog‘liqni saqlash (E-health): Masofaviy konsultatsiyalar,
elektron retseptlar, onlayn tibbiy xizmatlar bu sohaga kiradi.
Xulosa qiladigan bo’lsak, kompyuter tarmoqlari va internet texnologiyalari
inson hayotini soddalashtiradi, ish unumdorligini oshiradi va yangi imkoniyatlar
eshigini ochadi. Shu bilan birga, ularning noto‘g‘ri ishlatilishi yoki zaif himoyasi xavf
tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun bu texnologiyalarni chuqur o‘rganish, samarali
ishlatish va doimiy yangiliklardan boxabar bo‘lib turish zamon talabi hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Forouzan B. A. “Data Communications and Networking, McGraw-Hill” 2012.
Tanenbaum A. S. “Computer Networks, Pearson Education” 2010.
Cisco Networking Academy ” Introduction to Networks v7.0, Cisco Press” 2022.
Wikipedia: Types of computer networks
Xalilov I., Sobirov B. “Kompyuter tizimlari va tarmoqlari” Toshkent, 2019.
Танбуров Н. “Интернет технологиялари ва ахборот хавфсизлиги,” Тошкент,
2021.
