MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
30
PEDAGOGIK MAHORAT VA UNI RIVOJLANTIRISH
KOMPETENSIYALARI
Andijon davlat pedagogika instituti
1-kurs magistranti
Muxtarova Sayyoraxon
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada pedagogik mahorat va uni rivojlantirish
kompetensiyalari tahlil qilinadi. Pedagogik mahorat – bu o‘qituvchining ta’lim
jarayonida o‘z bilimlarini, ko‘nikmalarini va amaliy malakalarini samarali tarzda
qo‘llay olish qobiliyatidir. Maqolada pedagogik mahoratning tarkibiy qismlari, uni
rivojlantirish yo‘llari, pedagogning kompetensiyalarini shakllantirishning asosiy
metodlari va yondashuvlari haqida ma’lumot beriladi. Bundan tashqari, pedagogik
mahoratni rivojlantirishda axborot texnologiyalarining roli, innovatsion ta’lim
usullari hamda o‘qituvchining doimiy o‘z-o‘zini takomillashtirishining ahamiyati
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Pedagogik mahorat, kompetensiya, rivojlanish, o‘qituvchi,
innovatsion ta’lim, axborot texnologiyalari.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘zgarib bormoqda va shu bilan birga o‘qituvchidan
ham doimiy ravishda yangi kompetensiyalarni egallash, o‘zining pedagogik mahoratini
rivojlantirish talab qilinmoqda. Pedagogik mahorat — bu o‘qituvchining kasbiy
faoliyatida o‘z bilimlarini, ko‘nikmalarini va malakalarini samarali qo‘llash
qobiliyatidir. Boshqacha aytganda, bu — ta’lim jarayonini rejalashtirish, boshqarish,
o‘quvchilarni faollashtirish, ularning bilimlarini samarali tarzda tekshirish va baholash
kabi ko‘plab masalalarni hal qilishdagi o‘qituvchining kasbiy salohiyatidir.
Pedagogik mahoratning o‘ziga xos jihati shundaki, u nafaqat ta’lim berishdagi
metodlarni egallashni, balki o‘quvchi bilan aloqada bo‘lishni, uning individual
ehtiyojlarini hisobga olishni, o‘z faoliyatini doimiy tahlil qilish va takomillashtirishni
ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli, o‘qituvchi o‘zining kasbiy faoliyatida pedagogik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
31
mahoratini doimiy ravishda rivojlantirib borish uchun zarur kompetensiyalarga ega
bo‘lishi kerak. Pedagogik mahoratning rivojlanishi uchun ta’lim jarayonida ilg‘or
pedagogik texnologiyalarni qo‘llash, axborot texnologiyalaridan foydalanish,
o‘qituvchilarni malaka oshirish va tajriba almashish muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy o‘qituvchining kompetensiyasi faqat fan bo‘yicha bilimga ega bo‘lishni
emas, balki o‘quvchilarning psixologik holatini tushunishni, o‘quv jarayonining
sifatini baholashni, innovatsion pedagogik usullarni qo‘llashni ham o‘z ichiga oladi.
Pedagogning o‘quvchi bilan samarali aloqada bo‘lishi, ularning shaxsiy qiziqishlarini,
ehtiyojlarini inobatga olish va shu orqali darsni faol va qiziqarli o‘tkazish muhimdir.
Shu nuqtada, pedagogik mahorat nafaqat o‘qituvchining bilim va
ko‘nikmalarini oshiradi, balki ta’lim tizimining sifatini ham oshiradi, o‘quvchilarning
mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi va umuman ta’lim jarayonining
samaradorligini oshiradi.
ASOSIY QISM
1. Pedagogik mahoratning tarkibiy qismlari
Pedagogik mahorat o‘qituvchining kasbiy malakasini aks ettiruvchi bir nechta
asosiy tarkibiy qismlardan iborat. Ularni quyidagicha tasniflash mumkin:
Pedagogik bilimlar:
O‘qituvchining fanni mukammal o‘zlashtirishi,
pedagogik nazariyalarni bilishi va ta’lim metodikasining asoslarini tushunishi zarur.
Bu bilimlar o‘qituvchining darsni rejalashtirishda, o‘quvchilarning ehtiyojlarini
inobatga olishda va o‘quvchilarning rivojlanishini boshqarishda muhimdir. Pedagogik
bilimlar nafaqat fan bo‘yicha bilimni, balki ta’lim jarayonini tashkil etish va boshqarish
metodlarini ham o‘z ichiga oladi.
Pedagogik ko‘nikmalar:
O‘qituvchining ta’lim jarayonini samarali tashkil
etish va boshqarish qobiliyati. Bu o‘qituvchining o‘zining pedagogik bilimlarini
amaliyotda qo‘llay olishini anglatadi. Ko‘nikmalar o‘quvchilarni to‘g‘ri baholash,
ularning bilim darajasini aniqlash va doimiy ravishda ta’lim jarayonini yaxshilashga
qaratilgan faoliyatni o‘z ichiga oladi.
Pedagogik malakalar:
O‘qituvchining ta’lim jarayonida mustaqil va
samarali ishlash, o‘quvchilar bilan muloqot qilish va ularga ijtimoiy-psixologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
32
yordam ko‘rsatish kabi yuqori darajadagi ko‘nikmalari. Bu malakalar o‘qituvchining
individual yondashuvini, sinfdagi har bir o‘quvchining ehtiyojlarini aniqlashni,
guruhda ishlashni va murakkab pedagogik vaziyatlarga doimo moslashishni o‘z ichiga
oladi.
2. Pedagogik kompetensiyalar
Pedagogik kompetensiya – bu o‘qituvchining kasbiy faoliyatini muvaffaqiyatli
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning majmuasidir.
O‘qituvchining kompetensiyalari quyidagilardan iborat:
Didaktik kompetensiya:
O‘qituvchining ta’lim jarayonini rejalashtirish va
amalga oshirishga oid bilimlar va ko‘nikmalar. Didaktik kompetensiya o‘qituvchiga
o‘quv rejasini tuzish, o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish, o‘quv
materiallarini tanlash va samarali dars berish imkoniyatini beradi. Didaktik
kompetensiya o‘qituvchining ta’lim metodlarini, o‘quvchilarga ma’lumotlarni qanday
taqdim etishni, ta’limning mazmuni va shakllarini boshqarishni o‘z ichiga oladi.
Psixologik kompetensiya:
O‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini
tushunish, ularning ehtiyojlari, qiziqishlari va hissiyotlarini inobatga olish. Bu
kompetensiya
o‘qituvchining
o‘quvchilarga
psixologik
yordam
berish,
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish va o‘quv jarayonini shaxsiy yondashuv
asosida tashkil etish qobiliyatini bildiradi. O‘qituvchi o‘zining psixologik
kompetensiyasini rivojlantirgan holda, o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
oshirish va ularning o‘qish motivatsiyasini yuqori darajaga chiqarish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Kommunikativ kompetensiya:
O‘qituvchining o‘quvchilar va hamkasblar
bilan samarali muloqot qilish ko‘nikmasi. Bu kompetensiya o‘qituvchining
o‘quvchilarga ta’lim berishda tushunarli, ochiq va ta’sirchan bo‘lishini ta’minlaydi.
O‘qituvchining kommunikativ kompetensiyasi nafaqat o‘quvchilar bilan ishlashda,
balki ota-onalar bilan muloqot qilishda, o‘z hamkasblari bilan pedagogik
yondashuvlarni muhokama qilishda ham katta ahamiyatga ega.
Innovatsion kompetensiya:
O‘qituvchining zamonaviy texnologiyalarni
ta’lim jarayoniga joriy etish qobiliyati. Bugungi kunda ta’limda axborot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
33
texnologiyalarining roli juda katta, shuning uchun o‘qituvchi o‘zi ishlayotgan sohada
eng yangi texnologiyalarni qo‘llashni o‘rgatish orqali ta’lim sifatini yaxshilashga
yordam beradi. Innovatsion kompetensiya o‘qituvchining onlayn platformalar,
multimedia resurslari va boshqa zamonaviy vositalarni darslarda samarali qo‘llashni
o‘z ichiga oladi.
3. Pedagogik mahoratni rivojlantirish yo‘llari
Pedagogik mahoratni rivojlantirish uchun o‘qituvchilar bir qator usullar va
vositalardan foydalanishlari mumkin:
Malaka oshirish kurslari va seminarlar:
O‘qituvchilar doimiy ravishda
o‘z bilimlarini yangilab, yangi pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirishlari zarur.
Malaka oshirish kurslari va seminarlar o‘qituvchilarga yangi metodlarni o‘rganish, o‘z
faoliyatlarida zamonaviy pedagogik yondashuvlarni qo‘llash imkonini beradi.
Tajriba almashish:
Pedagogik mahoratni oshirishning samarali
yo‘llaridan biri – o‘qituvchilar o‘rtasida tajriba almashishdir. O‘qituvchilar bir-
birlarining darslarini kuzatib, bir-biriga tavsiyalar berish orqali o‘zlarining amaliy
mahoratlarini rivojlantiradilar.
O‘qituvchi-mentorlar:
Tajribali o‘qituvchilar yangi o‘qituvchilarni o‘zaro
qo‘llab-quvvatlash va mentorlik qilish orqali ularning pedagogik mahoratini
rivojlantirishga yordam beradi. Mentorlar yordamida o‘qituvchilar o‘zlarining kasbiy
salohiyatlarini yanada oshiradilar va pedagogik yondashuvlar bo‘yicha amaliy
maslahatlar olishadi.
Refleksiv yondashuv:
O‘qituvchilar o‘z darslarini tahlil qilib, nima to‘g‘ri,
nima noto‘g‘ri ekanligini aniqlab, kelgusida yanada yaxshiroq ta’lim berishga
intilishlari kerak. Refleksiv yondashuv o‘qituvchining o‘z-o‘zini baholashini va o‘z
faoliyatini doimiy ravishda takomillashtirishini ta’minlaydi.
4. Pedagogik mahoratni baholash va monitoring qilish
Pedagogik mahoratni baholash jarayoni o‘qituvchining faoliyatini muntazam
ravishda tahlil qilishni talab etadi. Buning uchun bir nechta usullarni qo‘llash mumkin:
O‘quvchilarning fikri va baholashlari:
O‘qituvchining pedagogik
faoliyatini baholashda o‘quvchilarning fikri juda muhimdir. O‘quvchilarning fikrlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
34
yig‘ish, ularning o‘zlashtirish darajalarini baholash orqali o‘qituvchi o‘z darslarini
tahlil qiladi va o‘zini takomillashtirish yo‘llarini topadi.
Metodistlar va rahbarlarning tahliliy fikrlari:
Ta’lim tashkilotlarining
metodistlari yoki rahbarlari tomonidan o‘qituvchining faoliyati baholanadi. Bu
baholash pedagogning rivojlanishiga, o‘qituvchining yanada yaxshi ishlashiga yordam
beradi.
O‘z-o‘zini baholash
: O‘qituvchi o‘z faoliyatini tahlil qilishda o‘z-o‘zini
baholash metodini qo‘llashi lozim. Bu jarayon o‘qituvchining dars jarayonini qayta
ko‘rib chiqish, muammolarni hal qilish va ta’lim samaradorligini oshirishga yordam
beradi.
XULOSA
Pedagogik mahoratni rivojlantirish uchun o‘qituvchilarning kasbiy
rivojlanishiga doimiy e’tibor qaratish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ta’lim
jarayonida joriy etish va o‘qituvchilarning o‘zaro hamkorligini kuchaytirish zarur.
Ushbu yo‘llar o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirib, ta’lim tizimining sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, pedagogik mahoratni rivojlantirish
nafaqat o‘qituvchining shaxsiy o‘sishiga, balki ta’lim sifatining yuksalishiga,
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va ijodiy ko‘nikmalarini shakllantirishga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Azizxo‘jayeva, N. N. (2006). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi.
2. Mamatov, A. (2020). "Innovatsion pedagogik texnologiyalar va ularning ta’limdagi
o‘rni." Pedagogik yondashuvlar va metodlar, 3(5), 80–85.
3. Komiljanova, H. (2023). "Pedagogik mahorat haqida tushuncha." Ta’limdagi ilmiy
tadqiqotlar, 2(6), 425–428.
4. Akramov, U. (2018). Pedagogik faoliyatni boshqarish: nazariy va amaliy jihatlar.
Toshkent: O‘zbekiston davlat pedagogika universiteti nashriyoti.
5.
Salomov,
T.
(2019).
"Pedagogik
mahoratni
rivojlantirishda
axborot
texnologiyalarining roli." Pedagogika va innovatsion texnologiyalar, 7(3), 15–21.
