MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
9
XALQARO TEMIR YO‘L TAShUVLARINING IQTISODIY
SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Nurxodjaeva X. X.
Тошкент Давлат “Узтемирйўлйўловчи” маҳаллий алоқаларда
йўловчиларга хизмат кўрсатиш филиали бош бухгалтери
Izoh-
Iqtisodiyotning globallashuvi va tashqi aloqalarni rivojlanishini amalga
oshirish jarayoni transport xizmatlari sifatini yaxshilashga, yuk va yo‘lovchilar
oqimini rivojlantirishga yangicha yondoshuvni talab etadi.Ushbu holat iqtisodiyotning
ko‘p sohalariga ta’sir ko‘rsatadi ,shu xisobda davlat iqtisodiyotida strategik muhim
va yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan transport tizimini yaratadi.
Tayanch so‘zlar -iqtisodiyot, transport, xalqaro tashuvlar, globallashuv, tarif,
milliy iqtisodiyot, strategiya
ABSTRACT--The relevance of the study lies in the fact that the Republic’s
foreign economic relations depend on the development of international transport
corridors, increasing the efficiency of international routes, and increasing export-
import operations. The purpose and objectives of the study are to identify the features
of the development of multimodal routes, the identification of optimal transport
corridors. The subject of the study is the study of transport corridors by expanding
international freight traffic. The research methodology is based on the application of
comparative sampling methods, economic-analytical and export methods. Keywords--
develop international transportation in the Republic of Uzbekistan
Xalqaro transport koridorlari orqali tashuvlar samaradorligini oshirish
iqtisodiyot rivojlanishida katta axamiyatga ega. Zamonaviy sharoitda xalqaro iqtisodiy
aloqalar rivojlanishining asosiy tendensiyasi ularning globallashuvidir. Ushbu holat
iqtisodiyotning ko‘p sohalariga ta’sir ko‘rsatadi, shu xisobda davlat iqtisodiyotida
strategik muhim va yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan transport tizimini yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
10
Ma’lumki, transport milliy iqtisodiyotning bazoviy tarmog‘i hisoblanadi.Uning
rivojlanish darajasi va samaradorligi barcha sanoat tarmoqlarining rivojlanishi va
o‘zaro faoliyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Iqtisodiyotning globallashuvi va tashqi aloqalarni rivojlanishini amalga
oshirish jarayoni transport xizmatlari sifatini yaxshilashga, yuk va yo‘lovchilar oqimini
rivojlantirishga yangicha yondoshuvni talab etadi.Tashqi savdo xajmining oshishi
davlat iqtisodiyotida barcha transport xizmatlarini qayta ko‘rib chiqish zarurligini
ko‘rsatadi.Tovar eksporti mamlakat rivojlanishida qanday muhim bo‘lsa, transport
xizmatlari eksportini kengaytirish ham shunday zarur hisoblanadi.Transport xizmatlari
eksportini rivojlantirish O‘zbekiston temir yo‘llari orqali tashiladigan yuklarni jaxon
bozorlariga
olib
chiqish
ulushini
oshiradi;transport
tizimining
tranzit
potensiali(imkoniyatlari)dan foydalanishni yanada yaxshilaydi va b. Temir yo‘l
transporti mamlakat transport majmuasining asosini tashkil qiladi va katta iqtisodiy,
siyosiy hamda xavfsizlikni ta’minlash ahamiyatiga ega bo‘lib zimmasiga yuklar
oqimining katta qismini uzoq masofaga tashib berish vazifasi yuklatiladi va
tashuvlarga bo‘lgan extiyojni xorijiy mamlakatlar bilan aloqalarda qondiradi.
Fikrimizcha, vaqt o‘tishi bilan tashuvlarni temir yo‘l orqali uzoq va
o‘rta masofalarga amalga oshirish iqtisodiy jixatdan eng samarali usul bo‘lib qoladi.
Yuk tashuvlarini o‘rta masofaga bajarishda temir yo‘l transporti avtomobil va dengiz
transporti bilan raqobatlashadi.Temir yo‘l transporti katta hajmli yuklarni uzoq
masofaga tashishda samaraliroq xisoblanadi.
Temir yo‘l transportining samaradorligi iqtisodiyot tarmoqlaridagi asosiy
ishlab chikarishni yangilanishi, temir yo‘l tashuvlariga talabning o‘sishi, tuzilmaviy
islohotlarning borish natijalari, O‘zbekiston halqaro transport koridorlari
uchastkalaridan samarali foydalanish bilan belgilanadi.
Tashqi savdo aloqalarining bugungi kunda yuqori darajada o‘sishi tashqi
iqtisodiy faoliyat samaradorligiga transport omili ta’sirini jadallashtiradi.
Ayrim tovarlar tashqi savdosi qiymatida transport xizmatlarining ulushi
40% dan ziyodroqni tashkil qiladi .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
11
Shu sababli mamlakat transport tizimidan oqilona foydalanish, tashuvlarning
progressiv, zamonaviy turlarini tadbiq etilishi transport xarajatlarini qiskarishi va
tashqi savdoni rivojlanishiga va samaradorligining oshishiga olib keladi.
Tashqi iqtisodiy aloqalarda transport xizmatlarining iqtisodiy samaradorligi,
qoida bo‘yicha, tashqi yo‘nalishlarni tanlash, transport turi, tashish uslubi, halqaro
aloqalar variantlarining rivojlanishi orqali aniqlanadi.Yuqorida qayd etilgan
omillardan tashqari iqtisodiy samara aniqlanishida xalqaro aloqalarni rivojlantirish
variantlari ham inobatga olinishi zarur.
Samaradorlikni aniqlashda mijozlarning extiyojlarini hisobga olgan
holda,egiluvchan sharoitga moslashgan xizmatlar,va faoliyati davomida xarajatlarni
tejash imkonini beradigan mexanizmlarni qo‘llagan holda yondoshish talab
etiladi.Tashishning u yoki bu variantining samaradorligini aniqlash asosiy tashuvchini
tanlashda muhim tamoyil hisoblanadi.Bunda faqat tashish xarajatlarini taqqoslash
bilan
chegaralanmasdan,
transport
xizmatlarining
sifati(tezkor,
kafolatli,saqlangan,”aniq
vaqtda”
yetkazib
berishni
kompleks
ravishda
bajarish,”eshikdan- eshikgacha”), xavfsizlik darajasi va transportning ekologik
jixatdan talabga javob berishini ham hisobga olish zarur va b.
Zamonaviy sharoitda xalqaro yuk va yo‘lovchilarni tashish va transport
xizmatlari bozorining normal holatda faoliyat yuritishi, trnsport ishlab chiqarish
moddiy- texnik bazasini mustaxkamlash,investitsion faoliyatni jadallashtirish
,samarali innovatsion siyosatni olib borish, qonunchilik- xuquqiy va normativ bazani
mustahkamlash orqali amalga oshiriladi.
Yuqorida taklif etilgan tadbirlar tizimi
barcha davlat organlari,xudud rahbarlari,transport tarmog‘i rahbarlari va harakat
tarkibi egalarining o‘zaro muvozanatli hatti- harakatlari asosida amalga oshadi. Shu
bilan birga ,qo‘l ostidagi resurslardan oqilona foydalanishni yo‘lga qo‘yish hamda
ishlab chiqarish va intellektual potensialdan va transport infratuzilmasidan samarali
foydalanish muhim o‘rin tutadi. Xalqaro aloqalar orqali yuk tashuvlarining iqtisodiy
samaradorligi (E)ni hisoblash uchun olingan natijalar tashuvlarning barcha
jarayonlaridagi xarajatlar bilan solishtiriladi va quyidagicha ifodalanadi:
𝐸 = 𝑇𝑠𝑜𝑓 𝑋𝑞 ∗ 𝐾𝑣𝑞 ,
⁄
(1)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
12
Bu yerda Tsof - tovar eksportidan tushgan sof tushum;
Xq - ishlab chiqarishga, transportirovkalashga, soliq to‘lovlari,
shartnomalarni vaqtida bajarilmaganligiga to‘lovlarni qoplashga ketgan xarajatlar
yig‘indisi;
Kvq- valyuta tushumlarining qadirsizlanishi.
Tashishdan olingan sof tushum quyidagi ko‘rsatkich orqali aniqlanishi
mumkin:
Ts =S*Qx- (Zp + Zn + Zt) *Qx , (2)
Bu yerda s - tovar birligi uchun ishlab chiqaruvchining narxi;
Qx - Shartnoma bo‘yicha tovar xajmi ,tovar birligida ;
Zp - ishlab chiqarish xarajatlari,tovar birligida;
Zn - soliq to‘lovlari ;
Zt - transportirovkalash xarajatlari.
Barcha xarajatlar yig‘indisi quyidagicha aniqlanadi:
Ze = Zp + Zn + Zt + U + ∆
Zmj; (3)
Bu yerda Zmj - me’yordan tashqari zahira,qo‘shimcha vositalarni yollash
xarajatlari;
Bitim va shatnomalarni vaqtida bajarilmasligi tufayli vujudga kelgan
chiqim xajmi quyidagicha aniqlanishi mumkin:
U = K * s * Q * t * tdv/ 365 , (4)
Bu yerda t - bitim va shartnomalarni bajarish vaqti;
K - qisqa muddatli bank kreditlarini to‘lash(10%)
koeffitsienti ;
tdv- yuklarni yetkazib berish davri
Globallashuv sharoiti temir yo‘llarning boshqa transport turlari bilan o‘zaro
hamkorlikda ishlash zaruriyatini taqozo etmoqda, bu o‘z navbatida har bir transport
turining transport-tranzit salohiyatini oshirish va logistikani rivojlantirish imkonini
beradi. Bu yo‘nalishda davlat maqsadli chora-tadbirlar ishlab chiqish masalasiga
e’tibor qaratmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Temir yo‘l transportini rivojlantirish
konsepsiyasining asosiy maqsadi O‘zbekiston Respublikasini barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish, aholi farovonligini oshirish, iqtisodiyotning umumiy transport
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
13
xarajatlarini kamaytirish, temir yo‘l transportining jadal va innovatsion rivojlanishi
O‘zbekiston Respublikasining mavqeini ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratadi.
Ushbu maqsadlarga erishishning yo‘llaridan biri transport koridorlari faoliyatini
rivojlantirish va mamlakat tranzit salohiyatini oshirishdir. So‘nggi yillarda
respublikaning tranzit salohiyatidan foydalanish darajasi pasaymoqda. Bizning
fikrimizcha, tranzit tashuvlari hajmining kamayishiga asosiy sabablar quyidagilar
hisoblanadi: alternativ transport koridorlari orqali tashuvlar hajmining oshganligi;
O‘zbekiston hududida tranzit vagonlarning bojxona tekshiruvlarida birmuncha uzoq
turishi va yetkazib berish muddatlarining uzoqligi. Bugungi kunda O‘zbekiston
Respublikasining tranzit salohiyatini kuchaytirish va O‘zbekistonning transport
tashuvlari bozoridagi ulushini oshirish maqsadida «O‘zbekiston temir yo‘llari» AJ
tomonidan
Rossiya-Qozog‘iston-O‘zbekiston-Afg‘oniston-Pokiston
transport
koridorini qurish masalasi o‘rganilmoqda. Ushbu yo‘nalish 2018 yil 3-5 dekabr
kunlarida Toshkent shahrida O‘zbekiston Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi,
Qozog‘iston Respublikasi, Afg‘oniston Islom Respublikasi va Pokiston Islom
Respublikasi temir yo‘llari vakillarining ko‘p tomonlama yig‘ilishida ko‘rib chiqildi
1
.
Ushbu koridor kelajakda Janubiy Osiyo mamlakatlarini temir yo‘l orqali Yevropa
davlatlari va Xitoy bilan bog‘lanish imkonini yaratadi. Ostona shahridagi Shanxay
Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) ning navbatdagi sammitida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.Mirziyoev Afg‘oniston Prezidenti Ashraf G‘ani va Pokiston Bosh vaziri
Navaz Sharif bilan uchrashuvlarida quyidagi fikrni bildirdi: «O‘zbekiston Afg‘oniston
va Pokiston bilan bundan keyin ham ko‘p qirrali va o‘zaro manfaatli hamkorlikni
rivojlantirishni davom ettiradi»
2
. Mamlakatimiz rahbari Shavkat Mirziyoev,
O‘zbekiston Afg‘onistondagi vaziyatni siyosiy jihatdan tartibga solish, mamlakatda
barqarorlikni ta’minlash va uning iqtisodiyotini rivojlantirish tarafdori ekanini
ta’kidladi. Mamlakatimiz Afg‘onistonga elektroenergetika, meva-sabzavot, neft
mahsulotlari, minerat o‘g‘itlarni eksport qiladi, qurilish, energetika, konchilik va ta’lim
sohalarida loyihalarni amalga oshirishda ishtirok etadi. «O‘zbekiston temir
. Sputnik Узбекистан / [Мобильная версия] / Экономика – Китай может присоединиться к проекту
железной дороги в Афганистане. Узбекистан:10.04.2019г.
https://ria.ru/world/20170608/1496119229.html
. Ўзбекистон Республикаси Президенти Мирзиёевнинг 2017 йил Остона
шаҳрида Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг навбатдаги саммитида сўзлаган нутқи.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
14
yo‘llari» AJ tomonidan Xayraton-Mozori Sharif temir yo‘l liniyasi qurildi.
Mamlakatimiz yordami bilan Afg‘onistonda ko‘priklar qurildi, yuqori kuchlanishli
elektr uzatish liniyalari, optik tolali kabellar va suv ta’minoti tarmoqlari barpo etildi.
So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra Afg‘oniston-Pokiston o‘rtasidagi o‘rtacha savdo
aylanmasi 1,5 mln.dollarga baholanmoqda
3
. Afg‘oniston uchun Pokiston asosiy tranzit
davlatlaridan biri hisoblanadi, shu o‘rinda Pokiston uchun Afg‘oniston nafaqat arzon
tovarlar bozori, balki G‘arbiy Xitoy va Markaziy Osiyo mamlakatlariga chiquvchi
tranzit hududi hamdir.
Pokistonning qo‘shnisi bo‘lgan Hindiston so‘nggi yillarda kuchli iqtisodiy
o‘sishni ko‘rsatmoqda. Hozirgi kunda Hindistonning dunyodagi ikkinchi yirik
eksportchi davlat ekanini hisobga olsak, bu yo‘nalish bo‘yicha transport koridorining
tashkil etilishi bizning temir yo‘llar uchun foydali va Yevropa yo‘nalishi bo‘yicha
qo‘shimcha tranzit yuk tashuvlarini ta’minlaydi.
Yevropa statistik ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi davlatlari va
Hindiston o‘rtasidagi suv va avtotransport orqali tovar aylanmasi yiliga o‘rtacha
31,6 mln.tonnani, Yevropa Ittifoqi va Pokiston o‘rtasida esa 6,2 mln.tonnani tashkil
etmoqda
4
. Ushbu ko‘rsatkichlar ham ushbu yo‘nalishning ahamiyatli ekanini
ko‘rsatadi. Taklif etilayotgan xalqaro transport koridorining raqobatbardoshligini
oshirish maqsadida:
- O‘zbekiston temir yo‘llari negizida aralash tashuvlarning yagona operatori
prinsipi asosida ishni tashkil etish;
- Shanxay Hamkorlik Tashkiloti platformasida ko‘rib chiqilayotgan
koridorning transport jarayonida ishtirok etuvchi mamlakatlarni o‘z ichiga oladigan
Markaziy Osiyo temir yo‘l transporti Kengashini tashkil etish maqsadga muvofiq;
- ushbu koridorda tranzit yuklarni tashish xarajatlarini kamaytirish maqsadida
Peshovar – Mozori-Sharif – G‘alaba uchastkasida to‘lovni temir yo‘l tarifi, ya’ni birlik
tarif – 0,057 doll., miqdorida olish; Peshovar – Mozori-Sharif temir yo‘l liniyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
15
qurilgunga qadar, ushbu yo‘nalishda mavjud avtomobil yo‘llaridan foydalanib
tashuvlarni amalga oshirish taklif etiladi.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
2. Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
7.02.2017 й. ПФ-4947-сон
«Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар
стратегияси тўғрисида »ги Фармони.
3. Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 1.02.2019 й. ПФ-5647-сон
«Транспорт соҳасида давлат бошқаруви тизимини тубдан такомиллаштириш
чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармони.
4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 6.03.2019 й. ПҚ-4230-сон «Юк ва
йўловчи ташиш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари
тўғрисида» ги Қарори.
5. Ўзбекистон Республикаси Президенти Мирзиёевнинг 2017 йил Остона
шаҳрида Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг навбатдаги саммитида сўзлаган
https://ria.ru/world/20170608/1496119229.html
6. Барановский Ст. Индоволжская железная дорога // Нива, 1874, №34, б. 536-
http://www.ruzgd.ru/indiya_volga.shtml
7. Дадабоева З.С., Файзиходжаева М.Л. Пути повышения транзитного
потенциала железных дорог Узбекистана // «Ёш илмий тадқиқотчи»
Бакалавриат, магистратура талабалари ва стажер-изланувчи-тадқиқотчиларнинг
XIV институтлараро илмий-амалий конференцияси. – Т., 2016. – Б. 15-16.
8. Замараева Н. Насколько тесно могут сблизиться Афганистан и Пакистан в
2015 г.? // Новое восточное обозрение. – Москва, 17.06.2015г.
9. Гуламов А.А., Дадабоева З.С. Мамлакат транзит салоҳиятини баҳолаш
масалалари // «Ёш илмий тадқиқотчи» Бакалавриат, магистратура талабалари ва
стажер-изланувчи-тадқиқотчиларнинг XVII институтлараро илмий-амалий
конференцияси. – Т., 2020.
10. Гуламов А.А., Дадабоева З.С. Проблемы развития железнодорожного
транзитного потенциала Республики Узбекистан // UNIVERSUM: Технические
науки. Международный научный журнал. – 25.05.2020.– №5 (74).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
16
11. Ибрагимов У.Н. Марказий Осиё мамлакатларига транзит юкларни темир йўл
орқали ўтказишни такомиллаштириш, магистрлик диссертацияси, Ўзбекистон
Республикаси Президенти қошидаги Давлат ва жамият қурилиши академияси. –
Тошкент, 2010.
12. Ибрагимов У.Н., Абдуалибеков А.Т., Дадабоева З.С. Пути повышения
транзитного потенциала железных дорог Узбекистана» // Научно-практический
журнал «Экономика и менеджмент инновационных технологий». – Москва,
2017. – №10 (73). – Б.92-94.
13. ИМЭК ЦАРЭС // Измерение и мониторинг эффективности коридоров
годовой отчет, 2016. – Б. 10-14.
14. ИМЭК ЦАРЭС // Измерение и мониторинг эффективности коридоров
годовой отчет, 2018. – Б. 66-69.
15. Лапидус Б.М., Мачерeт Д.А.. Макроэкономическая роль железнодорожного
транспорта // Теоретические основы, исторически тенденции и взгляд в будущее.
– М.: КРАСАНД 2014. – Б. 10-13
16. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНЫЙ ТРАНЗИТНЫЙ ТАРИФ
МТТ (1 январ 2020 йил ҳолатига ўзгартириш ва қўшимчалар билан). – Б. 79, 101).
17. ОТЧEТ по научно-исследовательской работе ЕАЗ-ФК-0-14573-ЕАЗ-009
«Исследование путей пропуска транзитных поездов через территорию
Узбекистана, обеспечивающее рост использования транзитного потенциала
железной дороги республики».
18. Rasulov M., Ibragimov U., Mirakhmedov M., Rizaev A., Central Asian transport
corridors and prospects of Uzbekistan's further integration to the global transport
network // 7th International Symposium for Transportation Universities in Europe and
Asia // Dalian Jiaotong University. – China, 2014. – Б. 25-30.
19. Файзиходжаева М.Л.,
Дадабоева З.С.
Экономическая
эффективность
инвестиционного развития железнодорожного транспорта. // «Ёш илмий
тадқиқотчи» Бакалавриат, магистратура талабалари ва стажер-изланувчи-
тадқиқотчиларнинг XVII институтлараро илмий-амалий конференцияси. – Т.,
2.04.2019.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
17
20. Файзиходжаева М.Л.,
Ибрагимов У.Н.,
Дадабоева З.С.
Привлечение
дополнительного
объёма
транзитных
грузов
путем
формирования
конкурентоспособных транспортных коридоров // Ресурсосберегающие
технологии на железнодорожном транспорте. – Т., 2015.
21. http://www.osjd.org (Организация сотрудничества железных дорог).
22. http://www.uzrailway.uz («Ўзбекистон темир йўллари» АЖ).
23.http://www.hazar.org/analizdetail/анализ/the_importance_of_baku_tbilisi_kars_ra
ilway_for_the_development_of_interregional_trade_396.aspx.
24.http://www.kazlogistics.kz/ru/union/members_union/valid/aktau_port.php?sphrase
25.http://www.kazlogistics.kz/ru/media_center/news/detail.php?id=2017&sphrase_id
