MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
3
MAHMUD QOSHG’ARIY VA DEVONU LUGʻATIT-TURK ASARI
Usmonova Elmira
Qoqond Universiteti Andijon Filiali
Ijtimoiy gumanitar va pedagogika fakulteti
Filologiya tillarni oʻqitish Oʻzbek tili talabasi.
Annotatsiya. Mahmud Koshgʻariy tomonidan 11-asrda yaratilgan "Devonu
lugʻatit-turk" asari — turkiy tillarning ilk lug‘atidir. Asarda turkiy qabilalarning
tillari, shevalari, madaniyati, urf-odatlari va qadimiy hayot tarzi aks ettirilgan. Muallif
turkiy tillarni arab tilida sharhlab, turkiy xalqlarning boy til va adabiy merosini ilmiy
asosda tasvirlagan. Asar nafaqat lugʻat, balki tarixiy, etnografik, adabiy va madaniy
manba sifatida ham qimmatlidir. Unda koʻplab maqollar, she’rlar va xalq og‘zaki ijod
namunalariga o‘rin berilgan. "Devon" turkiy xalqlar tarixini o‘rganishda beqiyos
ahamiyat kasb etadi.
Kalit soʻzlar: Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻatit-turk, turkiy tillar, qadimgi
adabiyot, tarixiy manba, etnografiya, lugʻatshunoslik, turkiy xalqlar, til va madaniyat,
maqollar, qadimgi she’riyat.
Аннотация. Девонуско-тюркский словарь, созданный Махмудом
Кошгари в 11 веке, является первым словарем тюркских языков. В произведении
отражены языки, шевас, культура, обычаи и древний уклад жизни тюркских
племен. Комментируя тюркские языки на арабском языке, автор научно описал
богатое языковое и литературное наследие тюркских народов. Произведение
ценно не только как словарь, но и как исторический, этнографический,
литературный, культурный ресурс. В нем собрано множество пословиц, стихов
и образцов народного народного творчества. «Девон» играет неоценимую роль
в изучении истории тюркских народов.
Ключевые слова: Махмуд Кошгари, девонский словарь-тюркский,
тюркские языки, древняя литература, исторический источник, этнография,
словарь, тюркские народы, язык и культура, пословицы, древняя поэзия.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
4
Annotation. The Devonu Dictionary-Turkic, created by Mahmud Koshgari in
the 11th century, is the first dictionary of Turkic languages. The work reflects the
languages, shevas, culture, customs and ancient way of life of Turkic tribes.
Commenting on the Turkic languages in Arabic, the author scientifically described the
rich linguistic and literary heritage of the Turkic peoples. The work is valuable not
only as a dictionary, but also as a historical, ethnographic, literary, and cultural
resource. It contains many proverbs, poems and examples of folk folk art. "Devon"
plays an invaluable role in the study of the history of the Turkic peoples.
Keywords: Mahmud Koshgari, Devonian dictionary-Turkic, Turkic languages,
ancient literature, historical source, ethnography, dictionary, Turkic peoples,
language and culture, proverbs, ancient poetry.
Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad al-Koshgʻariy – XI asrning buyuk
allomasi, tilshunos, geograf va tarixchi olimi sifatida tarixda muhim oʻrin egallagan. U
1029–1038-yillar oraligʻida Qashgʻarda (hozirgi Sharqiy Turkiston hududi) tugʻilgan.
Mahmud Koshgʻariyning eng mashhur asari — "Devonu lugʻatit-turk" ("Turk tillari
lugʻati majmuasi") boʻlib, bu kitob nafaqat tilshunoslik tarixida, balki butun turkiy
xalqlarning madaniy merosida alohida ahamiyat kasb etadi.
Til- millatning ma’naviy boyligidir. Til nafaqat muomala vositasi, balki
xalqning madaniyati, urf-odati, uning turmush tarzi, tarixidir. Shu boisdan insoniyat
paydo bo‘libdiki til insonlar bilan yonma yon yashab, insonlar tomonidan o‘rganilib
unga oid ilmiy asarlar, turli xil nazariyalar bundan tashqari tilning yangidan yangi
sohalari paydo bo‘lib kelmoqda. Qadim zamonlardan beri bizning yurtimiz buyuk
alloma va olimlar beshigi hisoblanadi. Qaysi bir sohaga nazar tashlasak, o‘sha fanda
katta yangiliklar yaratishgan va qaysidir fan asoschilaridir. Shu jumladan tilshunoslik
sohasida ham bir qancha asarlar yozilib, ilmiy izlanishlar olib borgan va ushbu
izlanishlar natijasida bir qancha tilshunoslikning yangi sohalarni yaratishgan. Shu
o‘rinda Mahmud Qoshg‘ariyning ,,Devonu lug‘atit turk” asari tilshunoslik sohasida
o‘ziga xos ahamiyatga egadir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
5
Bizgacha yetib kelgan qadimgi yozma obidalardan lingvistik jihatdan eng
ahamiyatlisi Mahmud Qoshg‘ariyning ,,Devonu lug‘atit turk” asaridir. XI asrda yashab
ijod qilgan tilshunos olim Mahmud Qoshg‘ariyning tilshunoslikka oid ,,Devonu
lug‘atit turk” asari O‘rta Osiyo xalqlarining tili tarixini o‘rganish uchun eng muhim
manbadir. Bu asar XI asrning 70- yillarida yozilgan bo‘lsada, XX asrning boshlarida
tarjima qilinib, bu asar ustida ko„plab jahon va turkiy olimlar tomonidan tarjima
qilingan va ilmiy izlanishlar olib borilgan. ,,Devonu lug‘atit turk” asarida turkiy tillar
leksikasiga oid 7500 dan ziyod so‘z izohlanganli va boshqa manbalarda esa 9000 so‘z
deb berilgan. Bu asar nafaqat o‘sha davr tilidagi lug‘at sifatida, balki shu bilan birga
O‘rta Osiyo doirasidagi, ya’ni yuqori Chindan boshlab butun Movarounnahr, Xorazm,
Farg‘ona, Buxoroga qadar cho‘zilgan keng va katta hududlarda yashagan urug‘lar,
qabilalar, xalqlarni va ular tillarini va u davr tilining fonetikasi, morfologiyasi,
leksikasi haqida to‘liq ma’lumot beruvchi va shu davr tilidagi har xil adabiy janrlardan
namunalar beruvchi nodir filologik asardir.
"Devonu lugʻatit-turk" 1072–1074-yillar oraligʻida Bagʻdodda yozilgan.
Asarning yozilish maqsadi arab olimlariga turkiy tillarning boyligini, ularning madaniy
yuksakligini ko‘rsatish va turkiy xalqlarni yaxshiroq tanishtirish bo‘lgan. Mahmud
Koshgʻariy bu lugʻatni arab tilida yozgan, chunki o‘sha davrda ilmiy asarlar asosan
arab tilida bitilar edi. Lugʻatda 7500 dan ortiq so‘z va atamalar to‘plangan, ularning
talaffuzi, ma’nosi va qo‘llanishi haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Bundan tashqari,
turli turkiy qabilalarning shevalaridan namunalar keltirilgan, maqollar, matal va
qadimiy she’riyat namunalari jamlangan.
Asar o‘zida nafaqat lingvistik ma’lumotlarni, balki tarixiy, geografik va
madaniy tafsilotlarni ham aks ettiradi. Mahmud Koshgʻariy asarida oʻz davrida mavjud
boʻlgan turkiy qabilalar, ularning yashash joylari va hayot tarzi haqida muhim
ma'lumotlar beradi. Bu jihat "Devon" ni faqat lugʻat emas, balki qadimiy tarix va
etnografiya uchun ham qimmatli manbaga aylantiradi.
Shuni ham aytish joizki, turkiy qabila va xalqlarning eng qadimgi og‘zaki
adabiy yodgorliklarini o‘rganishda “Devonu lug‘atit turk” dagi adabiy materiallar katta
ahamiyatga ega. Asardagi og‘zaki adabiyot namunalarining ko‘pi mavsum qo‘shiqlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
6
va peyzaj lirikasi janrlariga kiradi. Bular qadim zamonlardagi kishilarning tabiat
hodisalari haqidagi tushunchasi va bu hodisalarga munosabatini ifodalaydi. Asardagi
so‘zlarga nazar tashlasak, ularning sof turkona ekanligini tezda fahmlaymiz. Aynan
shuning uchun ham u turkiy tillar o‘tmishini yorituvchi o‘xshashi yo‘q asar
hisoblanadi.
Mahmud Qoshg‘ariy asaridan o‘rin olgan turkiy so‘zlar bugungi kunda ham
saqlanib qolgan bo‘lib, tilimizda unchalik o‘zgarmasdan shundayligicha ishlatilib
kelinmoqda. Bunga misol keltiradigan bo‘lsak, “un-un, tovush, ovoz, sado”; gapirish,
kuylash, qichqirish, yig‘lash va shu kabilar vaqtida yuzaga keladigan va eshitish
a’zolari qabul qila oladigan hodisa; qozoqlar “dibis” turklar esa “ses” deb ishlatadigan
“un” so‘zi bugungi kunda badiiy san’atimizda ko‘proq ishlatiladi.
Mahmud Qoshg‘ariyning asarida “tilku” ya’ni “tulki” so‘zi ham ko‘zga
tashlanadi. Bu so‘z bilan xalqimiz qiz bolaga kinoya qilganlar.Biron xotin tug‘ganda
doyadan “tilkumi tug‘di azu bo‘rimu – tulki tug‘dimi yoki bo‘rimi” deb
so‘ralgan.Ya’ni qizmi yoki o‘g‘ilmi degan ma’noda ishlatilgan.Qizlar aldoqchi va
yalinchoq bo‘lganlari uchun tulkiga, o‘g‘il bolalar botir bo‘lgani uchun bo‘riga
o‘xshatilgan.
1
Mahmud Koshgʻariy asarida turkiy xalqlar tilining boyligini, sofligini va o‘ziga
xosligini g‘urur bilan ta’kidlaydi. U arab va fors tillari bilan raqobat qila oladigan
mustaqil til va madaniyat borligini ilmiy asosda isbotlaydi. Aynan shu sababli,
"Devonu lugʻatit-turk" bugungi kunda ham turkiy tillarning rivojlanish tarixini
o‘rganishda beqiyos manba hisoblanadi.
Mahmud Koshgʻariyning faoliyati va asarlari nafaqat oʻtmishdagi, balki
hozirgi zamondagi tilshunoslar, tarixchilar, adabiyotshunoslar uchun ham muhim ilmiy
asos va ilhom manbaidir. U yaratgan "Devonu lugʻatit-turk" asari turkiy xalqlarning
ma’naviy boyligi sifatida abadiy qadrlanadi.
Xulosa qilib aytganda, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk”
asaridagi ko‘plab so‘zlar kundalik hayotimizda qo‘llanib kelmoqda va asarda qanday
1
Qodirov, A., Inomjonova, M., & Olimova, X. (2025). ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
7
bo‘lsa shunday ko‘rinishda tilimizda saqlanib qolgan. Ba’zi so‘zlar esa bugungi kunda
so‘zlashuvda qo‘llanmasligi yoki ularning o‘rnida yot so‘zlarning ishlatilayotgani
hollari ko‘p. Shunga qaramay asarda keltirilgan so‘zlar bugungacha yetib kelgani
turkiy tillarning qanchalik kuchga, teran ildizga ega til ekanini ko‘rsatadi. Ming afsuski
bugungi kunda xalqimiz boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirayotgani sababli ana shunday
sof turkona so‘zlar yo‘qolib bormoqda. Turkiy so‘zlarimizning arxaik so‘zlarga
aylanib qolishi bu juda achinarli holatdir. Bizning tilimiz o‘z o‘zidan paydo bo‘lib
qolgani yo‘q uning rivojlanishi uchun ko‘plab ajdodlarimiz mehnat qilishgan.
Jumladan, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Mahmud Qoshg‘ariy,
Abdulla Qodiriy va boshqa shu kabi bobolarimiz tilimizning rivoji uchun o‘z
hissalarini qo‘shishgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOATLAR
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher Navoiy ijodi misolida).
Hamkor konferensiyalar
,
1
(11),
386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
University Research Base
, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
2
(42), 144-
149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
5.
O‘G‘Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA
(DILMUROD QURONOV IJODI MISOLIDA).
World of Philology
,
2
(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy.
Asian Journal of Multidimensional
Research
,
10
(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 173-176.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
8
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In
Конференции
.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF
FORMING INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN.
Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal
,
12
(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna,
Jaxongirova
Tamila;
,CURRENT
TRENDS
AND
DEVELOPMENT
FACTORS
IN
THE
APPLICATION
OF
DIGITAL
TECHNOLOGIES IN EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY,
GENESIS, AND
LINGUISTIC FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF
LINGUISTICS.
University Research Base
, 992-995.
