MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
101
KOMPYUTER VA TARMOQADA KOMPYUTER XAVFSIZLIGINI
TA’MINLASH USULLARI. AXBOROTLARNI KRIPTOGRAFIK
HIMOYALASH
Farg’ona davlat universiteti,
Chet tillari fakulteti, Filologiya va tillarni o’qitish yo’nalishi 1-kurs talabasi
Nurqo’ziyeva Muxlisaxon Muqimjon qizi
: nurqoziyevamukhlisa@gmail.com
Ilmiy rahbar:Toshboltayev Fahriddin O‘rinboyevich
Farg‘ona davlat universiteti Axborot texnologiyalari kafedrasi katta
o‘qituvchisi (PhD)
Annotatsiya: Ushbu maqolada hozirgi davrda asosiy muammolardan bir
bo’lgan kompyuter xavfsizligiga tahdidlar va turli hujumlar haqida bo’ladi. Shu bilan
birga hujumlarga qarshi antivirus dasturlar. Bunga qo’shimcha axborotlarni himoya
qilishning boshqa usullari yoritib beriladi.
Annotation: This article discusses one of the main problems of our time —
threats to computer security and various types of attacks. It also covers antivirus
programs used to counter these attacks. Additionally, other methods of protecting
information are highlighted.
Аннотация: В данной статье рассматривается одна из основных
проблем нашего времени — угрозы компьютерной безопасности и различные
виды атак. Также освещаются антивирусные программы, используемые для
защиты от этих атак. Дополнительно рассматриваются и другие методы
защиты информации.
Kalit so’zlar:
viruslar, wormlar, troya otlari, fishing,spear fishing,
ransomware, DDoS, antivirus dasturlar,
tarmoq xavfsizligiga tahdidlar, sniffing,
spoofing, man-in-the-middle xujumlari, port scanning, firewall,
kriptografiya,
shifrlash, simmetrik shifrlash
,
assimetrik shifrlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
102
Kompyuter xavfsizligiga bo'lgan tahdidlar va hujumlar juda xilma-xildir.
Bularga viruslar, wormlar, troya otlari, fishing,spear fishing, ransomware, DDoS
xujumlari va boshqalar kiradi.
Viruslar
va
wormlar
kompyuterlarga zarar
yetkazib,ma'lumotlarni o'g'irlashi yoki o'chirib tashlashi mumkin.
Troya otlari
foydalanuvchilarni aldab, kompyuterga zararli dasturlarni o'rnatishga qaratilgan.
Fishing
xujumlari esa shaxsiy ma'lumotlarni o'g'irlash uchun soxta elektron pochta
yoki veb-saytlardan foydalanadi.
Ransomware
xujumlari kompyuterlarni bloklab,
ma'lumotlarni qaytarish uchun pul talab qiladi.
DDoS
xujumlari esa serverlarni
ortiqcha yuklab, ularning ishlashini to'xtatadi.
Bundan tashqari kompyuter xavfsizligiga qarshi ichi tahdidlarlar ham mavjud.
Ular asosan kompaniya xodimlari tomonidan kelib chiqishi mumkin. .Masalan,
xodimlar o'z vazifalarini noto'g'ri bajarishlari, xavfsizlik siyosatiga rioya qilmasliklari
yoki ma'lumotlarni o’g’irlashlari mumkin. . Shuning uchun, tashqi va ichki tahdidlarga
qarshi kurashish uchun kompleks xavfsizlik choralariniko'rish zarur.
Maqola boshida keltirilgan muammolarni daf etish uchun bir nechta
muqobil variantlar yaratilgan. Ulardan biri bu
antivirus dasturlar
. Antivirus dasturlari
kompyuterlarni viruslar, wormlar, troya otlari va boshqa zararli dasturlardan himoya
qilish uchun mo'ljallangan. Antivirus dasturlari kompyuterlardagi fayllarni skanerlab,
zararli dasturlarni aniqlaydi va ularni o'chirib tashlaydi yoki karantinga joylashtiradi.
Antivirus dasturlari,shuningdek, real vaqtda himoya qilish xususiyatiga ega bo'lib,
kompyuterga zararli dasturlar o'rnatilishining oldini oladi.
Antivirus dasturlarini tanlashda quyidagi omillarga e'tibor berish kerak:
dasturning samaradorligi, real vaqtda himoya qilish xususiyati, resurslarni iste'mol
qilish darajasi, foydalanish qulayligi va narxi. Eng mashhur antivirus dasturlari:
Norton, McAfee, Kaspersky, Avast, AVG
va boshqalar.
Yana bir muammollardan biri
tarmoq xavfsizligiga tahdidlardir
. Tarmoq
xavfsizligi tahdidlari kompyuter xavfsizligi tahdidlariga o'xshash bo'lishi mumkin,
lekin ular tarmoq orqali tarqaladi. Tarmoq xavfsizligiga bo'lgan asosiy tahdidlar:
sniffing, spoofing, man-in-the-middle xujumlari, port scanning
va boshqalar.
Sniffing
xujumlari tarmoq orqali o'tayotgan ma'lumotlarni o'g'irlashga qaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
103
Spoofing
xujumlari soxta IPmanzillar yoki MAC-manzillaridan foydalanib, tarmoqqa
kirishga urinadi
. Man-in-the-middle
xujumlari ikki tomon o'rtasida o'tirib,
ma'lumotlarni o'g'irlash yoki o'zgartirishga qaratilgan.
Port scanning
xujumlari
tarmoqdagi ochiq portlarni aniqlashga qaratilgan.
Tarmoq xavfsizligini ta'minlash uchun quyidagi himoya usullaridan
foydalanish mumkin:
firewall'lardan foydalanish,intrusion detection system (IDS) va
intrusion prevention system (IPS) o'rnatish, virtual private network (VPN)
dan
foydalanish,
tarmoqni segmentlash, xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish va unga
rioya qilish, xodimlarni xavfsizlik bo'yicha o'qitish.
Firewall'lar tarmoqqa kirayotgan va chiqayotgan ma'lumotlarni filtrlash
orqali xavfsizlikni ta'minlaydi. IDS va IPStarmoqdagi xavfli harakatlarni aniqlab,
ularni to'xtatadi. VPN shifrlangan kanal orqali tarmoqqa xavfsiz ulanishni ta'minlaydi.
Tarmoqni segmentlash tarmoqni kichik qismlarga bo'lib, xujumlar tarqalishini
cheklaydi. Xavfsizlik siyosati tarmoq xavfsizligini ta'minlash bo'yicha qoidalarni
belgilaydi.
So’nggi muammo bu axborot xavfsizligiga tahdid. Axborotlarni himoya qilish
uchun kriptografiya va shifrlash orqali himoya qilishdir.
Kriptografiya-
bu ma'lumotlarni shifrlash va shifrni ochish usullarining
yig'indisidir. Kriptografiya ma'lumotlarni himoya qilish, autentifikatsiya va integrityni
ta'minlash uchun ishlatiladi.
Shifrlash-
bu ma'lumotlarni o'qib bo'lmaydigan shaklga o'tkazish jarayonidir.
Shifrni ochish
-bu shifrlangan ma'lumotlarni o'qib bo'ladigan shaklga qaytarish
jarayonidir.
Shifrlash usullari juda xilma-xildir. Bularga simmetrik shifrlash,
assimetrik shifrlash, I5L-HG=>J<Olar va boshqalar kiradi
.
Simmetrik
shifrlashda
shifrlash va shifrni ochish uchun bir xil kalit
ishlatiladi
Assimetrik
shifrlashda
shifrlash va shifrni ochish uchun turli kalitlar
ishlatiladi.
%5L-HG=>J<Olar
ma'lumotlarni o'zgarmas shaklga o'tkazish
uchun
ishlatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
104
Kriptografiya algoritmlari juda murakkab bo'lishi mumkin, lekin ularning
asosiy maqsadi -ma'lumotlarni himoya qilishdir
. Kriptografiya xavfsizlik sohasida
muhim ro’l o'ynaydi va ko'plab sohalarda qo'llaniladi.
Axborotlarni himoya qilishning boshqa usullari ham mavjud.Bularga
fizik
xavfsizlik, ma'lumotlarni zahiralash, ma'lumotlarni yo'q qilish, xavfsizlik siyosati va
xodimlarni o'qitish
kiradi. Fizik xavfsizlik ma'lumotlarni saqlash joylarini va
kompyuterlarni o'g'irlikdan va shikastlanishdan himoya qiladi. Ma'lumotlarni
zahiralash ma'lumotlarni yo'qotish holatlarida ularni qayta tiklash imkoniyatini beradi.
Ma'lumotlarni yo'q qilish keraksiz ma'lumotlarni xavfsiz tarzda o'chirishni ta'minlaydi.
Xavfsizlik siyosati axborotlarni himoya qilish bo'yicha qoidalarni belgilaydi.
Xodimlarni o'qitish xodimlarning xavfsizlik bo'yicha bilimini oshiradi. Axborotlarni
himoya qilishning barcha usullari birgalikda ishlatilganda eng samarali bo'ladi
.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
:
1. Stallings, William. Cryptography and Network Security: Principles and Practice. 7th
Edition, Pearson, 2017.(Kriptografiya, shifrlash usullari va tarmoq xavfsizligi haqida.)
2. Tanenbaum, Andrew S., Wetherall, David J. Computer Networks. 5th Edition,
Pearson, 2011.(Tarmoq tahdidlari, sniffing, spoofing va tarmoq xavfsizligi choralari
haqida.)
3. Pfleeger, Charles P., Pfleeger, Shari Lawrence. Security in Computing. 5th Edition,
Prentice Hall, 2015.(Kompyuter xavfsizligi tahdidlari va himoya usullari haqida.)
Online saytlar:
1.Kaspersky Lab — Cybersecurity Basics: Types of Threats and
Protection
https://www.kaspersky.com/resource-center/threats
2.
Symantec
(Norton)
—
Understanding
Cyber
Threats
Veb-sayt:
https://us.norton.com/internetsecurity-malware.htm
