MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
79
YASSAVIY VA TASAVVUF
Andijon davlat pedagogika instituti O’zbek tili va adabiyoti kafedrasi
o’qituvchisi Karimova Dilobad Halimovna
O’zbek tili va Adabiyoti yo’nalishi talabasi Kenjaboyeva Farangiz
Annotatsiya:
Mazkur maqolada mashhur mutasavvif shoir Ahmad Yassaviy va
uning tasavvufiy qarashlari tahlil qilinadi. Unda Yassaviy ta’limotining asosiy
g‘oyalari, tariqat bilan bog‘liq jihatlari va uning Markaziy Osiyo tasavvufi
taraqqiyotidagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, tasavvufning inson ma’naviyati
va
axloqiy tarbiyasidagi ahamiyati haqida ham so‘z yuritiladi.
В данной статье рассматриваются суфийские взгляды известного поэта и
мыслителя Ахмада Яссави. Анализируются ключевые
идеи его учения,
особенности его тариката и вклад в развитие суфизма в Центральной
Азии.
Также
подчеркивается
значение
суфизма
в
духовнонравственном воспитании личности.
This article explores the Sufi philosophy of the renowned poet and thinker
Ahmad Yassawi. It analyzes the core principles of his teachings, the
characteristics of his tariqa (spiritual path), and his contribution to the development of
Sufism in Central Asia. The significance of Sufism in personal spiritual and moral
education is also emphasized.
Yassaviylik — bu XII asrda shakllangan tasavvuf maktabi boʻlib, uning nomi
buyuk sufi va mutafakkir Ahmad Yassaviy (1093–1166) nomidan kelib
chiqqan. Bu taʼlimot Markaziy
Osiyoda, ayniqsa Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududida keng tarqalgan.
Yassaviylik eʼtiqod, maʼnaviy poklik, Allohga boʻlgan muhabbat va
insonparvarlikka asoslanadi.
Ushbu maktabning paydo boʻlishi mahalliy xalqning diniy hayoti va falsafiy
qarashlari bilan chambarchas bogʻliq. U, shuningdek, turk xalqlari orasida tasavvufni
rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi. Yassaviylik falsafasi odamning ichki ruhiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
80
dunyosini chuchuklashtirish, dunyoviy tashvishlardan holi boʻlish va taraqqiy etish
maqsadida maʼnaviy mashqlarni rivojlantirishga urgʻu beradi.
Oʻsha davrda Yassaviylik sufi fikrlarini oddiy odamlar uchun
tushunarli qilib yetkazish uchun turkiy xalq tillarida maqollar, qasida va
doʻstlar yozgan.
Shu tariqa, yassaviylik katta xalq ommasi orasida maʼnaviy tafakkurni
oshirishda muhim yo’l ochdi.
Ahmad Yassaviy — mazkur tasavvuf maktabining asoschisi, Toshkent
viloyatidagi Sayram shahrida tugʻilgan va bu hududda tasavvufning yangi yoʻnalishini
yaratgan. U oʻz davrida din, falsafa va maʼnaviyat sohasida chuqur bilimga ega
mutafakkir sifatida eʼtirof etilgan.
Yassaviy hayoti davomida asosiy
eʼtiborni inson qalbini poklash, dunyoviy
illatlardan qutulish va Alloh bilan
bevosita aloqani mustahkamlashga qaratgan. Uning mashhur asari “Divan-i
Hikmat” turkiy tilida yozilgan mistik sheʼriy toʻplam boʻlib, unda koʻplab hikmatli
masalalar, taʼlimot va ruhiy maslahatlar mujassam.
Yassaviy hazratining maqbarasi Turkiston shahrida joylashgan boʻlib, bu joy
Oʻrta Osiyoda tasavvufiy turizm va maʼnaviy sayohat markaziga aylangan.
Shu jumladan, ularning taʼlimoti va asarlari oʻz davrida va hozirgi kungacha
yuz minglab insonlarni ruhiy o‘sishga ilhomlantirmoqda.
Tasavvuf — islom ruhiyati va maʼnaviyati ilmi bo‘lib, insonni
Allohga yaqinlashtirish va ichki
poklanishni maqsad qilgan. U fazilatlar, halollik, sakkina va sabr kabi
fazilatlarga eʼtibor beradi.
Yassaviylikning tasavvufdagi oʻrni shundaki, u tasavvufni shariat va tariqat
asosida yuritib, xalq tilida yetkazgan. Bu, ayniqsa, aholi orasida tasavvufiy
bilimlarning keng tarqalishiga xizmat qilgan.
Yassaviylikda asosiy tasavvufiy tamoyillar sifatida:
Allohga muhabbat va ibodat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
81
Ichki poklanish va o‘z-o‘zini nazorat qilish
Ahlakiy kamolot va ruhiy tarbiya Odamlarning tengligi va hurmat qilish
Bu tamoyillar yassaviylik maktabida sufi shayxlari tomonidan anʼanaviy
tarzda o‘tilgan va rivojlantirilgan.
Yassaviylik shayxlari oʻz tarbiyalanuvchilarini ruhiy kamolotga yetaklash
uchun bir qancha metodlardan foydalanganlar. Bu metodlar asosan zikr, ruhi
mashgʻulotlar, nasihatlar va muhit yaratishdan iborat boʻlgan.
Zikr — Alloh nomini takrorlash
orqali qalbni tozalash va ruhiy kuchni oshirish amaliyoti yassaviylikda
muhim oʻrin tutadi. Shayxlar bu amaliyotni oʻrgatishda nafaqat soʻzlash, balki jimlik
va tafakkurni ham tavsiya qilganlar.
Shuningdek, yassaviylikда maʼnaviy nasihatlar va hayot tarzi maslahatlari
keng tarqalgan boʻlib, ular orqali bemalol va halol yashash, kamtarlik qilish
va insonparvarlik qadriyatlarini rivojlantirishga eʼtibor berilgan.
Yassaviylik maktabida bu usullar
orqali maqsad faqat bilim olish emas,
balki shu bilan birga insonning ichki dunyosini mukammal qilish, uni
haqiqat izlashga va mehrmuhabbatga yoʻnaltirishdan iborat.
Yassaviylik va undan kelib chiqqan tasavvufiy eʼtiqodlar Markaziy Osiyoning
madaniy boyliklarida chuqur aks etgan. Bunday meros asosan sheʼriyat, musiqa,
arxitektura va xalq hunarmandchiligi orqali namoyon boʻlgan.
Masalan, "Hikmat" sheʼrlari orqali yassaviylik falsafasi oddiy xalqga
yetkazilgan. Shu bilan birga, musiqa va dervishlarning rituallari orqali tasavvufiy
hissiyotlar inson qalbiga chuqur singdirilgan.
Tarixiy yodgorliklar, masjidlar va
maqbaralar yassaviylik maʼnaviyatining timsoli sifatida saqlanib kelmoqda. Bu
joylar nafaqat diniy ziyoratgoh, balki madaniy meros markazlari sifatida ham xizmat
qiladi.
Yassaviylik merosi xalqning ruhiy dunyosini boyitish bilan birga, milliy
o‘zlikni saqlash va rivojlantirishda ham beqiyos ahamiyat kasb etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
82
Bugungi kunda Oʻzbekistonda yassaviylik va tasavvuf taʼlimotlari yangi
rivojlanish bosqichida. Oliy oʻquv yurtlarida, ilmiy tadqiqot markazlarida,
shuningdek, madaniy va diniy
muassasalarda yassaviylik ilmi chuqur o‘rganilmoqda.
Yosh avlod uchun maʼnaviy tarbiya vositasi sifatida yassaviylik g‘oyalari, shu
jumladan, insonparvarlik, kechirimlilik va haqiqatga intilish kabi qadriyatlar keng
targ‘ib qilinmoqda.
Shuningdek, yassaviylik markazlari va madaniy festivallar orqali xalq
orasida nafaqat diniy, balki ilmiymaʼrifiy ishlar ham amalga oshiriladi. Bu esa
tasavvufiy merosning zamonaviy zaminda yangi shakllarini yaratishga imkon
beradi.
Bunday jarayonlar milliy oʻzlikni anglash va maʼnaviy tiklanish uchun
mustahkam poydevor boʻlib xizmat qiladi, shuningdek, xalqaro ilmiy
hamkorlikni ham rivojlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Yassaviy, A. (1991). Devoni Hikmat.
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
Qayumov, A. (1992). Ahmad
Yassaviy: Hayoti va ijodi. Toshkent: Fan
nashriyoti.
Trimingham, J. S. (1971). The Sufi
Orders in Islam. Oxford: Oxford
University Press.
Alimov, H. (2007). Tasavvuf: mohiyati va tarixiy taraqqiyoti. Toshkent:
Movarounnahr.
DeWeese, D. (1999). Islamization and Native Religion in the Golden Horde:
Baba Tukles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition.
University Park: Pennsylvania State University Press.
Shodmonov, M. (2015). Markaziy Osiyoda tasavvuf tarixidan lavhalar.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
83
Nasr, S. H. (2007). The Garden of
Truth: The Vision and Promise of
Sufism,
Islam’s Mystical Tradition. New York: HarperOne.
Muminov, A. (2003). “Yassaviylik
va uning O‘rta Osiyo madaniyatiga ta’siri”
// O‘zbekiston tarixi jurnali, №4, 25–32-betlar.
Babadjanov, B., & Bakhtiyarov, Sh. (2000). Tasavvuf va tariqatlar tarixi.
Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
Ernst, C. (1997). The Shambhala Guide to Sufism. Boston: Shambhala
Publications.
