MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
67
INDUKSIYA VEKTORINING OQIMI, AMPER QONUNI, AMPER
QONUNIGA MISOLLAR
Mamatova Go‘zaloy Jo‘ramirzayevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Fizika va texnologiya kafedrasi v.b.dotsenti.
Odilova Gulsevar Lutfullojon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
Abduxoshimova Gulzodaxon Muzaffarjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Kimyo yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya: Ushbu mavzuda magnit induksiya vektorining oqimi tushunchasi,
Amper qonuni va uning elektromagnit maydonlardagi ahamiyati yoritilgan. Amper
qonunining nazariy asoslari va matematik ifodasi ko‘rib chiqilib, turli fizik holatlar
uchun misollar orqali amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Mavzu fizika fanida
elektromagnetizm bo‘limining muhim qismidir.
Аннотация: В данной теме рассматриваются понятия потока вектора
магнитной индукции, закон Ампера и его значение в электромагнитных полях.
Представлены теоретические основы и математическое выражение закона
Ампера, а также приведены практические примеры его применения в различных
физических
ситуациях.
Тема
является
ключевой
частью
раздела
электромагнетизма в физике.
Annotation: This topic explores the concept of the magnetic induction vector
flux, Ampère's law, and its significance in the context of electromagnetic fields. The
theoretical foundation and mathematical formulation of Ampère's law are discussed,
along with practical examples illustrating its application in various physical scenarios.
This topic is a crucial part of the electromagnetism section in physics.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
68
Kalit so‘zlar: Magnit induksiya vektori, Induksiya oqimi, Amper qonuni,
magnit
maydon,
elektr
toki,
elektromagnetizm,
Sirkulyatsiya,
o‘tkazgich,
Elektromagnit qurilmalar.
Ключевые слова: Вектор магнитной индукции, Индукционный ток, Закон
Ампера, магнитное поле, электрический ток, электромагнетизм, Циркуляция,
проводник, Электромагнитные устройства.
Keywords: Magnetic induction vector, Induction current, Ampere's law,
magnetic field, electric current, electromagnetism, Circulation, conductor,
Electromagnetic devices.
Kirish: Elektromagnit maydonlar nazariyasida magnit induksiya vektori
tushunchasi muhim o‘rin tutadi. Bu vektor magnit maydonning yo‘nalishi va
intensivligini tavsiflaydi. Induksiya vektorining oqimi esa bu vektorning berilgan sirt
orqali qanday "oqib o‘tishini" ko‘rsatadi. Mazkur maqolada biz induksiya vektorining
oqimi nima ekanligi, uni qanday aniqlash, fizik ma'nosi va qo‘llanish doiralari haqida
batafsil to‘xtalamiz.
Induksiya vektori tushunchasi:
Magnit induksiya vektori (odatda B bilan
belgilanadi) — bu magnit maydonning asosiy vektoriy o‘lchovidir. U magnit maydon
kuchini va yo‘nalishini ko‘rsatadi va SI birliklar tizimida tesla (T) bilan o‘lchanadi.
Agar magnit maydon mavjud bo‘lsa, bu hududdagi har bir nuqtaga magnit
induksiya vektori tegishli bo‘ladi.
Induksiya vektorining oqimi nima:
Induksiya vektorining oqimi — bu
magnit maydonning berilgan yopiq yoki ochiq sirt orqali qanday o‘tishini ifodalovchi
kattalikdir. U quyidagicha aniqlanadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
69
Oddiy hol uchun:
Agar magnit induksiya vektori sirtga nisbatan bir xil bo‘lsa
va sirt tekis bo‘lsa, quyidagi oddiy formula ishlatiladi:
Maxsus hollarda, magnit maydonning yopiq sirt orqali umumiy oqimi doimo
nolga teng bo‘ladi:
Bu Gaussning magnit maydon uchun teoremasi bo‘lib, magnit zaryadlarning
mavjud emasligini (ya'ni magnit monopollarning yo‘qligini) bildiradi. Boshqacha
aytganda, magnit kuch chiziqlari doimo yopiq bo‘ladi — ular boshlanish yoki tugash
nuqtasiga ega emas.
Andre-Mari Amper
(1775–1836) — fransuz fizigi. Lionlik (Fransiyadagi
shahar) savdogar oilasida dunyoga kelgan. Ajoyib oilaviy kutubxonasiga ega uy
taʼlimini olgan. (Xususan, koʻzga koʻringan matematiklarning asarlarini asl nusxada
oʻqish uchun lotin tilini mustaqil oʻrgangan.) Fransuz taʼlim tizimida katta mansab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
70
qozonganki, Napoleon Bonapart boshchiligidagi Fransiya universitetlar tizimining
bosh inspektori etib tayinlangan. Amper oʻzining elektrodinamik izlanishlari haqida
xulosa qilgan va aniq matematik formulirovka bergan eng mashxur ishi “Tajribalar
orqali kelib chiqqan elektrodinamik hodisalar nazariyasi” 1827-yilda chop etilgan.
Amper qonuni
– bir-biridan muayyan masofada joylashgan oʻtkazgichlarning
kichik bir qismidan oqayotgan ikki tokning oʻzaro mexanik ta’siri haqidagi qonun.
19-asr boshlarida tabiiy fanlar rivojining eng asosiy boʻlimlaridan biri xuddi
bir-biri bilan mos kelmaydigandek koʻrinadigan elektr va magnit hodisalari oʻrtasidagi
munosabatni aniqlash boʻlgan.
Xans Kristian Ersted elektr toki oʻtayotgan sim magnit strelkasini ogʻdirishini
tajribaviy asosda koʻrsatib berdi. Andre-Mari Amper bu hodisaga shunchalik
qiziqqanki, magnetizm va elektr oʻrtasidagi bogʻliqlik borasida chuqur tajribaviy va
matematik izlanishlar olib borgan. Natijada, uning ismi bilan ataluvchi qonun vujudga
keldi.
Amper tomonidan oʻtkazilgan asosiy tajriba yetarlicha sodda: u ikki toʻgʻri
simni yonma-yon qoʻygan hamda undan elektr toki oʻtkazgan. Ayon boʻldiki, simlar
oʻrtasida tokning yoʻnalishiga qarab tortishish yoki itarishish kuchi hosil boʻlar ekan.
Albatta, bunday xulosaga kelish uchun peshonangiz 7 qarich boʻlishi shart emas.
Yetarlicha kuchli tokda simlar rostdan ham itarishishi yoki tortishishini oddiy koʻz
bilan koʻrish mumkin. Lekin Amper ehtiyotkor oʻlchovlar orqali mexanik oʻzaro taʼsir
kuchi tok kuchiga proporsional ekanligini va ular orasidagi masofa kattalashgani sayin
bu kuch kichrayib borishini aniqlashga muvaffaq boʻldi. Bundan kelib chiqqan holda
Amper kuzatilayotgan kuch magnit maydon hosil boʻlishi bilan ifodalanishini
xulosaladi.
Amper bu hodisani quyidagiga oʻxshash holda izohladi: simdagi elektr toki
magnit maydon hosil qiladi va uning kuch chiziqlari konfiguratsiyasi sim atrofida
konsentrik aylanalarni namoyish qiladi.
Ikkinchi sim magnit maydon taʼsiriga tushib
qoladi va unda harakatlanuvchi elektr zaryadlarga taʼsir qiluvchi kuch vujudga keladi.
Bu kuch sim yasalgan metall atomlariga uzatiladi, natijada sim egiladi. Shu tariqa,
Amper tajribasi elektr va magnetizm tabiati haqidagi ikkita bir-birini toʻldiruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
71
faktlarni koʻrsatib beradi: birinchidan, istalgan elektr toki magnit maydon hosil qiladi;
ikkinchidan, magnit maydonlar harakatlanuvchi elektr zaryadlariga kuch bilan taʼsir
oʻtkazadi. Bularning birinchisi bugungi kunda Amper qonuni deb ataladi va bu qonun
Biosavarlaplas qonuni bilan chambarchas bogʻliqdir. Aynan shu ikki qonun asosida
keyinchalik elektromagnit maydon nazariyasi qurildi. Agar Amper qonuni kengroq
talqin qilinsa, unda fazoda joylashgan yopiq elektr zanjir atrofida magnit maydonni
vujudga keltirishini tushunib olish mumkin. Uning intensivligi zanjirdan oʻtgan elektr
tokiga va zanjir ichidagi maydonga proporsionaldir. Yaʼni, masalan, toʻgʻri chiziqdan
iborat alohida sim atrofida tok tufayli simgacha boʻlgan masofa r ga teng B induksiyali
magnit maydon hosil boʻlsa, bunday simning aylana zanjirdagi tutashuvi bu
maydonlarning zanjir ichida, tokli yopiq simda qoʻshilish yoʻlida (ilmiy til bilan
aytganda
integratsiya
yoʻlida) zanjir ichidagi magnit maydon intensivligi sifatida
πr
2
B
qiymatni qabul qilamiz, bunda
πr
2
— doiraviy berk kontur yuzasi. Amper qonuni
boʻyicha bu kattalik zanjirdagi tok kuchiga ham proporsional boʻladi.
Aslini olganda, siz Andre-Mari Amper ismi bilan balki oʻzingiz bilmagan holda
bir necha marta duch kelgandirsiz. Uyingizdagi istalgan elektr jihozini olib qarang —
unda yozilgan elektrotexnik xususiyatlarini payqaysiz. Masalan, quyidagidek: “~220V
50Hz 3,2 A”. Bu deganiki, qurilma 50 gertz chastotaga ega 220 voltli oʻzgaruvchan
standart elektr tarmogʻida foydalanish uchun moʻljallangan. U iste’mol qiladigan tok
kuchi 3,2
amperni
tashkil qiladi. Tok kuchining birligi amper (qisqartmasi — A) ham
olim sharafiga nomlangan.
Birlikning rasmiy belgilanishi Amper tomonidan qilingan asl tajribadan kelib
chiqadi. Vakuumda bir-biridan bir metr uzoqda joylashgan ikkita parallel toʻgʻri
chiziqli simlardan oʻtayotgan tok kuchi oʻtkazgichning har bir metr uzunligida 2×10-7
nyuton kuchni hosil qila oladigan tok kuchiga ega. (Barcha ilmiy birliklarning
belgilanishi mana shunday qatʼiy formulirovkada boʻladi. Albatta, bu yerda gap
cheksiz uzunlik va koʻndalang kesimi ahamiyatsiz darajada kichik boʻlgan “ideal
oʻtkazgichlar” haqida gap bormoqda.) Ha, aytgancha, 1 amper kuchli tokda
oʻtkazgichning istalgan nuqtasidan bir soniyada tahminan 6×1023 dona elektron oqib
oʻtadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
72
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimov, O. M., G‘ulomov, S. Q. –
Umumiy fizika kursi. II kitob: Elektr va
magnit hodisalar.
– Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017.
2.
Raxmatullaev, M. –
Fizika: Elektromagnitizm.
– Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2014.
3.
Kadirov, M. va boshqalar –
Fizika darsligi (Akademik litseylar uchun).
–
Toshkent, 2019.
4.
Resnick, Halliday, Krane –
Fizika. II jild: Elektromagnetizm va optika.
– O‘zbek
tiliga tarjima, Toshkent, 2018.
5.
Internet manbalari:
Internet resurslari
1.
www.nature.com
2.
www.fizmat.uz
3.
www.khanacademy.org (Electromagnetism bo‘limi)
https://sinaps.uz/maqola/2798/
