MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
58
XOM IPAK ISHLAB CHIQARISH MAHSULOTLARI SINOV
LABORATORIYASINI AKKREDITATSIYAGA TAYYORLASH
Andijon davlat texnika instituti
Eshonxonov Yusufxon Rasulilloxon o’g’li
Sulaymonov Sharifjon Abdumannobovich
Аnnоtаtsiyа. Ushbu maqolada xom ipak mahsulotlarini sinovdan o‘tkazuvchi
laboratoriyani
xalqaro
standartlarga
muvofiq
ravishda
akkreditatsiyaga
tayyorlashning metodologik, texnik va me’yoriy-huquqiy asoslari yoritilgan. Tadqiqot
davomida
O‘zbekistonda
ipakchilik
sohasida
faoliyat
yuritayotgan
laboratoriyalarning akkreditatsiyadan o‘tish darajasi, mavjud infratuzilma, texnologik
tayyorgarlik va kadrlar salohiyati tahlil qilindi. Maqolada ISO/IEC 17025:2017
xalqaro standarti asosida akkreditatsiya jarayonining asosiy bosqichlari ochib
berilgan. Yangi statistik ma’lumotlar asosida laboratoriyaning tahliliy va texnik
imkoniyatlari, xalqaro hamkorlik tajribalari, akkreditatsiyaning iqtisodiy va
texnologik afzalliklari tahlil qilinadi. Muammo va kamchiliklar bilan bir qatorda, taklif
va tavsiyalar ham bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: xom ipak, laboratoriya, akkreditatsiya, ISO/IEC 17025:2017,
sifat nazorati, sertifikatlashtirish, sinov, xalqaro standart, laboratoriya infratuzilmasi,
ipakchilik.
ПОДГОТОВКА ИСПЫТАТЕЛЬНОЙ ЛАБОРАТОРИИ ИЗДЕЛИЙ
ИЗ ШЕЛКА-СЫРЬЯ К АККРЕДИТАЦИИ.
Анностатция. В статье рассматриваются методические, технические
и нормативные основы подготовки лаборатории по испытаниям изделий из
шелка-сырца к аккредитации в соответствии с международными
стандартами. В ходе исследования был проанализирован уровень аккредитации,
существующая инфраструктура, технологическая подготовка и кадровый
потенциал лабораторий, работающих в секторе шелководства Узбекистана. В
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
59
статье описаны основные этапы процесса аккредитации на основе
международного стандарта ISO/IEC 17025:2017. На основе новых
статистических данных будут проанализированы аналитические и
технические
возможности
лаборатории,
опыт
международного
сотрудничества, а также экономические и технологические преимущества
аккредитации. Наряду с проблемами и недостатками изложены также
предложения и рекомендации.
Ключевые слова: шелк-сырец, лаборатория, аккредитация, ISO/IEC
17025:2017, контроль качества, сертификация, испытания, международный
стандарт, лабораторная инфраструктура, шелководство.
PREPARATION OF A RAW SILK PRODUCTION TESTING
LABORATORY FOR ACCREDITATION.
Abstract. This article covers the methodological, technical, and regulatory and
legal framework for preparing a raw silk product testing laboratory for accreditation
in accordance with international standards. During the study, the level of accreditation
of laboratories operating in the sericulture sector in Uzbekistan, existing
infrastructure, technological training, and human resources were analyzed. The article
reveals the main stages of the accreditation process based on the international
standard ISO/IEC 17025:2017. Based on new statistical data, the analytical and
technical capabilities of the laboratory, international cooperation experience, and
economic and technological advantages of accreditation are analyzed. Along with
problems and shortcomings, suggestions and recommendations are also presented.
Keywords: raw silk, laboratory, accreditation, ISO/IEC 17025:2017, quality
control, certification, testing, international standard, laboratory infrastructure,
sericulture.
Xom ipak ishlab chiqarish O‘zbekistonda qadimdan mavjud bo‘lgan, ammo
bugungi kunda ham o‘z iqtisodiy va eksport salohiyatini yo‘qotmagan sohalardan
biridir. Ayniqsa, ipak mahsulotlarini xalqaro bozorlarga olib chiqish uchun ularning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
60
sifatini mustaqil baholovchi va tasdiqlovchi laboratoriyalarning mavjudligi hamda
ularning akkreditatsiyadan o‘tganligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. 2024-yilgi
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda ipak mahsulotlari
ishlab chiqarish hajmi 8,2% ga oshgan bo‘lsa-da, ushbu mahsulotlarning faqat 41%
qismi eksportga chiqarilgan. Eksport darajasining pastligiga sabab sifatida, ko‘plab
laboratoriyalarning akkreditatsiyadan o‘tmaganligi, xalqaro sertifikatlarga ega
emasligi ko‘rsatilmoqda.
Akkreditatsiya — bu laboratoriyaning mustaqil ravishda o‘z faoliyatini xalqaro
yoki milliy standartlarga muvofiq ravishda bajarayotganligini isbotlovchi huquqiy
jarayondir. Xususan, ISO/IEC 17025:2017 standarti laboratoriyalar uchun sinov va
kalibrlash ishlari bo‘yicha umumiy talablarga asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu standart
laboratoriya ishonchliligi, xolisligi, texnik vakolati va natijalarni takrorlay olish
salohiyatini kafolatlaydi.
Xom ipak mahsulotlari sinov laboratoriyasini akkreditatsiyaga tayyorlash
uchun, avvalo, infratuzilmaviy, texnik va metodologik tayyorgarlik ko‘rib chiqilishi
lozim. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mavjud laboratoriyalarning 60 foizida
zamonaviy texnik vositalar yetishmaydi, 38 foiz laboratoriyada esa xodimlar ISO
talablari asosida tayyorlanmagan.
Quyidagi jadvalda xom ipak laboratoriyalari akkreditatsiya tayyorgarligining
asosiy ko‘rsatkichlari keltirilgan (2023-yil yakuni bo‘yicha):
Ko‘rsatkichlar
Qamrab olingan laboratoriyalar (%)
Zamonaviy texnika bilan jihozlangan
40%
ISO 17025 asosida hujjatlashtirilgan
27%
Xalqaro tajriba asosida ishlovchilar
18%
Akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyalar 12%
Akkreditatsiyaga tayyorgarlik bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Birinchi
bosqich — laboratoriya o‘z faoliyatini tahlil qiladi va mavjud bo‘shliqlarni aniqlaydi.
Ikkinchi bosqich — standartlar asosida ichki hujjatlarni ishlab chiqish va sifat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
61
menejmenti tizimini joriy etish. Uchinchi bosqich — xodimlarni o‘qitish va sinov
uslublarini ISO bo‘yicha kalibrlash. To‘rtinchi bosqich — laboratoriyaning texnik
salohiyatini mustahkamlash. Va nihoyat, akkreditatsiya tashkilotiga ariza topshirish va
tashqi auditdan o‘tish bosqichi amalga oshiriladi.
Yuqoridagi grafikda 2019–2023-yillar oralig‘ida xom ipak mahsulotlari sinov
laboratoriyalarining akkreditatsiyaga tayyorlash bo‘yicha dinamikasi ko‘rsatilgan.
Grafik quyidagilarni ko‘rsatadi:
Texnik jihozlanish sur’ati barqaror oshib bormoqda (15% → 40%).
ISO/IEC 17025 asosidagi hujjatlash sezilarli o‘sishga ega (8% → 27%).
ISO asosida tayyorlangan kadrlar soni ham o‘smoqda (5% → 18%).
To‘liq akkreditatsiyadan o‘tgan laboratoriyalar soni sekinlik bilan, ammo
barqaror oshmoqda (3% → 12%)
Maqola davomida o‘rganilyotgan xorijiy tajriba (Xitoy, Hindiston, Italiya,
Turkiya) shuni yaqqol ko‘rsatadiki, yuqori sifatli ipak mahsulotlarini eksport qiluvchi
mamlakatlar, eng avvalo, mustaqil ravishda akkreditatsiyalangan sinov laboratoriyalari
tizimini yaratish va rivojlantirishga ustuvor e’tibor qaratganlar. Bu davlatlarda ipak
mahsulotlari eksportining asosiy tayanchi — ishlab chiqarilayotgan mahsulotning
xalqaro standartlarga muvofiqligini isbotlay oladigan, ishonchli va texnik jihatdan
zamonaviy laboratoriyalar mavjudligidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
62
Xitoy Xalq Respublikasida ipakchilik bo‘yicha chuqur ilmiy-tadqiqot bazasi
shakllangan bo‘lib, bu mamlakatda ipak mahsulotlari eksporti butun dunyo bozorining
qariyb 34 foizini tashkil etadi. 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda 470 dan
ortiq sinov laboratoriyasi faoliyat yuritgan bo‘lib, ularning barchasi ISO/IEC
17025:2017 xalqaro standartlari asosida akkreditatsiyadan o‘tgan. Bu laboratoriyalar
nafaqat sifat nazorati bilan shug‘ullanadi, balki mahsulotni izchil monitoring qilish,
yangi texnologiyalar joriy etish, ekologik xavfsizlik va qadoqlash materiallarining
standartlarga mosligini ta’minlash bo‘yicha ham keng ko‘lamli xizmatlarni bajaradi.
Hindiston ham ipak yetishtirish va qayta ishlash sohasida dunyodagi eng yirik
yetakchilardan biridir. Mamlakatda 2022-yil yakuniga kelib 215 ta ipak mahsulotlari
laboratoriyasi faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, ulardan 80 foizi milliy akkreditatsiya organi
bo‘lgan NABL (National Accreditation Board for Testing and Calibration
Laboratories) tomonidan tan olingan. Ushbu laboratoriyalar eksport uchun zarur
bo‘lgan barcha sifat sinovlarini, shu jumladan fiziko-mexanik va kimyoviy tahlillarni
o‘tkazishga layoqatlidir.
Italiya ipak mahsulotlari bo‘yicha Yevropa Ittifoqi ichida eng raqobatbardosh
mamlakatlardan biridir. Bu yerdagi laboratoriyalar, asosan, tekstil va moda sanoatiga
yo‘naltirilgan bo‘lib, mahsulotlarning ekologik tozaligini, dermatologik xavfsizligini,
rang barqarorligini va boshqa ko‘rsatkichlarini tekshiradi. 2023-yil holatiga ko‘ra,
Italiyada 120 dan ortiq akkreditatsiyalangan ipak sinov markazlari mavjud bo‘lib, ular
ACCREDIA (Italiya Milliy Akkreditatsiya organi) tomonidan tasdiqlangan.
Turkiyada esa ipakchilik viloyatlarda klaster asosida rivojlanmoqda. Bu
mamlakatda faoliyat yuritayotgan 70 dan ortiq ipak laboratoriyalari mavjud bo‘lib,
ularning 90 foizi TSE (Türk Standardları Enstitüsü) yoki xalqaro standart asosida
akkreditatsiyadan o‘tgan. Ushbu laboratoriyalar orqali eksportchilar o‘z
mahsulotlariga Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlariga erkin chiqish imkoniga ega
bo‘lmoqdalar.
O‘zbekistonda esa xom ipak sinov laboratoriyalarining holati hanuz yetarlicha
rivojlanmaganligicha qolmoqda. 2023-yil holatiga ko‘ra, faqat 15 ta laboratoriya o‘z
faoliyatini ISO/IEC 17025:2017 talablariga muvofiq tarzda tashkil qilgan, ulardan atigi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
63
12 tasi akkreditatsiyadan o‘tgan, 3 tasi esa tayyorgarlik bosqichida. Ushbu raqamlar
Xitoy yoki Hindiston bilan taqqoslaganda, O‘zbekistonning laboratoriya infratuzilmasi
bo‘yicha sezilarli orqada ekanligini ko‘rsatadi.
Quyidagi jadvalda ayrim davlatlar kesimida ipak sinov laboratoriyalari
sonining taqqoslanishi keltirilgan (2023-yil yakuni bo‘yicha):
Davlat
Akkreditatsiyalangan
ipak
laboratoriyalari soni
Asosiy akkreditatsiya organi
Xitoy
470
CNAS
(China
National
Accreditation)
Hindiston
215
NABL
Italiya
120
ACCREDIA
Turkiya
70
TSE / TURKAK
O‘zbekiston 15
O‘ZAKK
(O‘zstandart
huzuridagi markaz)
Yuqoridagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, eksport hajmini oshirish, xalqaro
bozorga chiqish va sifatli mahsulot ishlab chiqarish uchun laboratoriyalarni xalqaro
akkreditatsiyaga tayyorlash va ularni kuchaytirish zarur. Aynan akkreditatsiyalangan
laboratoriyalar ishonchli sertifikatlash asosida ishlab chiqaruvchiga ham, import
qiluvchiga ham kafolat beradi. Shu bois O‘zbekistonda ham Xitoy, Hindiston, Italiya
va Turkiya tajribasidan o‘rganib, laboratoriyalarni raqamlashtirish, kadrlarni
tayyorlash va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali bu sohada yangi bosqichga
o‘tish zarurdir.
Akkreditatsiyaning iqtisodiy afzalliklari ham muhim ahamiyatga ega. 2022-
yilda O‘zbekiston ipak eksportidan 148 million AQSh dollari daromad oldi, ammo
xalqaro sertifikatlashgan mahsulotlar ulushi 28 foizdan oshmadi. Agar barcha
mahsulotlar akkreditatsiyadan o‘tgan bo‘lganida, eksport hajmi 20–30% ga ko‘proq
bo‘lishi mumkin edi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
64
Yuqoridagi
diagramma
2023-yil holatiga ko‘ra xom ipak mahsulotlari sinov
laboratoriyalarining
akkreditatsiyaga tayyorlik darajasini tarkibiy tuzilmada
ko‘rsatadi:
40% laboratoriyalar
zamonaviy texnika bilan jihozlangan.
27% laboratoriyalarda
ISO 17025 hujjatlari mavjud.
18% laboratoriyalarda
xodimlar ISO talablariga muvofiq tayyorlangan.
12% laboratoriyalar
to‘liq akkreditatsiyadan o‘tgan.
3% laboratoriyalar
esa hali umuman tayyor emas.
Laboratoriyalarni tayyorlashda kadrlar salohiyati muhim omillardan biridir. Bu
borada Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Andijon viloyatlarida mavjud oliy o‘quv yurtlari
huzuridagi ipakchilik kafedralari orqali mutaxassislar tayyorlash tizimini yanada
takomillashtirish lozim.
Shuningdek, muhim muammo — moliyaviy resurslarning yetishmasligidir.
Akkreditatsiyaga tayyorgarlik ko‘pchilik laboratoriyalar uchun katta xarajat talab
etadi: texnika, o‘quvlar, hujjatlashtirish tizimi, tashqi audit xizmatlari va boshqalar. Bu
jarayonda davlat tomonidan subsidiyalar, grantlar yoki xususiy sektor bilan hamkorlik
mexanizmlari ishlab chiqilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, xom ipak ishlab chiqarish mahsulotlari sinov
laboratoriyasini akkreditatsiyaga tayyorlash — bu bir vaqtning o‘zida ilmiy, texnik,
iqtisodiy va boshqaruv sohalarini o‘z ichiga oluvchi kompleks jarayondir. Bunday
tayyorgarlik eksport salohiyatini oshiradi, xalqaro ishonchni kuchaytiradi, O‘zbekiston
ipakchilik brendini jahon bozorida mustahkamlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
65
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
SO/IEC 17025:2017. General requirements for the competence of testing and
calibration laboratories. – Geneva: ISO, 2017. – 32 p.
2.
GOST ISO/IEC 17025–2019. Sinov va kalibrlash laboratoriyalari vakolatiga
qo‘yiladigan umumiy talablar. – Moskva: Standartinform, 2020. – 42 b.
3.
Mavlonov M. Ipakchilik va tutzorchilik asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 216 b.
4.
Abdumannabovich S. S., Sayfiddin P., Sandjarovna U. N. Еffects of surface
active substances in protection of dry cocoon from dust and other factors //Archive of
Conferences. – 2020. – Т. 10. – №. 1. – С. 94-99.
5.
Рахимов А. Ю., Сулаймонов Ш. А., Рахимов А. А. Использование
искусственного коконника в процессе завивки коконов тутового шелкопряда
//Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4. – С.
160-161.
6.
Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions on the
Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019. – Т. 11.
– №. 11. – С. 755.
7.
Рахимов А. Ю., Абдурахмонов А. А., Сулаймонов Ш. А. Изучение
состояния использования ваты-сдира и пути повышения качества коконного
сырья //Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. – 2015. – №. 4.
– С. 152-157.
8.
Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich,
and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its
Modification with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-
10647.
9.
Сулаймонов Ш. А. Табиий ипакдаги юқори армирловчи кимёвий
компанентларни ўрганиш орқали кимёвий препаратлар ёрдамида пиллани
cақлаш усуллари //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №.
12. – С. 407-413.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–5_ Апрель –2025
66
10.
Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich,
and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its
Modification with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-
10647.
