MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
352
TORMOZ TIZIMINING NOSOZLIKLARI VA ULARGA SERVIS
XIZMAT KO'RSATISH
Imamnazarov Xasanboy Tashpolatovich
Asaka tuman 1 son politexnikumi
B va C toifadegi avtotransport vositalarning tuzilishi va ularga servis xizmat
ko'rsatish.
imomnazarovxasanboy93@gmail.com
Tel: +99894 755 54 64
Anotatsiya: Ushbu maqola avtomobil tormoz tizimining nosozliklari, ularning
sabablari, diagnostika usullari va servis xizmat ko‘rsatish jarayonlariga
bag‘ishlangan. Maqolada tormoz tizimining asosiy komponentlari (disklar,
kolodkalar, barabanlar, gidravlik tizim), umumiy nosozlik turlari va ularni bartaraf
etish usullari keng yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy diagnostika asbob-uskunalari,
xavfsizlik choralari va tormoz tizimining texnik xizmat ko‘rsatishda ekologik jihatlar
tahlil qilinadi. Maqola avtomobilsozlik sohasidagi mutaxassislar, avtoservis xodimlari
va talabalar uchun foydali manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: tormoz tizimi, nosozlik, diagnostika, servis xizmat ko‘rsatish,
gidravlik tizim, xavfsizlik, avtomobilsozlik, ekologik ta‘sir.
Kirish
Tormoz tizimi avtomobilning eng muhim xavfsizlik komponentlaridan biri
bo‘lib, uning ishonchli ishlashi haydovchi va yo‘lovchilar hayotini ta‘minlaydi.
Tormoz tizimining nosozliklari avtomobilning boshqaruvini yo‘qotishiga, avariyalarga
yoki jiddiy moddiy zararlariga olib kelishi mumkin. Tormoz tizimiga servis xizmat
ko‘rsatish nosozliklarni aniqlash, ularni bartaraf etish va tizimning uzoq muddatli
ishlashini ta‘minlashni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqola tormoz tizimining tuzilishi,
nosozlik turlari, diagnostika usullari, ta‘mirlash texnikalari va servis jarayonlarining
amaliy ahamiyatini chuqur o‘rganadi, shuningdek, ekologik va iqtisodiy jihatlarni
tahlil qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
353
Tormoz tizimining tuzilishi
Avtomobil tormoz tizimi bir nechta asosiy komponentlardan iborat:
Tormoz disklari va kolodkalar
: Diskli tormozlarda ishqalanish orqali
avtomobilni sekinlashtiradi.
Tormoz barabanlari
: Barabanli tormozlarda ishlatiladi, odatda eski
modellarda yoki orqa o‘qlarda qo‘llaniladi.
Gidravlik tizim
: Tormoz suyuqligi, asosiy silindr, tormoz shlanglari va
kaliperlardan iborat bo‘lib, kuchni tormoz mexanizmlariga uzatadi.
Tormoz pedali va kuchaytirgich
: Haydovchining tormoz pedaliga
bosishini mexanik kuchga aylantiradi.
ABS (Antilock Braking System)
: G‘ildiraklarning bloklanishini oldini
olib, boshqaruvni saqlaydi.
Elektron boshqaruv tizimlari
: Zamonaviy avtomobillarda tormozni
optimallashtirish uchun sensorlar va ECU (elektron boshqaruv bloki) ishlatiladi.
Har bir komponentning o‘ziga xos funksiyasi va nosozliklarga moyilligi
mavjud.
Nosozlik turlari va sabablari
Tormoz tizimining nosozliklari turli sabablarga ko‘ra yuzaga keladi. Quyida
asosiy nosozlik turlari va ularning sabablari keltiriladi:
Tormoz kolodkalari va disklari
: Kolodkalarning eskirishi, disklarda
egriklik yoki chizilish. Sabablari: uzoq muddatli foydalanish, sifatsiz materiallar,
haddan tashqari issiqlik.
Gidravlik tizim
: Tormoz suyuqligining sızması, shlanglarning yorilishi,
havo kirishi. Sabablari: eskirish, noto‘g‘ri texnik xizmat, sifatsiz suyuqlik.
Tormoz barabanlari
: Barabanlarning eskirishi yoki notekis ishqalanishi.
Sabablari: chang va kir to‘planishi, uzoq muddatli foydalanish.
ABS va sensorlar
: Sensorlarning ishlamay qolishi, elektron xatolar.
Sabablari: namlik, korroziya, elektr tizimidagi nosozliklar.
Tormoz pedali
: Bo‘shashish yoki qattiqlik. Sabablari: vakuum
kuchaytirgichining nosozligi, mexanik shikastlanish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
354
Nosozliklar ko‘pincha noto‘g‘ri foydalanish, muntazam texnik xizmat
ko‘rsatmaslik yoki sifatsiz ehtiyot qismlardan kelib chiqadi.
Diagnostika usullari
Tormoz tizimining nosozliklarini aniqlash uchun quyidagi diagnostika usullari
qo‘llaniladi:
Vizual tekshirish
: Tormoz kolodkalari, disklari, shlanglari va
barabanlarida eskirish, yoriqlar yoki sızma belgilarini tekshirish.
Tormoz suyuqligi sinovi
: Suyuqlik darajasi, rangi va sifatini tekshirish.
Namlik sinov qurilmalari (refraktometr) suyuqlikning holatini aniqlaydi.
Mexanik sinovlar
: Tormoz pedalining qattiqligi, bo‘shashishi yoki
g‘ayrioddiy harakatini tekshirish. G‘ildiraklarning aylanishini sinash orqali
tormozning teng taqsimlanishini baholash.
Dasturiy diagnostika
: Zamonaviy avtomobillarda OBD-II skanerlari
yordamida ABS va elektron tizim xatolarini aniqlash.
Akustik tahlil
: Tormozlash paytida g‘ayrioddiy tovushlar (chiyillash,
g‘ichirlash) nosozlikni ko‘rsatadi.
Disk va baraban o‘lchovi
: Mikrometr yoki shablon yordamida disklarda
egriklik yoki eskirishni aniqlash.
Diagnostika jarayonida xavfsizlik muhim bo‘lib, avtomobilni ko‘tarishda
domkrat va stendlar ishlatilishi, shuningdek, gidravlik tizim bilan ishlashda himoya
ko‘zoynak va qo‘lqoplar taqilishi kerak.
Servis xizmat ko‘rsatish texnikalari
Tormoz tizimiga servis xizmat ko‘rsatish nosozliklarni bartaraf etish va
tizimning ishonchli ishlashini ta‘minlashni o‘z ichiga oladi. Quyida asosiy texnikalar
keltiriladi:
Tormoz kolodkalari va disklarni almashtirish
: Eskirgan kolodkalar va
disklarni yangisiga almashtirish. Disklarda engil chizilish bo‘lsa, silliqlash (tornalash)
amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
355
Gidravlik tizimni ta‘mirlash
: Tormoz suyuqligini almashtirish,
shlanglarni yangilash, havo chiqarish (bleeding). Suyuqlikni har 2 yilda yoki 40,000
km da almashtirish tavsiya etiladi.
Barabanli tormozlarni ta‘mirlash
: Barabanlarni tozalash, eskirgan
qismlarni almashtirish va sozlash.
ABS va sensorlarni ta‘mirlash
: Shikastlangan sensorlarni almashtirish,
simlarni tekshirish yoki ECUni qayta dasturlash.
Tormoz kuchaytirgichini ta‘mirlash
: Vakuum nasosining holatini
tekshirish, shlanglarda sızma borligini aniqlash.
Servis jarayonida sifatli ehtiyot qismlar (OEM yoki sertifikatlangan analoglar)
va professional asboblar (tormoz kalipi, gidravlik press, moment kaliti) ishlatilishi
muhimdir.
Xavfsizlik va ekologik jihatlar
Tormoz tizimiga xizmat ko‘rsatishda xavfsizlik muhim ahamiyatga ega:
Mexanik xavfsizlik
: Avtomobilni ko‘tarishda mustahkam domkrat va
stendlar ishlatish.
Kimyoviy xavfsizlik
: Tormoz suyuqligi bilan ishlashda himoya qo‘lqop
va ko‘zoynak taqish, chunki suyuqlik zaharli va korroziy hisoblanadi.
Atrof-muhit himoyasi
: Ishlatilgan tormoz suyuqligi va eskirgan
qismlarni maxsus qayta ishlash markazlariga topshirish.
Ekologik jihatdan, tormoz kolodkalaridagi asbest kabi zararli moddalarni
ishlatish taqiqlangan. Qayta ishlash jarayonlari chiqindilarni kamaytiradi va resurslarni
tejaydi. Masalan, tormoz disklarni silliqlash ularni almashtirishga nisbatan ekologik
jihatdan samaraliroqdir.
Amaliy qo‘llanilishi
Tormoz tizimining diagnostikasi va servis xizmat ko‘rsatish quyidagi sohalarda
muhim ahamiyatga ega:
Shaxsiy avtomobillar
: Haydovchilar xavfsizligini ta‘minlash va
avtomobilning ishlash muddatini uzaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
356
Tijorat transporti
: Yuk mashinalari va avtobuslarda tormoz tizimining
barqarorligi yo‘lovchi va yuk xavfsizligi uchun muhim.
Avtoservis markazlari
: Nosozliklarni aniqlash va ta‘mirlash orqali
mijozlar ehtiyojlarini qondirish.
Avtomobil ishlab chiqarish
: Yangi tormoz tizimlarini sinovdan o‘tkazish
va sifatini ta‘minlash.
Servis xizmat ko‘rsatish iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lib, muntazam texnik
xizmat avariya xavfini kamaytiradi va qimmat ta‘mirlarga ehtiyojni kamaytiradi.
O‘qitish metodikasi
Tormoz tizimining diagnostikasi va servis xizmat ko‘rsatishni o‘rgatishda
quyidagi usullar samarali:
Amaliy mashg‘ulotlar
: Talabalarga real avtomobil tormoz tizimlari bilan
ishlash, kolodkalarni almashtirish va suyuqlikni havo chiqarishni o‘rgatish.
Simulyatsiyalar
: Virtual ta‘mirlash dasturlari orqali tormoz tizimi
nosozliklarini aniqlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Diagnostika vositalari
: OBD-II skanerlari, moment kalitlari va
refraktometrlarni ishlatishni o‘rgatish.
Real misollar
: Nosozliklarni aniqlash va ta‘mirlash bo‘yicha amaliy
loyihalar berish.
Zamonaviy ta‘limda videodarslar, onlayn kurslar (masalan, Bosch Automotive
Training) va interaktiv simulyatsiyalar tormoz tizimi bo‘yicha bilimlarni oshirishga
yordam beradi. Talabalarga xavfsizlik va ekologik mas‘uliyatni ta‘kidlab o‘tish
muhimdir.
Zamonaviy yondashuvlar va kelajak istiqbollari
Zamonaviy tormoz tizimlarida elektron boshqaruv va sun’iy intellektga
asoslangan diagnostika tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Masalan, ABS va ESC
(Elektron Barqarorlik Nazorati) sensorlari real vaqtda nosozliklarni aniqlaydi.
Avtomatlashtirilgan diagnostika qurilmalari, masalan, Bosch KTS seriyali skanerlari,
tormoz tizimi holatini yuqori aniqlik bilan tahlil qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
357
Kelajakda regenerativ tormoz tizimlari (elektromobillarda qo‘llaniladi) va
avtonom avtomobillarning tormoz tizimlari diagnostika va servis jarayonlarini
o‘zgartiradi. 3D bosib chiqarish texnologiyalari tormoz qismlarini sinovdan o‘tkazish
va ishlab chiqarishni osonlashtiradi. Shuningdek, ekologik jihatdan barqaror
materiallar (masalan, asbestsiz kolodkalar) va qayta ishlash tizimlari kengayadi.
Xulosa
Tormoz tizimining nosozliklari va ularga servis xizmat ko‘rsatish avtomobil
xavfsizligi va ishonchliligini ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola
tormoz tizimining tuzilishi, nosozlik turlari, diagnostika usullari, ta‘mirlash texnikalari
va amaliy qo‘llanilishini keng yoritdi. Diagnostika va servis jarayonida xavfsizlik
choralari, zamonaviy asbob-uskunalar va sifatli ehtiyot qismlarning ahamiyati
ta‘kidlandi. O‘qitishda amaliy yondashuvlar va raqamli vositalardan foydalanish
tormoz tizimi bo‘yicha ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Kelajakda sun’iy
intellekt, avtomatlashtirish va ekologik materiallar tormoz tizimining diagnostikasi va
servis xizmatini yanada samarali va barqaror qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erjavec, J., & Thompson, R. (2019).
Automotive Technology: A Systems
Approach
. Cengage Learning.
2.
Halderman, J. D. (2020).
Automotive Brake Systems
. Pearson Education.
3.
Bosch Automotive Service Solutions. (2023).
Brake System Diagnostics and
Repair
. Retrieved from https://www.boschdiagnostics.com.
4.
Owen, C. (2017).
Advanced Automotive Fault Diagnosis
. Routledge.
5.
Hillier, V. A. W., & Coombes, P. (2015).
Hillier’s Fundamentals of Motor
Vehicle Technology
. Nelson Thornes.
