MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
346
ELEKTROMOBILLAR VA EKOLOGIYA: ISHLATILGAN
AKKUMULYATOR BATAREYALARNI UTILIZATSIYA QILISH
MUAMMOSI
Davlatov Xursandbek Foziljonovich
Oliy toifali
Andijon viloyati Asaka 1 son politexnikumi
Yo’l xarakati koidalari va xarakat xavsizligi
Anotatsiya: Ushbu maqola elektromobillarning ekologik afzalliklari va
ularning akkumulyator batareyalarini utilizatsiya qilish bilan bog‘liq muammolarga
bag‘ishlangan. Maqolada elektromobillarning karbonat angidrid chiqindilarini
kamaytirishdagi roli, lityum-ion batareyalarning tuzilishi, utilizatsiya usullari va
O‘zbekistondagi hozirgi holat tahlil qilinadi. Zamonaviy qayta ishlash texnologiyalari,
xususan, piro va gidrometallurgik usullar, shuningdek, so‘nggi global yangiliklar va
O‘zbekistonda elektromobil sohasidagi rivojlanishlar ko‘rib chiqiladi. Ekologik
xavfsizlik, iqtisodiy samaradorlik va qayta ishlash infratuzilmasi muammolari
muhokama qilinadi. Maqola ekologiya, avtomobilsozlik va qayta ishlash sohasidagi
mutaxassislar, tadqiqotchilar va talabalar uchun foydali manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: elektromobil, ekologiya, akkumulyator batareyasi, lityum-ion
batareya,
utilizatsiya,
qayta
ishlash,
O‘zbekiston,
pirometallurgiya,
gidrometallurgiya, karbon chiqindilari.
Kirish
Elektromobillar (EV) an’anaviy ichki yonish dvigatelli transport vositalariga
nisbatan ekologik jihatdan barqaror alternativa sifatida jadal ommalashmoqda. Ular
karbonat angidrid (CO₂) chiqindilarini kamaytirish va qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalanish imkonini beradi. Biroq, elektromobillarning asosiy
komponenti — lityum-ion akkumulyator batareyalari — ishlash muddati tugagach,
jiddiy ekologik muammolar keltirib chiqaradi. Ishlatilgan batareyalarni noto‘g‘ri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
347
utilizatsiya qilish tuproq va suv resurslarini zaharlaydi, shu bilan birga qimmatbaho
materiallarni (lityum, kobalt, nikel) yo‘qotishga olib keladi. O‘zbekistonda
elektromobil sohasi dastlabki rivojlanish bosqichida bo‘lib, akkumulyatorlarni qayta
ishlash infratuzilmasi deyarli mavjud emas. Ushbu maqola elektromobillarning
ekologik afzalliklari, akkumulyator batareyalarini utilizatsiya qilish muammolari va
O‘zbekistondagi so‘nggi yangiliklarni tahlil qiladi.
Elektromobillar va ularning ekologik ta’siri
Elektromobillar ichki yonish dvigatelli avtomobillarga nisbatan CO₂
chiqindilarini sezilarli darajada kamaytiradi. Masalan, Yevropa Ittifoqi ma’lumotlariga
ko‘ra, elektromobilning hayotiy tsikli davomida chiqariladigan CO₂ miqdori benzinli
avtomobilga nisbatan 50-70% kam. O‘zbekistonda elektromobillar soni 2023 yilda
5000 dan oshdi, bu asosan “BYD” va “Tesla” kabi brendlarning joriy etilishi bilan
bog‘liq (Xolmatov, 2023). Toshkent va Samarqandda elektromobil zaryadlash
stansiyalari soni 100 taga yetdi, bu esa qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanishni rag‘batlantirmoqda.
Biroq, elektromobillarning ekologik afzalliklari akkumulyator ishlab chiqarish
va utilizatsiya jarayonlariga bog‘liq. Lityum-ion batareyalarni ishlab chiqarish katta
miqdorda energiya talab qiladi va konchilik faoliyati tufayli atrof-muhitga zarar
yetkazadi. O‘zbekistonda akkumulyator ishlab chiqarish infratuzilmasi mavjud emas,
ammo import qilinadigan elektromobillar sonining oshishi utilizatsiya muammosini
dolzarb qilmoqda.
Lityum-ion akkumulyator batareyalarning tuzilishi va muammolari
Lityum-ion batareyalar katod (lityum, kobalt, nikel oksidlari), anod (grafit),
elektrolit va separatorlardan iborat. Ushbu batareyalarning ishlash muddati odatda 8-
10 yil yoki 1000-2000 zaryad tsiklini tashkil qiladi. Ishlatilgan batareyalar quyidagi
muammolarni keltirib chiqaradi:
Zaharli moddalar
: Batareyalardagi kobalt va nikel tuproq va suvni
ifloslantiradi.
Qimmatbaho materiallarning yo‘qolishi
: Lityum va kobalt qayta
ishlanmasa, iqtisodiy zarar keltiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
348
Xavfli chiqindilar
: Noto‘g‘ri utilizatsiya yong‘in yoki portlash xavfini
oshiradi.
O‘zbekistonda ishlatilgan akkumulyatorlar ko‘pincha umumiy chiqindi
poligonlariga tashlanadi, bu ekologik xavfsizlikka tahdid soladi. 2024 yilda
Toshkentda elektromobil akkumulyatorlarini yig‘ish bo‘yicha dastlabki loyiha
boshlandi, ammo maxsus qayta ishlash zavodi hali qurilmagan (Raximov, 2024).
Akkumulyator batareyalarni utilizatsiya qilish usullari
Akkumulyator batareyalarni qayta ishlash uchun bir nechta zamonaviy usullar
qo‘llaniladi. Quyida asosiy usullar va ularning xususiyatlari tahlil qilinadi.
Pirometallurgik usul
: Bu usulda batareyalar yuqori haroratda eritilib, metallar
(kobalt, nikel) ajratib olinadi. Afzalligi oddiy jarayon, kamchiligi esa katta energiya
sarfi va CO₂ chiqindilaridir. Global miqyosda “Umicore” (Belgiya) kabi kompaniyalar
ushbu usuldan foydalanadi.
Gidrometallurgik usul
: Batareyalar kimyoviy eritmalarda (kislotalar) eritilib,
lityum va kobalt kabi materiallar ajratiladi. Bu usul energiya tejamkor va ekologik
jihatdan barqaror, lekin jarayon murakkab va qimmat. 2023 yilda Xitoyda
gidrometallurgik qayta ishlash zavodlari 70% samaradorlikka erishdi (Safarov, 2023).
To‘g‘ridan-to‘g‘ri qayta ishlash
: Bu yangi usul bo‘lib, batareya materiallari
demontaj qilinib, qayta foydalanish uchun tayyorlanadi. Masalan, “Redwood
Materials” (AQSh) 2024 yilda lityum-ion batareyalarning 95% materiallarini qayta
ishlaganini e’lon qildi. Bu usul O‘zbekiston uchun istiqbolli, chunki u chiqindilarni
minimallashtiradi.
O‘zbekistonda akkumulyator qayta ishlash bo‘yicha maxsus infratuzilma yo‘q.
Biroq, 2024 yilda “O‘zAuto” va Janubiy Koreyaning “Hyundai” kompaniyasi o‘rtasida
elektromobil akkumulyatorlarini yig‘ish va eksport qilish bo‘yicha kelishuv imzolandi.
Bu loyiha kelajakda qayta ishlash zavodini qurishga zamin yaratishi kutilmoqda
(Abdurahmonov, 2024).
O‘zbekistondagi elektromobil sohasi va utilizatsiya muammolari
O‘zbekistonda elektromobil sohasi jadal rivojlanmoqda. Hukumat 2023 yilda
elektromobillar uchun bojxona imtiyozlarini joriy etdi, bu ularning narxini 15-20% ga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
349
pasaytirdi. Toshkent, Samarqand va Buxoroda zaryadlash stansiyalari soni oshmoqda,
shuningdek, “BYD Uzbekistan” zavodi 2024 yilda ish boshladi, bu mahalliy
elektromobil ishlab chiqarishni rag‘batlantirmoqda. Biroq, akkumulyator utilizatsiyasi
sohasida quyidagi muammolar mavjud:
Infratuzilma yo‘qligi
: Maxsus qayta ishlash zavodlari va yig‘ish
punktlari deyarli mavjud emas.
Normativ hujjatlarning yetishmasligi
: Akkumulyator chiqindilarini
boshqarish bo‘yicha qonunchilik ishlab chiqilmagan.
Malakali mutaxassislar tanqisligi
: Qayta ishlash texnologiyalarini
boshqarish uchun mutaxassislar yetishmaydi.
Yechimlar sifatida:
Xalqaro tajriba asosida qayta ishlash zavodlari qurish.
Davlat tomonidan utilizatsiya loyihalarini moliyalashtirish.
Mutaxassislar uchun o‘quv dasturlari tashkil qilish.
Misol
: 2024 yilda Toshkentda “EcoVolt” loyihasi doirasida elektromobil
akkumulyatorlarini yig‘ish punktlari tashkil etildi. Bu loyiha 2025 yilga kelib 1000
tonna batareyani yig‘ishni rejalashtirmoqda (To‘rayev, 2024).
Ekologik va iqtisodiy jihatlar
Akkumulyator batareyalarni qayta ishlash ekologik va iqtisodiy jihatdan
muhim. Noto‘g‘ri utilizatsiya tuproq va suv resurslarini zaharlaydi, bu esa sog‘liqqa
jiddiy tahdid soladi. Masalan, bitta lityum-ion batareyasi 100 litr suvni ifloslantirishi
mumkin. Qayta ishlash orqali lityum, kobalt va nikel kabi materiallarning 80-90% ini
qayta ishlatish mumkin, bu xom ashyo importiga qaramlikni kamaytiradi.
O‘zbekistonda qayta ishlash zavodini qurishning dastlabki xarajati 10-15
million AQSh dollarini tashkil qiladi, ammo uzoq muddatda iqtisodiy foyda keltiradi.
Masalan, qayta ishlangan lityumning 1 tonnasi global bozorda 50-60 ming dollar
turadi. Shu bilan birga, qayta ishlash CO₂ chiqindilarini 30% ga kamaytiradi (Safarov,
2023).
So‘nggi global yangiliklar va tendensiyalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
350
2024 yilda elektromobil akkumulyatorlarini qayta ishlash sohasida bir qator
yangiliklar qayd etildi:
Yevropa Ittifoqi
: 2024 yilda qabul qilingan yangi qonun 2030 yilga kelib
barcha akkumulyatorlarning 90% ini qayta ishlashni majburiy qildi.
AQSh
: “Li-Cycle” kompaniyasi gidrometallurgik qayta ishlash orqali
95% samaradorlikka erishdi.
Xitoy
: Xitoy 2024 yilda 500 ming tonna akkumulyatorni qayta ishlagan,
bu global bozordagi eng yuqori ko‘rsatkich.
O‘zbekiston ushbu global tajribadan foydalanish orqali qayta ishlash sohasini
rivojlantirishi mumkin. Masalan, Janubiy Koreya bilan hamkorlikda qayta ishlash
texnologiyalarini joriy etish rejalashtirilmoqda.
Kelajak istiqbollari
O‘zbekistonda elektromobil akkumulyatorlarini utilizatsiya qilish sohasi
kelajakda quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanadi:
Mahalliy qayta ishlash zavodlari
: 2026 yilga kelib Toshkent yoki
Navoiyda dastlabki zavod qurilishi rejalashtirilmoqda.
Qayta tiklanadigan energiya integratsiyasi
: Qayta ishlash jarayonlarida
quyosh energiyasidan foydalanish.
Xalqaro hamkorlik
: Yevropa va Osiyo davlatlari bilan texnologiya
almashuvi.
Xulosa
Elektromobillar ekologik jihatdan barqaror transport sifatida CO₂ chiqindilarini
kamaytiradi, ammo akkumulyator batareyalarni utilizatsiya qilish jiddiy muammo
sifatida qolmoqda. Lityum-ion batareyalarning zaharli moddalari va qimmatbaho
materiallari qayta ishlashni zarur qiladi. Piro va gidrometallurgik usullar global
miqyosda samarali bo‘lsa-da, O‘zbekistonda qayta ishlash infratuzilmasi dastlabki
bosqichda. So‘nggi yangiliklar, masalan, Toshkentdagi yig‘ish punktlari va xalqaro
hamkorlik, kelajakda bu sohani rivojlantirish uchun imkoniyatlar yaratmoqda.
O‘zbekiston zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, qonunchilikni takomillashtirish va
mutaxassislar tayyorlash orqali akkumulyator utilizatsiyasi sohasida muvaffaqiyatga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
351
erishishi mumkin. Elektromobillar va ekologiya o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash
uchun davlat, xususiy sektor va xalqaro tashkilotlar hamkorligi muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Safarov, I. S. (2023).
Elektromobil texnologiyalari va ekologiya
. Toshkent: Fan
va texnologiya nashriyoti.
2.
Abdurahmonov, T. (2024).
O‘zbekistonda elektromobil sohasi: Rivojlanish va
muammolar
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
3.
Xolmatov, B. (2023).
Zamonaviy transport va ekologik barqarorlik
. Toshkent:
Akademnashr.
4.
Raximov, M. X. (2024).
Akkumulyator qayta ishlash: Global tajriba va
O‘zbekiston istiqbollari
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
5.
To‘rayev, A. (2024).
Elektromobillar va qayta tiklanadigan energiya
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
