MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
326
FIZIKADAN LABORATORIYA MASHG’ULOTLARIGA
DASTURIY VOSITALARNI QO’LLASH ORQALI TALABA IJODIY
FAOLIYATINI FAOLLASHTIRISH
ISOMIDDINOV MA’RUFJON UMIDO’G’LI
Qarshi Davlat Texnika Universiteti o’qituvchisi
РЕЗЮМЕ: Maqolada fizikaviy stendlar yoki virtual usulda olingan
natijalarga elektron ishlov berish va hisobotini elektron shaklda to’ldirish hamda
topshirish jarayonini Borland Delphi 7 muhitida dasturlari ishlab chiqilgan.
Таянч сўзлар: Borland Delphi7, дастурлаш, таҳлил қилиш, ишлов
бериш, натижалар, лаборатория жиҳозлари, ҳисобот.
Zamonaviy pedagogikaning asosiy vazifasi ilm-fan taraqqiyotining
barcha talablariga to‘la javob bera oladigan yituk kadrlar tayyorlashdan iborat
bo‘lib kelmoqda. Pedagogikaning rivoji dunyodagi shiddatli o‘zgarishlardan
zinhor orqada bo‘lishi mumkin emas. Bu esa o‘z navbatida ta’lim jarayoniga eng
ilg‘or vositalarni qo‘llashni taqozo qiladi.
Eng zamonaviy kadr sifati uning dunyoqarashining kengligi, zamonaviy
axborot-kommunikatsion texnologiyalarni puxta egallagan bo‘lishi, bir so‘z bilan
aytganda uning ijodiy va amaliy faoliyatini yuksak darajada faollashgan bo‘lishi
bilan belgilanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28-yanvardagi PF-
60-sonli “Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi, 2019 yil
29 аprеldаgi РF-5712-sоnli “О’zbеkistоn Rеsрublikаsi Хаlq tа’limi tizimini 2030
yilgасhа rivоjlаntirish kоnsерsiyаsini tаsdiqlаsh tо’g’risidа”gi, 2020 yil 2
martdagi PF-5953-sonli “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmonlari, 2020 yil 27 fevraldagi PQ-4623-sonli
“Pedagogik ta’lim sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
327
Qarori, hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa meyoriy-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu tadqiqotga muayyan darajada
xizmat qiladi.
Talaba ijodiy faoliyatining yuksak darajada faollashgan bo‘lishi uchun esa
unda matematika, fizika va axborot texnologiyalari sohasidagi bilim va amaliy
ko‘nikmalarining yitarlicha shakllangan bo‘lishi zarurdir.
Amaliy jarayonda fizikadan laboratoriya ishlarini bajarishda talaba amaliy
faoliyatini faollashtirish maqsadida zamonaviy axborot kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish, xususan fizikadan laboratoriya mashg‘ulotlari
jarayoniga dasturiy vositalarni qo‘llash o‘qituvchi va talaba o‘zaro ta’siri sifatida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Fizikani o‘rganish jarayoniga kompyuter dasturlarini qo‘llashning
jiddiy muammolaridan biri dasturlash tilini tanlashdir. Tilni tanlash
foydalaniladigan kompyuterlar turiga bog‘liq. Kompyuterni o‘quv jarayoniga
unumli tadbiq qilish uchun kompyuter bilan ta’minlangan barcha ta’lim
muassasalar o’quv xonalari uchun yagona dasturlash tilini tanlab olish zarur.
Chunki bu narsa hozirgi vaqtda ko‘p sonli mutaxassislar tomonidan turli
yo‘nalishlarda ishlab chiqilayotgan pedegogik dasturiy vositalardan
foydalanishni ancha soddalashtiradi. Bundan tashqari dasturlarni ko‘paytirish
va tayyor dasturlarni ta’lim muassasalar o’quv xonalariga uzatish mumkin
bo‘ladi.
Fizikadan laboratoriya mashg‘ulotlari sifatini va talabalarning
laboratoriya mashg‘ulotlariga bo‘lgan qiziqishini oshirish maqsadida zamonaviy
axborot
kommunikatsiya
texnologiyalaridan
foydalanish,
laboratoriya
mashg‘ulotlari jarayoniga dasturiy vositalarni qo‘llash bugungi kunda har
qachongidan ko‘ra muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga fizikadan
laboratoriya mashg‘ulotlari jarayoniga dasturiy vositalarni qo‘llash, masalan,
fizikadan laboratoriya ishlarida olingan natijalarga elektron ishlov berish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
328
xisobotini elektron tashkil etish birinchidan talabaga laboratoriya ishlarini
topshirish jarayonini osonlashtiradi va tezlashtiradi, ikkinchidan o‘qituvchiga
ham bir qator qulayliklar yaratadi. Ma’lumki fizikadan laboratoriya
mashg’ulotlari jarayoni virtual yoki fizik jihozlar yordamida amalga oshiriladi,
bunda olingan natijalar daftarga hisobot shaklida yozilib jadval asosida
to’ldiriladi so’ngra o’qituvchi hisobotlarni tekshirib tegishli ball bilan baholaydi.
Yuqorida keltirilgan muammolarni yichimiga yaqinlashish, qolaversa,
fizikadan laboratoriya ishlarini bajarish, olingan natijalarga elektron ishlov berish
va tahlil qilish, hamda, hisobot topshirish jarayonni soddalashtirish, hamda, talaba
amaliy faoliyatini faollashtirish maqsadida maqolada, namuna sifatida, fizikaviy
stendlar yoki virtual usulda olingan natijalarga elektron ishlov berish va hisobotini
elektron shaklda to’ldirish hamda topshirish jarayonini Borland Delphi 7 muhitida
dasturlari ishlab chiqilgan.
Jarayon quyidagilarni keltirilgan ketma-ketlikda bajarishda o’z ifodasini
topadi.
Delphi7
dasturlash
tilini
ishga
tushirib
Pusk->Programmi-
>DataBaseDesktop
yordamida
dbf
faylda ma’lumotlar bazasini ishlab chiqiladi:
5 ta yangi forma ochiladi va 1-formaga komponentalar palitrasidagi
quyidagi komponentalar joylashtiriladi:
Data Controls->DBGrid, BDE->Table, Data Access->DataSource,
Standard->MainMenu.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
329
Table
tarkibidan
Database Name
xossasiga
DefoultDD
nom bilan
ornatilib,
TableName
xossasini
dbf
fayldagi jadval nomi bilan aniqlanadi;
DataSource
tarkibidan
DataSet
xossasiga
Table1
o’rnatiladi;
DBGrid
tarkibidan
DataSource
xossasiga
DataSource1
o’rnatiladi;
Table
tarkibidan
Active
xossasini
True
ga o’zgartiriladi;
MainMenu
tarkibiga
Fayl
->[
Yuriqnoma, Hisobotniko’rish, Format-
>[PDF, RTF, Excel], Grafik, Pechat->[Yuriqnoma, Jadval], Chiqish],Tahrir-
>[Qoshish, O’zgartirish, O’chirish
] o’rnatiladi;
Natijada
DBGrid
oynasida jadval paydo bo’ladi. So’ngra 2-formaga
quyidagi komponenetalarni joylashtiramiz:
FastReport 4.0->frxReport, FastReport 4.0->frxDBDataset, FastReport
4.0->frxPreview, FastReport 4 exports->frxXLSExport, FastReport 4 export-
>frxPDFExport, FastReport 4 export->frxRTFExport.
frxReport
tarkibidan
Name
xossasiga
frxReport1
o’rnatiladi;
frxDBDataset
tarkibidan
DataSource
xossasiga
Form1. Data
Source1
o’rnatilai;
frxPreview
komponentaga sichqoncha chap tugmasi ikki
marta bosilib
Fayl->New Report, Report->Data…
o’rnatiladi;
3-fоrmaga
DataControls
tarkibidan
DBEdit
komponentasini
formaga joylashtiriladi va
DataSource
xossasini
Form1.DataSource1
nom bilan,
Data Field
xossasini jadvaldagi tegishli nom bilan belgilanadi.
4-formaga
DataControls
tarkibidan
TDBChart
komponentasi
joylashtiriladi va
Chart->Add->Fast Line, Series->DataSource->DataSet-
>Form1.Table1
kabi belgilaymiz.
5-formaga
Fast Report 4.0->frxReport, Fast Report 4.0-
>frxPreview
joylashtirib
frxReport->Fayl->NewPage
yangi oynasiga yuriqnoma
joylashtiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
330
1-forma komponentalari uchun yozilgan dastur kodlari:
procedure
TForm1.Hisobotnikorish1Click(Sender:
TObject);
begin
Form2.Show;
Form2.frxReport1.ShowReport();
end;
procedure
TForm1.Chiqish1Click(Sender: TObject);
begin
Form1.Close;
end;
procedure
TForm1.Qoshish1Click(Sender: TObject);
begin
Form3.Show;
Form1.Table1.Insert;
end;
procedure
TForm1.Ozgartirish1Click(Sender: TObject);
begin
Form3.Show;
end;
procedure
TForm1.Ochirish1Click(Sender: TObject);
begin
Form1.Table1.Delete;
end;
procedure TForm1.PDF1Click(Sender:
TObject);
begin
Form2.frxReport1.ShowReport();
Form2.frxReport1.Export(Form2.frxP
DFExport1);
end;
procedure TForm1.RTF1Click(Sender:
TObject);
begin
Form2.frxReport1.ShowReport();
Form2.frxReport1.Export(Form2.frxR
TFExport1);
end;
procedure
TForm1.Excel1Click(Sender: TObject);
begin
Form2.frxReport1.ShowReport();
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
331
Form2.frxReport1.Export(Form2.frxX
LSExport1);
end;
procedure
TForm1.Grafik1Click(Sender: TObject);
begin
Form4.Show;
end;
procedure
TForm1.Yuriqnoma1Click(Sender: TObject);
begin
Form5.Show;
Form5.frxReport1.ShowReport();
end;
procedure
TForm1.Yuriqnoma2Click(Sender: TObject);
begin
Form5.Show;
Form5.frxReport1.ShowReport();
Form5.frxReport1.Print;
end;
procedure
TForm1.Jadval1Click(Sender: TObject);
begin
Form2.Show;
Form2.frxReport1.ShowReport();
Form2.frxReport1.Print;
end;
en
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
332
3-forma komponentalari uchun yozilgan dastur kodlari:
procedure TForm3.Button1Click(Sender: TObject);
begin
Form1.Show;
end;
Kompilyatsiya jarayoni ishga tushiriladi:
Dasturning afzalliklari:
Jadval ma’lumotlar kiritishni osonligi va qulayligi;
Avtomatik ravishda grafik tasvirni hosil qilish imkoniyati mavjudligi;
Boshqa formatga o’tkazish imkoniyati mavjudligi;
Jadval yoki yuriqnomani pechat qilish imkoniyati mavjudligi;
Laboratoriya ishida olingan natijalarni tahrir qilish imkoniyati mavjudligi;
Laboratoriya ishini topshirish va qabul qilishni tezkorligi;
Laboratoriya ishida ortiqcha qog’ozbozlikka yo’l qo’yilmasligi;
Hisobotlarni uzoq muddat va ishonchli saqlanish imkoniyati mavjudligi
;
Xulosa o‘rnida aytish mumklinki, fizikadan laboratoriya mashg’ulotlari
jarayonida o’qituvchining talabalardan hisobot qabul qilishida aniqlik va tezkorlik
muhim ahamiyatga ega bo’lib ushbu dastur hisobotlarni qabul qilish va baholash
jarayonini bir necha marta tezlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABOYOTLAR:
1.
Бежанова И. Ю. Delphi7 самоучитель программиста. Москва-2003г
2.
Кандзюба С. П. и др. Delphi6/7 лекция и упражнения. Киев-2004г
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
333
3.
Turayev S.J., Odilov Yo.J. Maʼlumotlar bazasini shakllantirish orqali grafiklar
hosil qilishda Borland Delphi7 dasturlash tilidan foydalanish. // “Oliy taʼlim
muassasalarida
fanlarni
oʻqitishda
zamonaviy
pedagogik
va
axborot
texnologiyalaridan foydalanishning dolzarb muammolari” Respublika ilmiy-amaliy
anjumani. – QDU: Qarshi, 2017.B 239-241.
4.
Methods of preparing students for professional activity on the
. O ‘zbekiston Milliy Universiteti Xabarlari 1 (11). 2022
5.
Одилов Ё.Ж.
Чизиқли вa визуaл дacтурлaш acocидa физикa ўқитиш
метoдикacини тaкoмиллaштириш” диccертaция.
Чирчиқ-2022
Informatsionno-kommunikatsionniye texnologii (ikt) v obrazovanii.
Ikt kompetentnost v professionalnom razvitii kadrov
. Scienceweb academic papers
collection, 2181-1784
9.
Одилов Ё.Ж .
Физика фанини ўқитишда замонавий педагогик
....Наманган давлат университети илмий
ахбороти 11, 22-24
