MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
376
PARAZIT CHUVALCHANGLARNING INSON SALOMATLIGIGA
TA'SIRI
Erkinova Zulfizar Ulug’bek qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Daminov Akmal Oxunjonovich
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi gistologiya va tibbiy biologiya kafedrasi
dotsenti
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola parazit chuvalchanglarning inson
salomatligiga ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Parazitlarning tasnifi, hayotiy
tsikllari va mezbon organizmdagi ta’siri haqida ma’lumotlar keltirilgan. Tadqiqotda
parazitlarning organizmga kirish yo‘llari, patologik jarayonlar, patogenezi va klinik
asoratlari tahlil qilingan. Shuningdek, ularning mexanik, toksik, allergik va
immunologik ta’sirlari aniqlangan. Parazitlarga qarshi kurash va profilaktika
usullari, shu jumladan antigemint preparatlari, sanitariya-gigiyena choralari va
vaksinatsiya samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari parazitli
kasalliklarni davolash va profilaktika choralarini ishlab chiqish uchun muhim manba
hisoblanadi.
Kalit so’zlar: Parazit chuvalchanglar, inson salomatligi, patogenezi,
asoratlar, antigemint preparatlar, sanitariya-gigiyena, vaksinatsiya, ekologik
nazorat, askaridlar, teniyalar, giardiyalar, schistosomalar, fasciola, ta’sirlar, o‘pka,
jigar, neyrotsistiserkoz, autoimmun kasalliklar, parazit antigenlari, fekal-oral yo‘l,
oziq-ovqat gigiyenasi, ichak obstruksiyasi, peritonit, fibroz, sirroz, xolangit, markaziy
asab tizimi, epileptik tutqanoqlar, malabsorbsion sindrom, immunosupressiya,
invaziya, diagnostika, kasalliklar, tarqalish, tibbiy madaniyat.
1.
Parazit chuvalchanglar va ularning biologik xususiyatlari
Parazitizm biologik tizimlarda murakkab va o’zaro bog’langan jarayon bo’lib,
turli organizmlar o’rtasidagi hayotiy munosabatlarni ifodalaydi. Parazit
chuvalchanglar — metazoa turkumiga mansub bo’lib, odam kabi boshqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
377
organizmlarda yashash, o’sish va ko’payish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratadi va
uning resurslarini o’zlashtiradi. Ular inson organizmida turli patogenetik jarayonlarga
sabab bo’lishi mumkin. Parazitlar, masalan, askaridlar, trichinellalar, teniyalar va
schistosomalar o’ziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlarga ega. Har bir
parazitning ko’payish sikli va biologik xususiyatlari o’ziga xosdir. Askaridlar ikki
turdagi ko’payish jarayoniga ega bo’lib, larvalarining migratsiyasi kabi fazalar
mavjud. Teniyalar va schistosomalar esa maxsus ekologik sharoitlar talab qiladi.
Parazitlarning morfologik va fiziologik moslashuvlari ularning mezbon organizmda
yashashga imkon beradi, bu esa kasalliklarning rivojlanishini murakkablashtiradi va
davolashni qiyinlashtiradi. Parazitlar organizmning immun tizimi bilan doimiy
kurashda bo’lib, survivalini ta’minlash uchun immunosupressiv mexanizmlarni
faollashtiradi.
2. Inson organizmiga parazit chuvalchanglar kirib borishi va infektsiya
mexanizmi
Parazit chuvalchanglarning inson organizmiga kirib borishi va infektsiya
mexanizmi kompleks va ko’plab biologik jarayonlar bilan bog’liq bo’lib, ular har bir
parazit turiga xos o’ziga xos fazalar va moslashuvlarni o’z ichiga oladi. Parazitlarning
mezbon organizmga kirish yo’llari turli xil bo’lib, ular tashqi muhitga moslashgan
tarzda ko’payish va invaziv shakllar hosil qilish orqali amalga oshadi. Yuqori
darajada infeksiyalashgan muhitda yashovchi parazitlar, odatda, atrof-muhit
sharoitlariga qarshi o’zlarini himoya qilish uchun ko’plab mexanizmlar ishlab
chiqadilar. Parazitlar orasida, masalan, askaridlar, trichinellalar, teniyalar va
schistosomalar kabi organizmlar mezbon tanasiga turli usullar orqali kirishadi va
o’zlarining bioximiya va fiziologiyasiga mos ravishda adaptatsiya qilishadi.
Askaridlar (Ascaris lumbricoides) kabi parazitlar, insonning ichak tizimiga
tuxumlar orqali kirib, ular gastointestinal tizimda o’sib rivojlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
378
Tuxumlar ichakni tark etganidan so’ng, ularning lardanlari organizmning boshqa
tizimlariga, xususan, qon tomirlaridan o’tib, o’pkaga kirib boradi va oxir-oqibatda
ichakka qaytib boradi. Shu tarzda, parazitlar o’z hayot tsiklini yakunlash uchun
ko’plab fiziologik va morfologik jarayonlardan o’tadi. Trichinella spiralis kabi
boshqa bir parazit, mushak to’qimalarida invaziv bo’lib, odam organizmiga
oziqlanish uchun kirib, muskulda qichishish va og’riqlarga olib keladigan jinsiy
tizimda rivojlanadi.
Parazitning organizmga kirish jarayonida, immun tizimi birinchi navbatda
unga qarshi himoya reaksiyasini boshlaydi. Biroq, ko’plab parazitlar, xususan,
teniyalar va schistosomalar, mezbonning immun javobini cheklash uchun
evolyutsiyalashgan mexanizmlarga ega. Masalan, teniya (Tenia solium)
o’zining yashash muhitini organizmda qulay sharoitga aylantirish uchun immun
tizimiga qarshi kimyoviy moddalardan foydalanadi, shu bilan birga uning invaziv
shakllari, xostning ichak mikrobiozini va immun tizimini bostiradi. Schistosomalar
esa mezbonning immun tizimini manipulyatsiya qilib, o’z hayot tsiklini davom
ettirish uchun uzoq muddatli yashashga imkon beradi. Shunday qilib, parazitlarning
inson organizmiga kirish mexanizmi, nafaqat biologik moslashuv va evolyutsion
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
379
strategiyalarni, balki immun tizimiga qarshi muvozanatli tajovuzlarni ham o’z ichiga
oladi
3. Parazit chuvalchanglar va ularning ichki organlarga ta’siri
Parazit chuvalchanglar inson organizmiga kirgach, turli ichki organlarda
joylashib, organizmning fiziologik jarayonlariga ta’sir ko’rsatadi. Parazitizmning
patogenezida, parazitlarning ozuqa resurslarini so’rib olish va metabolik mahsulotlari
bilan organizmning normal faoliyatini buzishi asosiy rol o’ynaydi. Ichakdagi
parazitlar, masalan, askaridlar (Ascaris lumbricoides), ichakni shilliq qavati va
limfatik tizimni zararlaydi, bu esa iltihab va mexanik tiqilishlar, qonamalar keltirib
chiqaradi. Askaridlar oziq moddalarni yutish jarayonini kamaytirib, vitamin va
mineral etishmovchiligiga olib keladi. Teniyalar (Tenia solium va Tenia saginata) esa
ichakda yashashga moslashgan bo’lib, ulkan og’riqlar va dispeptik simptomlarni
yuzaga keltiradi. Ularning toksik chiqindilari allergik reaktsiyalarni kuchaytirishi
mumkin. Tenya tuxumlarini qon orqali boshqa organlarga, masalan, o’pkaga yoki
jigar tizimiga tarqatadi. Schistosomalar (Schistosoma mansoni) esa qon tomirlari
orqali o’zini joylashtiradi va o’pkaga, jigar va ichak tizimlariga migratsiya qiladi,
jigarni yallig’lantirishi, fibroz va sirroz rivojlanishiga olib keladi. Schistosomalarning
tizimli tarqalishi immun javobni kuchaytirib, ichakda yoki siydik tizimida
yallig’lanishlarni qo’zg’atadi. Parazitlar o’zlarining invaziv xususiyatlari orqali
immun tizimining javobini bostiradi va uzoq muddat davomida o’z faoliyatini davom
ettiradi. Shunday qilib, parazitli infektsiyalar patogenezida organik o’zgarishlar
parazitlar va mezbon organizmi o’rtasidagi murakkab o’zaro munosabatlarni
kuchaytiradi.
4. Parazitizmning klinik alomatlari va diagnostikasi
Parazit chuvalchanglar inson organizmiga kirib, rivojlanish jarayonida uning
ichki organlariga turli darajada ta’sir ko’rsatadi. Parazitizmning klinik alomatlari va
ularning diagnostikasi o’zaro bog’liq bo’lib, har bir parazit turining o’ziga xos
xususiyatlariga va mezbonning immun tizimi javobiga qarab farqlanadi. Parazitlar,
odatda, o’zining rivojlanish tsikllari davomida organizmda biologik jarayonlarni
buzadi, shu bilan birga, mezbonning umumiy sog’lig’iga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
380
Klinika va diagnostikasi jarayonlari parazitli kasalliklarning aniq identifikatsiyasini
ta’minlashda muhim o’rin tutadi.
Klinik alomatlar:
Parazitlar organizmda o’zlarining biologik faoliyatlarini boshlashlari bilan,
mezbonning turli tizimlariga salbiy ta’sir ko’rsatib, ko’plab klinik alomatlarni keltirib
chiqaradi. Askaridlar (Ascaris lumbricoides) kabi ichak parazitlari organizmga
kirganidan so’ng, bemor qorin og’rig’idan, diareya va qabziyatdan, shuningdek, ichak
tiqilishi kabi dispeptik simptomlardan shikoyat qiladi. Bu holatlarda, ascaridlarning
mexanik tiqilishi va organizmning yallig’lanishga qarshi reaksiyalari natijasida
og’riqlar kuzatiladi. Shuningdek, askaridlarning migratsiya jarayonida o’pkaga kirib
borishi, nafas olish tizimida o’zgarishlar keltirib chiqarishi mumkin, bu esa kishi
o’pkada quruq yo’tal, nafas qisishish yoki bronxit kabi simptomlarni sezishi mumkin.
Teniyalar (Tenia solium va Tenia saginata) esa, odam organizmida o’zining
ko’payish tsikllari orqali ichak tizimida yashashga moslashadi. Tenya infektsiyalari
qorin bo’shlig’ida og’riqlar, gaz to’planishi va dispeptik holatlar, masalan, ishtaha
yo’qolishi va qorin og’rig’ini yuzaga keltirishi mumkin. Teniya tomonidan
chiqarilgan toksinlar organizmda toksik reaktsiyalarni kuchaytiradi, bu esa allergik
reaktsiyalar, qizarish va qichishish kabi simptomlarga olib keladi. Bunday holatlar
bemorda tana haroratining ko’tarilishi, umumiy charchoq va bosh og’rig’iga olib
kelishi mumkin.
Schistosomalar (Schistosoma mansoni, Schistosoma haematobium) esa
tizimli ta’sir ko’rsatadigan parazitlar bo’lib, ular o’pkaga, jigar va ichak tizimlariga
kirib, yallig’lanish jarayonlarini keltirib chiqaradi. Schistosoma infektsiyalarining
eng ko’p uchraydigan simptomlari qorin og’rig’i, diareya, siydikda qon, jigar
kattalashishi va limfadenopatiyadir. Bunday infeksiyalar, shuningdek, jigar fibrozini
rivojlantirishi va siydik tizimida og’riqlarga olib kelishi mumkin. Schistosomalar
o’zlarining invaziv shakllari bilan qon tomirlarini zararlab, mezbonning qon aylanish
tizimida turli o’zgarishlarni yuzaga keltiradi, bu esa nafaqat yallig’lanish, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
381
o’simta yoki fibroz kabi uzun muddatli patologik holatlarning rivojlanishiga olib
keladi.
Diagnostika:
Parazitli kasalliklarni aniqlash jarayoni juda muhim bo’lib, unda klinik
belgilarning mavjudligi, laboratoriya tahlillari va maxsus diagnostik vositalari
yordamida aniqlik kiritish zarur. Parazitli infektsiyalarning diagnostikasi ko’plab
usullarni o’z ichiga oladi, jumladan, mikroskopik tekshiruvlar, serologik tahlillar va
PCR (polimeraza zanjir reaktsiyasi) usullari. Parazitlarning mavjudligini aniqlashda
birinchi navbatda bemorning stul namunalarini tekshirish zarur. Ichak parazitlari,
masalan, askaridlar va teniyalar, najasda tuxumlar yoki larvalar orqali aniqlanadi.
Schistosomalar esa tuxumlari siydik yoki najasda paydo bo’lishi mumkin. Agar
infektsiya jiddiy bo’lsa, serologik tahlillar orqali schistosoma kabi parazitlar
aniqlanishi mumkin. Serologik testlar parazitlarga qarshi antikorlarni aniqlashda
qo’llaniladi va parazitli kasalliklar diagnostikasida aniq va sezgir usul hisoblanadi.
Bu testlar orqali giardiya yoki trichinella infeksiyalarini aniqlash mumkin. PCR usuli
esa parazitlarning DNK-sini aniqlashga imkon beradi, bu usul subklinik yoki latent
shakldagi infektsiyalarni aniqlashda samarali bo’ladi. Bundan tashqari,
rentgenografiya yoki ultratovush tekshiruvlari ichki organlardagi patologik
o’zgarishlarni aniqlashda yordam beradi. Masalan, o’pka yoki jigar tizimida
parazitlarning keltirib chiqaradigan o’zgarishlari ko’rish mumkin. Shunday qilib,
parazitli infektsiyalarni aniqlashda klinik alomatlar va laboratoriya testlarining
kombinatsiyasi muhimdir. Bu diagnostika vositalari parazitli kasalliklarni aniqlash va
davolashda to’g’ri strategiyani tanlashda yordam beradi.
5. Parazit chuvalchanglar keltirib chiqaradigan patologik jarayonlar va
ularning patogenezi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
382
Parazit chuvalchanglarning inson organizmida yashashi va ko‘payishi turli
patologik jarayonlarni keltirib chiqaradi, ular parazitning mezbon organizmga ta’siri
va immun javobning shakllariga asoslanadi. Parazitlar tomonidan yuzaga keltirilgan
patologik jarayonlar mexanik, toksik, allergik va immunologik ta’sirlar bilan bog‘liq.
Mexanik ta’sir:
Parazitlar organizmga kirgach, ularning rivojlanish
jarayonida organ va to‘qimalarga mexanik shikast etkazadi. Masalan, askaridlar
(Ascaris lumbricoides) ichakda zich o‘ramlar hosil qilib, ichak tiqilishi yoki
perforatsiyaga olib kelishi mumkin. Schistosomalar (Schistosoma mansoni) esa qon
tomirlarini zararlab, tromboz va emboliyaga sabab bo‘ladi. Parazitlar jigar, o‘pka,
yurak kabi organlarga mexanik shikast yetkazib, ularning funktsional buzilishiga olib
keladi.
Toksik ta’sir:
Parazitlar tomonidan ishlab chiqarilgan metabolik mahsulotlar
va toksinlar organizmni intoksikatsiyalashiga olib keladi. Masalan, teniyalar (Tenia
solium, Tenia saginata) va giardiyalar (Giardia lamblia) o‘z metabolik chiqindilari
orqali bosh og‘rig‘i, charchoq, ishtahasizlik va tana haroratining ko‘tarilishi kabi
umumiy simptomlarni yuzaga keltiradi.
Immunologik ta’sir:
Parazitlar organizmga kirganidan so‘ng, immun tizimi
bilan murakkab o‘zaro ta’sirga kiradi. Ko‘plab parazitlar, masalan, schistosomalar va
askaridlar, mezbonning immun javobini bostirish yoki manipulyatsiya qilish uchun
maxsus mexanizmlar rivojlantirgan. Parazitlarning antigenlari immunitetning turli
komponentlariga ta’sir qilib, organizmning tabiiy mudofaa mexanizmlarini
zaiflashtirishi yoki immunologik tolerantlikni yuzaga keltirishi mumkin. Ba’zi
parazitlar o‘z antigenlarini mezbonning o‘z to‘qimalariga o‘xshash qilib ishlab
chiqaradi, bu esa immun tizimni chalkashtirib, samarali himoyani qiyinlashtiradi.
Shunday qilib, parazit chuvalchanglar tomonidan yuzaga keltirilgan patologik
jarayonlar ularning biologik xususiyatlari va mezbon organizm bilan o‘zaro ta’siriga
asoslanadi. Bu jarayonlar murakkab bo‘lib, bir nechta omillarni o‘z ichiga oladi va
organizmning umumiy holatiga qarab o‘zgarishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
383
Xulosa.
Parazit chuvalchanglarga qarshi kurashish uchun keng qamrovli
profilaktika va davolash choralarini amalga oshirish zarur. Bularning barchasi
samarali bo‘lishi uchun farmakologik, sanitariya-gigiyena, immunologik va ekologik
usullari birgalikda qo‘llanilishi lozim. Shunday qilib, parazit infektsiyalarining oldini
olish va ularni davolashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yondashuvlar mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. To‘xtayev A.T. “Gistologiya”. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2019.
2. Bahodirov B.B., Ahmedov A.A. “Inson anatomiyasi”. Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti, 2022.
3. Меrs А., Hejmаn D. “Medical Parasitology”. Elsevier Science, 2021.
4. Ash L.R., Orihel T.C. “Atlas of Human Parasitology”. American Society for
Clinical Pathology Press, 2019.
5. Garcia L.S. “Diagnostic Medical Parasitology”. ASM Press, 2020.
6. Cox F.E.G. “Modern Parasitology: A Textbook of Parasitology”.
