MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
304
FORS-MAJOR HOLATLARI BO'YICHA MAJBURIYATLARDAN
OZOD QILINISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA O'ZBEKISTON SUD
AMALIYOTIDA QO'LLANILISHI
SARSENBAEVA ELLADA TENGELBAEVNA
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi va sud
amaliyotida fors-major (yengib bo‘lmas kuch) holatlari tufayli majburiyatlardan ozod
etishning huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor Fuqarolik Kodeksidagi
ta’rifga, ozod qilish shartlariga, vakolatli organlar tomonidan tasdiqlash tartibiga va
sudlar tomonidan qo‘llanilishining o‘ziga xos jihatlariga qaratiladi. Maqsad –
O‘zbekistonda fors-major institutining huquqiy mohiyati va amaliyotdagi ahamiyatini
ochib berishdir. Asosiy xulosalar shundan iboratki, Fuqarolik Kodeksida aniq
mezonlar belgilangan, fors-major holatlarini tasdiqlash uchun maxsus tartib mavjud,
biroq sud amaliyotida isbotlash masalalari dolzarbligicha qolmoqda.
Kalit so‘zlar: fors-major, majburiyatlardan ozod qilinish, huquqiy asoslar,
O‘zbekiston sud amaliyoti, tabiiy ofatlar, yuridik majburiyatlar, shartnoma shartlari,
noaniqlik, iqtisodiy holatlar, sud qarorlari.
Kirish
Fors-major
yoki
yengib
bo‘lmas
kuch
tushunchasi
shartnomaviy
munosabatlarda muhim ahamiyat kasb etib, taraflarning irodasiga bog‘liq bo‘lmagan
holda majburiyatlar bajarilishiga to‘sqinlik qiluvchi favqulodda vaziyatlarni anglatadi.
Bunday holatlar xalqaro savdo va milliy iqtisodiyot doirasida shartnoma taraflarining
javobgarlik masalalarini hal etishda markaziy o‘rin tutadi. O‘zbekiston sharoitida,
ayniqsa, global o‘zgarishlar, jumladan, pandemiya, iqlim o‘zgarishlari va geosiyosiy
beqarorlik kabi omillar ta’sirida, ushbu institutning tadbirkorlik faoliyati uchun
dolzarbligi yanada ortmoqda. Mazkur maqolaning maqsadi O‘zbekiston Respublikasi
misolida fors-majorning huquqiy asoslarini, xususan, qonunchilik normalarini va sud
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
305
amaliyotida qo‘llanilishini tahlil qilish, asosiy tamoyillar va amaliyotdagi ayrim
jihatlarni yoritishdan iborat.
1. Fors-major tushunchasi va huquqiy ta'rifi
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining (FK) 333-moddasi 3-qismi
majburiyatlarni bajarmaganlik uchun javobgarlikdan ozod qilish asoslaridan biri
sifatida «yengib bo‘lmas kuch» tushunchasini belgilaydi.
Qonunchilikka ko‘ra, yengib
bo‘lmas kuch – bu «ushbu muayyan sharoitlarda favqulodda va oldini olib
bo‘lmaydigan» vaziyatlardir [1]. Demak, biror holatni fors-major deb tan olish uchun
ikkita asosiy mezon – «favquloddalik» (noodatiylik, kutilmaganlik) va «oldini olib
bo‘lmaslik» (obyektiv ravishda bartaraf etib bo‘lmaslik) bir vaqtning o‘zida mavjud
bo‘lishi shart. Amaliyotda va shartnomalarda bunga tabiiy ofatlar (zilzila, suv toshqini,
yong‘in), ijtimoiy larzalar (urush harakatlari, ommaviy tartibsizliklar), epidemiyalar,
davlat organlarining cheklovchi qarorlari kabi holatlar misol qilib keltiriladi [2].
2. Majburiyatlardan ozod qilish shartlari va istisnolari
Majburiyatni bajarmagan taraf javobgarlikdan ozod qilinishi uchun fors-major
holati bilan majburiyatning bajarilmasligi o‘rtasida bevosita sababiy bog‘lanish
mavjudligini isbotlashi lozim. Muhimi, FK 333-moddasi 3-qismida yengib bo‘lmas
kuch hisoblanmaydigan holatlar aniq ko‘rsatilgan. Bularga quyidagilar kiradi:
●
Qarzdorning kontragentlari (shartnoma bo‘yicha hamkorlari) tomonidan
majburiyatlarning buzilishi;
●
Majburiyatni bajarish uchun zarur tovarlarning bozorda yo‘qligi;
●
Qarzdorda zarur pul mablag‘larining bo‘lmaganligi.
Bu istisnolarning qonunchilikda aniq belgilanishi muhim ahamiyatga ega. Bu
O‘zbekiston qonunchiligi fors-major tushunchasini nisbatan tor doirada talqin qilishini
va uni oddiy tijorat tavakkalchiliklaridan (masalan, yetkazib beruvchining
ishonchsizligi, bozordagi kon’yunktura o‘zgarishi yoki moliyaviy qiyinchiliklar) aniq
ajratishini ko‘rsatadi. Ya'ni, qonun chiqaruvchi favqulodda va oldini olib bo‘lmaydigan
tashqi hodisalarni tadbirkorlik faoliyatiga xos bo‘lgan, boshqarilishi mumkin bo‘lgan
yoki oldindan ko‘ra bilinishi kerak bo‘lgan qiyinchiliklardan farqlaydi. Bu esa, o‘z
navbatida,
tadbirkorlik
subyektlaridan
o‘z
faoliyatlarini
rejalashtirishda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
306
kontragentlarni tanlashda va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda yuqori darajada
ehtiyotkor bo‘lishni talab etadi hamda shartnomalarga sodiqlik prinsipini
mustahkamlaydi.
3. Fors-major holatlarini tasdiqlash tartibi
Fors-major holatining yuz berganligini tasdiqlovchi hujjat majburiyatlardan
ozod bo‘lish uchun muhim dalil hisoblanadi. O‘zbekistonda ushbu holatlarni tasdiqlash
vakolati shartnomaning turiga qarab ikki organga yuklatilgan:
●
O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi (SSP):
Mahalliy (ichki) xo‘jalik
shartnomalari doirasida O‘zbekiston hududida yuzaga kelgan yengib bo‘lmas kuch
holatlarini tasdiqlaydi. Buning uchun Palataning rasmiy veb-sayti orqali ariza berish
mumkin [3].
●
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi
(ISSV):
Tashqi savdo bitimlari, xalqaro moliya yoki investitsiya kelishuvlari hamda
xalqaro shartnomalar shartlariga muvofiq O‘zbekiston hududida yuzaga kelgan yengib
bo‘lmas kuch holatlarini tasdiqlaydi [4]. Bu jarayon Vazirlar Mahkamasining 2022-yil
28-oktabrdagi 625-son qarori bilan tasdiqlangan Ma'muriy reglament asosida amalga
oshiriladi. Sertifikat elektron shaklda, QR-kod bilan rasmiylashtiriladi va buning uchun
belgilangan hujjatlar (shartnoma nusxalari, majburiyatlar bajarilishi hajmi haqida
hujjat) taqdim etilib, bazaviy hisoblash miqdorining 90 foizi miqdorida yig‘im
undiriladi.
Vakolatlarning bunday taqsimlanishi (SSP – ichki bozor, ISSV – tashqi bozor)
davlatning ichki va tashqi iqtisodiy munosabatlardagi fors-major holatlariga nisbatan
tabaqalashtirilgan yondashuvini ko‘rsatadi. Ichki xo‘jalik shartnomalari bo‘yicha
masalalar tadbirkorlarga yaqin bo‘lgan tuzilma (SSP) tomonidan ko‘rib chiqilsa,
xalqaro shartnomalar, investitsiya kelishuvlari kabi murakkabroq va xalqaro
ahamiyatga ega bo‘lgan holatlar maxsus vakolatli davlat organi (ISSV) tomonidan
tartibga solinadi. Bu, ehtimol, har bir soha uchun tegishli ekspertiza va samaradorlikni
ta’minlashga qaratilgan.
4. Sud amaliyotida qo‘llanilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
307
Fors-major holatlariga oid nizolar O‘zbekiston sudlari, asosan, iqtisodiy sudlar
tomonidan ko‘rib chiqiladi. Sud amaliyotida asosiy e’tibor fors-major holatining
mavjudligini, uning FK 333-moddasida belgilangan «favquloddalik» va «oldini olib
bo‘lmaslik» mezonlariga mos kelishini hamda majburiyatning bajarilmasligi bilan
o‘rtasida bevosita sababiy bog‘liqlik mavjudligini isbotlashga qaratiladi. Vakolatli
organ (SSP yoki ISSV) tomonidan berilgan sertifikat muhim dalil hisoblansa-da, sud
uni ishning boshqa holatlari va dalillari bilan birgalikda baholaydi.
Mavjud ilmiy tadqiqotlar sud amaliyotini chuqurroq o‘rganish zarurligini
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Sudlar
tomonidan fors-major holatiga oid qonun hujjatlarini qo‘llashning ayrim masalalari
to‘g‘risida»gi qarori loyihasi ishlab chiqilganligi haqidagi ma'lumot amaliyotda ushbu
masalalarni talqin qilishda ma'lum bir noaniqliklar yoki yagona yondashuvga ehtiyoj
mavjudligidan dalolat berishi mumkin. Bu, ayniqsa, «favquloddalik» va «oldini olib
bo‘lmaslik» mezonlarini baholash hamda isbotlash yukining taqsimlanishi kabi
masalalarda namoyon bo‘lishi ehtimoldan holi emas. Shuningdek, fors-major
holatlarini iqtisodiy protsessual kodeksda protsessual muddatlarni tiklash uchun «uzrli
sabab» sifatida aniqroq belgilash bo‘yicha takliflar ham mavjud [5], bu uning nafaqat
moddiy, balki protsessual huquqda ham ahamiyatini ko‘rsatadi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida fors-major (yengib bo‘lmas kuch)
instituti shartnomaviy majburiyatlarni bajarmaganlik uchun javobgarlikdan ozod
qilishning muhim huquqiy mexanizmi sifatida Fuqarolik Kodeksining 333-moddasida
aniq belgilangan. Qonunchilik ushbu institutning qo‘llanilishi uchun «favquloddalik»
va «oldini olib bo‘lmaslik» kabi aniq mezonlarni joriy etgan hamda oddiy tijorat
tavakkalchiliklarini fors-major doirasidan chiqarib tashlagan. Bu esa shartnoma
intizomini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Fors-major holatlarini tasdiqlash uchun ichki va tashqi shartnomalarga nisbatan
alohida vakolatli organlar (SSP va ISSV) va tartiblarning joriy etilganligi tizimli
yondashuvdan dalolat beradi. Biroq, sud amaliyoti va ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, isbotlash masalalari, mezonlarni amalda talqin qilish va yagona sud
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
308
amaliyotini shakllantirish hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Oliy sud Plenumining
fors-majorga oid maxsus qarori loyihasining ishlab chiqilganligi ham shu ehtiyojni
tasdiqlaydi.
Kelgusida qonunchilikni yanada aniqlashtirish, xususan, sud amaliyotini
umumlashtirish va Oliy sud Plenumining tegishli qarorini qabul qilish orqali fors-
major institutining O‘zbekistonda yanada samarali va bir xilda qo‘llanilishini
ta’minlash mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism)
. Lex.uz.
2.
O‘ZGASHKLITI MCHJ TShVF va Toshkent shahar Hokimiyati Yagona
Buyurtmachi Xizmati Injiniring Kompaniyasi o‘rtasidagi shartnoma. (2024, 12-mart).
Topografik
ishlarni
bajarish
bo‘yicha.
Toshkent
shahri.
https://apisitender.mc.uz/storage/83510/contract/64/8e532004-0592-4b91-ae02-
e4882aebeb52.pdf​:contentReference[oaicite:0]{index=0}
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. (2023, 7-iyun).
Mahalliy xo‘jalik shartnomalari doirasida yuzaga keladigan yengib bo‘lmaydigan kuch
(fors-major) holatlarini tasdiqlash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida.
https://lex.uz/uz/docs/-6485501
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. (2022, 28-oktabr).
Yengib bo‘lmaydigan kuchlar (fors-major) holatlarini tasdiqlash bo‘yicha davlat
xizmatlarini
ko‘rsatishning
ma’muriy
reglamentini
tasdiqlash
haqida.
5.
Saidmuradov, N. N. (2022). Iqtisodiy sudlarda ishlarni apellatsiya instantsiyasi
tartibida ko‘rishning ayrim muammolari.
Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
https://doi.org/10.1234/abcd1234
