MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
206
ZAMONAVIY TAʼLIM TIZIMIDA 5E MODELINING
ROLI VA AHAMIYATI
Z.D.Abralova
- TDPU, katta o‘qituvchi
M.B.Toxirova
- TDPU, talaba
Annotatsiya: Zamonaviy taʼlim jarayoni anʼanaviy taʼlim metodlari bilan
birgalikda innovatsion, interaktiv metod, usul va vositalardan foydalanishni talab
qilmoqda. Taʼlimning konstruktivistik yondashuvi ana shunday taʼlim modellari va
metodlarini taqdim etadi. Ushbu maqolada konstruktivizm nazariyasiga koʻra,
taʼlimning 5E modeli va uning rivojlanishi haqida, shuningdek, model afzalliklari
toʻgʻrisida yoritilgan.
Kalit soʻzlar: taʼlim modeli, konstruktivizm, 5E taʼlim modeli bosqichlari,
STEM, eksperimental, motivatsiya, tajriba, tanqidiy fikrlash.
Аннотация:
Современный
образовательный
процесс
требует
использования инновационных, интерактивных методов, приёмов и
инструментов
наряду
с
традиционными
методами
обучения.
Конструктивистский подход к обучению предлагает именно такие модели и
методы. В данной статье рассматривается модель обучения 5E на основе
теории конструктивизма, её развитие, а также преимущества этой модели.
Ключевые слова: образовательная модель, конструктивизм, этапы
модели 5E, STEM, экспериментальный, мотивация, опыт, критическое
мышление.
Abstract: The modern educational process requires the use of innovative,
interactive methods, techniques, and tools alongside traditional teaching methods. The
constructivist approach to education offers such models and methods. This article
highlights the 5E model of education based on constructivist theory, its development,
and the advantages of this model.
Key words: educational model, constructivism, 5E instructional model stages,
STEM, experimental, motivation, experience, critical thinking.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
207
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-sentabrda qabul qilingan
“ta'lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni asosida
“O‘zbekiston Respublikasining 2020-2025-yillarda ta’lim tizimini rivojlantirish
strategiyasi”ga muvofiq tarzda O‘zbekistonning ta’lim tizimini modernizatsiya qilish,
sifatini oshirish va xalqaro standartlarga moslashtirish maqsadi ilgari surildi. Strategiya
ta’lim sohasidagi barcha darajadagi muassasalar, o‘qituvchilar, o‘quvchilar va ularning
ota-onalari uchun yangi imkoniyatlar yaratishga qaratilgan. Ushbu strategiyaning
asosiy yo‘nalish va maqsadlaridan biri - ta’lim tizimida innovatsion va interaktiv
metodlarni qo‘llash, shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish orqali mamlakatda ta’lim sohasini takomillashtirish hisoblanadi.
Hozirgi kunda taʼlim jarayoni o‘qituvchining faqat bilim yetkazuvchi emas,
balki o‘quvchilarning bilim olish jarayonida yo‘naltiruvchi va natijaga erishishga
yordam beruvchi sifatida ishtirok etishiga asoslanmoqda. Mazkur yondashuv
konstruktivistik taʼlim modeli deb ataladi. Konstruktivizmning asosiy tamoyillari 20-
asrning o‘rtalarida rivojlanib, ko‘plab ta’lim metodologiyalariga ta’sir ko‘rsatdi. Jean
Piaget va Lev Vigotskiy kabi olimlarning izlanishlari mana shu yondashuvning
poydevori sifatida ko‘rsatiladi. Ushbu ta’lim modeli nazariyasiga ko‘ra, bilim
o‘quvchiga tayyor holda berilmaydi, balki o‘quvchilar o‘zlarining ilgari o‘rganilgan
bilimlari va shaxsiy tajribalari orqali yangi bilimlarni shakllantiradilar. Zamonaviy
taʼlim tizimida konstruktivistik modelning qo‘llanilishi an’anaviy ta’limdan farqli
ravishda o‘quvchini bilim olish jarayonining markaziga qo‘yish, shuningdek,
o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlashini rivojlantirish, ularning bilimlarni
amaliyotda qo‘llashiga imkon yaratish hamda o‘qitish jarayonini qiziqarli va samarali
qilishga xizmat qiladi. Bu taʼlim modelining amaliy qo‘llanish usullaridan biri bu 5E
modeli ( The 5E Instructional Model) hisoblanadi.
1962 yilda amerikalik o‘qituvchi Myron J. Atkin va amerikalik fizik Robert
Karplus “tadqiqot”, “terminologiya” va “tushunchalarni qo‘llash”ni o‘z ichiga olgan
yangi va samarali o‘rganish siklini ishlab chiqdilar. Natijada o‘quvchilarda fanlarga
qiziqish ortdi, turli savollar bera boshladi va ular o‘z fikrlariga tanqidiy nazar bilan
qarash zarurligini aniqladilar. Atkin-Karplus modeli 5E ta’lim modelining asosi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
208
hisoblanadi. Bu model 1987-yilda AQSHning BSCS ( Biological Sciences Curriculum
Study) ta’lim va tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqilgan. Uni yaratishda
ta’limshunos olim Rodjer Byuhek (Rodger W. Bybee) boshchilik qilgan va hozirda
dunyo bo‘ylab ko‘plab ta’lim tizimlarida qo‘llanilmoqda.
5E modeli - bu ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun mo‘ljallangan
konstruktsionistik pedagogik yondashuv hisoblanib, u o‘quvchilarning faol ishtirokini
rag‘batlantirish orqali, ularga mustaqil tadqiqot olib borish va real hayotiy
muammolarni hal qilish ko‘nikmasini shakllantirishga yordam beradi. Taʼlimning bu
modeli faol o‘rganish tamoyillariga asoslangan boʻlib, oʻquvchilarning oʻrganayotgan
bilimlarini chuqur o‘zlashtirish va oʻrganilgan bilimlarni mustahkamlash jarayonida
samaradorlikni oshiradi.Bu model ta’lim jarayonini izchil, tizimli va mantiqiy
tashkillashtirishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv 5 bosqichdan iborat va har bir
bosqich o‘z vazifasiga ega, ular:
• Engage (Jalb qilish);
• Explore (O‘rganish);
• Explain (Tushuntirish);
• Elaborate (Ishlab chiqish);
• Evaluate (Baholash).
Quyida har bir bosqich qanday maqsad va vazifalarni oʼz ichiga olishi haqida
batafsil maʼlumot beriladi:
1. Engage (Jalb qilish) - bu bosqichning asosiy maqsadi oʻquvchilarning
diqqatini yangi mavzuga jalb qilish, ularda fanga va yangi mavzuga boʻlgan qiziqishni
uygʻotish va oʻrganilayotgan mavzu yuzasidan oʻquvchilarning oldindan oʻrgangan
bilimlarini aniqlash hisoblanadi. Jalb qilish bosqichi bilim olish jarayonida muhim
ahamiyatga ega. Agar o‘quvchi yangi mavzuga qiziqmasa, u bilimlarni qabul qilishda
passiv bo‘lib qoladi. Qiziqtirish bosqichi miyaning muhimlilik tamoyiliga asoslanadi
yaʼni agar mavzu shaxsiy qiziqishga bog‘liq yoki hayotiy muammolar bilan bog‘liq
bo‘lsa, o‘quvchilar yanada faol o‘rganishga harakat qilishadi. Shuningdek, ushbu
bosqich davomida o‘quvchilarni yangi mavzuga qiziqtirish va ularda motivatsiya
yaratish maqsadida turli xil faoliyatlar o‘tkaziladi. Masalan, mavzu bo‘yicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
209
o‘quvchilarga qiziqarli savollar berish, hayotiy yoki ilmiy muammolarni aks ettiruvchi
qisqa videolar yoki animatsiyalar namoyish qilish yoki real hayotdan misollar orqali
o‘quvchilarni muhokamaga jalb qilish orqali va boshqalar.
2. Explore (Tadqiq qilish) - oʻquvchilar mavzu bo‘yicha mustaqil ravishda yoki
guruhda tajribalar oʻtkazish, tadqiqotlar olib borish orqali yangi bilimlarni
oʻzlashtiradilar. Bu bosqich oʻquvchilar uchun mustaqil izlanishga, tajriba qilish va o‘z
xulosalarini chiqarish imkonini taqdim etadi, shuningdek, oʻquvchilarning egallangan
bilimlarini tekshirish va yangilarini kashf qilish uchun sharoit yaratadi. Bu bosqichda
o‘qituvchi tayyor bilimni bermaydi, aksincha, o‘quvchilar o‘z tajribalari orqali o‘zlari
xulosa chiqarishlari kerak boʻladi.Tajribada orttirilgan bilim uzoq muddat inson
xotirasida saqlanib qolgani sababli, oʻquvchilar oʻzlari mustaqil ravishda kuzatuv yoki
tajriba orqali xulosa chiqarishlari mazkur bosqichning muhim jihatlaridan biri
hisoblanadi.
3. Explain (Tushuntirish) - 5E modelining bu bosqichida o‘quvchilarning ilgari
olgan bilimlarini ilmiy asoslar bilan tushuntiriladi va fan asosidagi tushunchalar
mustahkamlash maqsadida oʻqituvchi tomonidan oʻrganilayotgan mavzu ilmiy bayon
qilinadi. O‘quvchilar mustaqil o‘rganish jarayonida noto‘g‘ri xulosalarga kelishi
mumkin. Shu sababli, bu bosqichda o‘qituvchi ilmiy tushunchalarni to‘g‘ri
tushuntirishi kerak. Biroq, o‘quvchilar avval o‘zlari tushuntirishga harakat qilishadi,
shundan keyin esa o‘qituvchi ularning fikrlarini to‘ldiradi. Bu bosqich turli usullar
yordamida amalga oshiriladi. Masalan, o‘quvchilarning xulosalarini tinglash va
muhokama qilish, o‘qituvchining tushuntirishlari va ilmiy asoslashi orqali,
shuningdek, darslik yoki boshqa ilmiy manbalar bilan ishlash va boshqalar.
4. Elaborate (Ishlab chiqish) - egallangan bilim, koʻnikma va malaka real
hayotga tatbiq etilmasa, oʻquvchilar ularni tez unutishi mumkin. O‘quvchilarning
o‘rganilgan bilimlarini amaliyotda qo‘llash, ilgari o‘rgangan bilimlarini yangi
sharoitlarga moslashtirish va real hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lay olish koʻnikmalarini
rivojlantirish mazkur bosqichning maqsadlari hisoblanadi. Bu bosqich oʻquvchilarga
yangi bilimlarni yanada chuqurroq oʻrganishga va ularni boshqa kontekstlarda
qoʻllashga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
210
5. Evaluate (Baholash) - bu bosqichda oʻquvchilarning oʻzlashtirgan bilimlari va
koʻnikmalarini baholash amalga oshiriladi. Bu jarayon oʻqituvchilar uchun ham,
oʻquvchilar uchun ham muhimdir, chunki u oʻquv jarayonining samaradorligini
aniqlashga yordam beradi. Baholash faqatgina o‘qituvchi tomonidan emas, balki
o‘quvchining o‘zi tomonidan ham amalga oshirilishi kerak. Shu orqali o‘quvchi
o‘zining kuchli va zaif tomonlarini aniqlab, o‘rganish jarayonida faol ishtirok etishi
mumkin.
Bundan tashqari, 5E modeli ta’lim jarayonida bir qator afzalliklarni taqdim
etadi. Bu afzalliklar oʻquvchilarning oʻrganish jarayonini yanada samarali va qiziqarli
qilishga yordam beradi:
- oʻquvchilarni jalb qilish: 5E modeli oʻquvchilarni dars jarayonida faol ishtirok
etishga undaydi. Bu, oʻz navbatida, ularning motivatsiyasini oshiradi va oʻqituvchining
ta’lim jarayonidagi rolini kuchaytiradi;
- amaliy tajribalar: oʻquvchilar nazariy bilimlarni amaliy tajribalar orqali
oʻzlashtiradilar. Bu bilimlar yanada mustahkam boʻladi, chunki oʻquvchilar oʻz
tajribalarini qoʻllash imkoniyatiga ega boʻlishadi;
- muammolarni hal qilish: oʻquvchilar muammolarni hal qilishda mustaqil
fikrlash koʻnikmalarini rivojlantiradilar. Bu ularning analitik fikrlash qobiliyatini
oshirishga yordam beradi;
- guruhda ishlash: 5E modelida guruhda ishlash imkoniyatlari mavjud, bu esa
oʻquvchilar orasida hamkorlik va muloqotni rivojlantiradi. oʻquvchilar bir-birlaridan
oʻrganishlari va fikr almashishlari uchun imkoniyat yaratadi;
- oʻqituvchilar uchun yangi yondashuv: bu model jarayonida oʻqituvchilar
darsda faqat bilim beruvchi sifatida emas, balki oʻquvchilarning faol ishtirokini
ragʻbatlantiruvchi va yoʻnaltiruvchi sifatida harakat qilishlari kerak. Bu ularning
professional rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir koʻrsatadi.
Zamonaviy taʼlim tizimida konstruktivistik model va uning asosida ishlab
chiqilgan 5E modeli o‘quvchilarning faol ishtirokini taʼminlash va bilimlarni
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. 5E modeli ta’lim jarayonini yanada samarali,
qiziqarli va interaktiv qilishga yordam beradi, bu esa oʻquvchilarning muvaffaqiyatiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
211
ijobiy ta’sir koʻrsatadi. Taʼlimda bu modelni keng joriy qilish orqali taʼlim sifatini
oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va yosh avlodni kelajak
kasblariga tayyorlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning taʼlim sifatini oshirishga
oid qaror va farmonlari (2017–2024- yillar).
2. Bybee, R. W. “Achieving Scientific Literacy: From Purposes to Practices".
Heinemann, 2007.
3. Vygotsky, L. S. "Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes". Harvard University Press, 2008.
4. Elvan Akar "Effectiveness of 5E learning cycle model on students' understanding of
acid-based concepts", 2005.
