MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
144
ABDULLA AVLONIY ASARLARINING O‘QISH DARSLARIDAGI
AHAMIYATI
Buriyeva Shaxnoza Inat qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Boshlang‘ich
ta’lim fakulteti 3-bosqich talabasi
+998886784664
Annotatsiya: Mazkur maqolada buyuk marifatparvar millat mayoqlaridan
bo‘lgan Abdulla Avloniyning asarlari boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida ahamiyati
tahlil qilinadi. Avloniy asarlari nafaqat badiiy jihatdan, balki axloqiy-tarbiyaviy
mazmuni bilan ham o‘quvchilarni ma’naviy shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ularning o‘qish darsliklariga kiritilishi bolalarning vatanparvarlik, odob-axloq,
mehnatsevarlik kabi fazilatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada
Avloniy asarlari orqali o‘quvchilarga ta’lim berishning samarali usullari, ularni dars
jarayonida qo‘llash yo‘llari va pedagogik ahamiyati tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: tarbiya talqini, axloqiy qadriyatlar, insoniyatning rivojlanishi,
asarlar tahlili, madaniyat, ilm, g’oyaviy to’liqlik, o‘zbek pedagogikasi, milliy istiqlol
Bugun Yangi O‘zbekiston hayotining barcha sohalari chuqur islohotlar
maydoniga aylangan. Bu jarayonda ijtimoiy sohaning asosi hisoblangan ta’lim
tizimidagi o’zgarishlar haqida to‘lqinlanib so‘zlamaslikning iloji yo‘q.
Mamlakatimizda so’nggi yillarda ta’lim tizimining barcha bosqichlarini zamonaviy
talablar asosida tashkil etish bo‘yicha amaliy ishlar hal qiluvchi bosqichga kirdi.
Ko’plab ilg’or mamlakatlarni ta’lim sohasidagi yutuqlari o’raganilib milliy dasturimiz
bilan integratsiyalashgan holda amaliyotga tadbiq ettilmoqda. Xalqni ma’rifatli qilish
uchun qayg‘urgan jadidlar o‘sha davrning turli johil, o‘z manfaatlari yo‘lida hech
nimadan qaytmaydigan kimsalarining tuhmat-malomatlariga duchor bo‘ldilar. Xalqini
savodli qilish uchun shirin jonlarini fido qilgan, butun umrlarini Vatanimiz ozodligi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
145
xalqimiz baxt-saodati yo‘lida sarf qilgan buyuk jadid ma’rifatparvarlarining
ilmiyma’rifiy, adabiy-badiiy merosini o‘rganishimiz va kelajak avlodga o‘rgatishimiz
davr talabidir. Zero, bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan Uchinchi Renessans
davrida jadidlar ilgari surgan ta’lim va tarbiya muammosi har doimgidan ham muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Abdulla Avloniy o‘zbek ma’rifatchilik harakatining yirik
vakillaridan biri bo‘lib, uning asarlari hozirgi kunda ham o‘quvchilarning axloqiy
tarbiyasida muhim o‘rin tutadi. Avloniy o‘z asarlarida ta’lim va tarbiyaning
ahamiyatini, yosh avlodni vatanparvar, bilimdon va odobli inson qilib tarbiyalash
zarurligini ta’kidlagan. Bugungi kunda boshlang‘ich ta’lim dasturida o‘quvchilarga
Vatan, ilm, do‘stlik va mehnat kabi mavzularda bilim berish muhim hisoblanadi.
Avloniy asarlari shu jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lib, ular orqali o‘quvchilar milliy
qadriyatlar va axloqiy me’yorlarni o‘rganadilar. Jumladan: “Turkiy guliston yoxud
axloq” darslarda odob-axloq qoidalarini o‘rgatish uchun ishlatilishi mumkin. She’rlari
va maqolalari orqali vatanparvarlik, mehnatsevarlik va ilmga muhabbat singdiriladi.
Hikoyalari o‘quvchilarga hayotiy tajribalar, insoniy fazilatlar haqida saboq beradi.
Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida ham Abdulla Avloniyning bir qancha
she’rlari berib o‘tilgan bulardan, 2-sinf o‘qish darsligida “Yangi avlod” nomli she’ri
va “Bolalari va pashsha” nomli masali berib o‘tilgan.
Bolari bilan pashsha” masali orqali mehnat qilish, yalqovlikdan qochish
kerakligini bilib olishadi. Masal shunday berilgan:
Bir pashsha qir tarafdan uchib kelayotgan arini ko‘rib; qayerdan kelyapsan,
deydi. Ari: bol, uy yasash uchun mum Pashsha: men kabi yasha Ari: Mashaqqatsiz
taomda lazzat bo‘ladimi? Mening vaqtim yo‘q deya uchib ketadi. Xulosa shuki,
mehnatning tagi rohat, yalqovlikning oxiri xorlikdir. O‘qituvchi bu masalni shunchaki
o‘qitib qo‘ymasdan, uning zamirida yotgan tarbiyani o‘quvchiga bera olish talab
qilinadi. Xulosani bolaga to‘g‘ri yetkazish talab qilinadi. Mavzuni o‘tishda masalni
rollarga bo‘lib bolalar tomonida ijro yetgizdirib o‘tilsa samaraliroq bo‘ladi. Bolaning
diqqati oshadi, masal ma’nosiga chuqurroq tushunadi. Shundan so‘ng bolalardan masal
ma’nosiga mos misollar so‘raladi. Bunda o‘qituvchining o‘zi hayotiy misol keltirib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
146
boshlab beradi. Bolalar davom ettirishadi. Bolalar masaldan, keltirilgan misollardan
o‘zlariga xulosa chiqarishadi.
Ma’rifatparvarning quyidagi fikri bugungi kunda ham dolzarb
hisoblanadi
:“Tarbiya biz uchun hayot yoki o‘lim, najot yoki halokat, saodat yoki
falokat masalasidir”.
Bu so‘zlar XX asr boshlarida millatimiz uchun qanchalik muhim bo‘lgan
bo‘lsa, hozir ham, balki undan ham ortiqroq ahamiyatga ega. O‘z asarlarida Avloniy
hukumatni yosh avlodning sog‘lig‘iga e’tibor qaratishga chaqiradi. Uning fikricha,
insonning sog‘lom tafakkurga ega bo‘lishi va har tomonlama rivojlanishi uchun aql va
tana sog‘lom bo‘lishi kerak.
U shuningdek, ota-onalarni farzandlari sog‘lig‘iga e’tibor qaratishga chaqirar,
bolalarning fikriy tarbiyasi mas’uliyatini esa o‘qituvchilarga yuklar edi. “Bolalarda
sog‘lom tafakkurni shakllantirish va ularni muntazam tarbiyalash – nihoyatda zarur va
mas’uliyatli vazifadir. Chunki bolalarning aql kuchi, tafakkur kengligi va dunyoqarashi
avvalo o‘qituvchiga bog‘liq”, – deb yozgan u “Ikkinchi kitob” asarida. Avloniyning
savodsizlikni yo‘qotishdagi roli 1920-yillarda Avloniy O‘zbekistonda savodsizlikni
tugatish jarayonida faol ishtirok etdi. 1920-yildan boshlab u Respublika pedagogika
bilim yurtiga, so‘ngra ayollar bilim yurtiga rahbarlik qildi. U O‘zbekiston xalq maorifi
institutida, harbiy bilim yurtida dars berdi. 1924–1929-yillarda esa u o‘qituvchilik
faoliyati bilan birga, O‘rta Osiyo Davlat universitetida (hozirgi O‘zbekiston Milliy
universiteti) ilmiy tadqiqotlar olib bordi.San’at va teatrga bo‘lgan e’tibori Avloniy
nafis san’atni juda qadrlagan. Uning fikricha, san’at taraqqiyparvar g‘oyalarni targ‘ib
qilishning eng samarali vositalaridan biridir. U rahbarlik qilgan “Turon” teatr
jamoasida Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” (Otani o‘ldirgan) asari ilk bor
sahnalashtirilgan. Bundan tashqari, Avloniy quyidagi sahna asarlarini yozgan:
“Advokatlik osonmi?”
“Pinaq” (Siyesta)
“Biz va siz”
“Ikki sevgi”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
147
Bugungi kunda ham Abdulla Avloniy kabi ma’rifatparvar, mutafakkir va
jurnalistning ilg‘or g‘oyalari tirik va dolzarb hisoblanadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda
uning 130 yillik yubileyi keng nishonlanmoqda. Mamlakatimizdagi ko‘plab ta’lim
muassasalari buyuk pedagog nomi bilan atalmoqda. Abdulla Avloniy tajribali pedagog
sifatida inson tarbiyasiga yoshligidan jiddiy e’tibor qaratish zarurligini ta’kidlagan. U
bolaning tarbiyasi haqida shunday fikr bildirgan:
“Agar inson yoshligida ilmsiz va
axloqsiz bo‘lib ulg‘aysa, undan yaxshilik kutish osmonga qo‘l cho‘zish bilan
barobardir”.
Bu kabi fikrlar orqali milliy qadriyatlarimiz ruhida bolalarni tarbiyalash
dunyodagi yot illatlardan saqlab qoladi.
Sharq ta’lim-tarbiyasida ilmni targ‘ib etish, xulq-odob qoidalari islomiy
prinsiplarga asoslangan, ta’limiy-axloqiy asarlardagi mundarijalarning o‘xshashligi
ular tayangan ma’naviy zaminga bog‘liqdir. Shunday qimmatbaho asarlar ta’sirida
yozilgan “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir.
Abdulla Avloniy pedagog sifatida bola tarbiyasining o‘rni haqida fikr yuritib: “Agar
bir kishi yoshligida nafsi buzulib, tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, Ollohu akbar,
bunday kishilardan yaxshilik kutmoq yerdan turub yulduzlarga qo‘l uzatmak
kabidur”,[3,2] — deydi. Uning fikricha bolalarga tarbiya berishni yoshlikdan
boshlamoq kerak. Tarbiya jarayonida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning
atrofidagi kishilar g‘oyat katta ahamiyatga ega. Abdulla Avloniy pedagogikaga
“Pedagogiya”, ya’ni “bola tarbiyasining fanidir”, deb ta’rif berdi. “Tarbiyaning
zamoni” bo‘limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga hamma birdek
mas’ulyat bilan yondashishi kerakligini uqtiradi. “Bolaning salomati va saodati uchun
yaxshi tarbiya qilmak, tanini pok tutmak, yosh vaqtidan maslakini tuzatmak, yaxshi
xulqlarni o‘rgatmak, yomon xulqlardan saqlab o‘sdurmakdur. Tarbiya qilguvchilar
tabib kabidurki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo qilgan kabi tarbiyani
bolaning vujudidagi jahl maraziga “yaxshi xulq” degan davoni ichidan, “poklik” degan
davoni ustidan berub, katta qilmog‘i lozimdur” degan fikrlari bilan tarbiya
qiluvchilarni ya’ni, ota-ona, muallimlar, tarbiyachilarni tabiblarga o‘xshatadi.
“Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot - yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat -
yo falokat masalasidur” degan fikrlari bilan esa tarbiya bir kishining ishi emasligi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
148
balki, butun jamiyatning ishi ekanligi, bu borada hamma birdek javobgar ekanligini,
tarbiya masalasida befarqlik qilinsa alal oqibat bu jamiyat falokatiga sabab bo‘lishini
uqtiradi. Avloniy asarlaridan foydalanish o‘qish darslarini yanada mazmunli va
ta’sirchan qilishga yordam beradi. Ularning sodda va tushunarli tili boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun mos bo‘lib, dars jarayonida muhokamalar, sahna ko‘rinishlari va
qiziqarli topshiriqlar orqali o‘quvchilarning faolligini oshiradi.
Abdulla Avloniy asarlari o‘qish darsliklarining tarkibiy qismi sifatida
o‘quvchilarning nafaqat savodxonligini oshirishga, balki ularning axloqiy tarbiyasiga
ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Uning ijodi hozirgi ta’lim tizimida ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan bo‘lib, yosh avlodni bilimli va vatanparvar qilib tarbiyalashda muhim
manba bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mirziyoyev Sh. M. _ Kitob mollari yetib borish va tarqatish tizimini
rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish va
2.
Prezident Farmoni . “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017 yil 13 yanvar – 9-son.
3.
Mirziyaev Sh. M. _ Milliy taraqqiyot davom etdi Toshkent - 2017, " O'zbekiston
4.
2-sinf o‘qish darsligi Toshkent 2023
5.
О‘quvchi-yoshlarda axborot iste’moli madaniyatini rivojlantirish texnologiyasi
/ B.Xodjayev, M.Maxmudova – Toshkent: «Tafakkur qanoti», 2016.
6.
Ochiq axborot tizimlarida axborot- psixologik xavfsizlik: о‘quv qо‘llanma
Umarov B., Axmedova M. О‘zbekiston Respublikasi Oliy va о‘rta maxsus ta’lim
vazirligi ; О‘zbekiston davlat jahon tillari un-ti : - T. Chashma Print, 2013.
7.
Abdulla Avloniy . Turk gulistoni yoki axloq. T., 2008.
