MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
130
TUSH TUSHUNCHASINING MIFOLOGIK VA MADANIY
ILDIZLARI
Mannonova Hulkar Ilhom qizi
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Filologiya fakulteti 70111811
Xorijiy til va adabiyoti mutaxasisligi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya Mazkur maqolada insoniyat tafakkurida qadimdan o‘rin
egallagan tush fenomeni tarixiy-madaniy va mifologik kontekstda o‘rganiladi. Tush
tushunchasining ilk sivilizatsiyalardagi talqinlari, diniy e’tiqodlar, afsonalar, qadimgi
yozma manbalar hamda turli xalqlar folklorida qanday ifoda topgani tahlil qilinadi.
Tushlarning jamiyat ongidagi o‘rni, ijtimoiy, ma’naviy va estetik funksiyalari chuqur
ilmiy asosda yoritiladi. Maqolada tushlar orqali qadimgi insonlarning dunyoqarashi,
ruhiy holati va e’tiqod tizimi haqida xulosalar chiqariladi.
Kalit so‘zlar: tush, mifologiya, arxaik tafakkur, madaniyat, qadim
sivilizatsiyalar, afsona, diniy e’tiqod.
Annotation This article explores the phenomenon of dreams, which has held
a significant place in human thought since ancient times, within historical, cultural,
and mythological contexts. It analyzes interpretations of dreams in early civilizations,
religious beliefs, myths, ancient written sources, and how dreams were reflected in the
folklore of various nations. The article delves into the role of dreams in the collective
consciousness of society, highlighting their social, spiritual, and aesthetic functions. It
also draws conclusions about ancient people’s worldview, psychological states, and
systems of belief through their treatment of dreams.
Keywords: dream, mythology, archaic thinking, culture, ancient civilizations,
myth, religious belief.
Kirish
Tush inson tafakkurining eng qadimiy va murakkab hodisalaridan
biridir. Uning tabiatini anglashga urinishlar qadim zamonlardayoq boshlangan. Inson
tushlar orqali o‘zining ruhiy dunyosini izohlashga, noma’lum hodisalarni anglashga
intilgan. Tushlar nafaqat psixologik, balki ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida ham turli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
131
davr va xalqlar tafakkurida muhim o‘rin egallagan. Ular diniy aqidalar, afsonalar,
eposlar va adabiyotlarda chuqur ildiz otgan bo‘lib, ko‘plab madaniyatlarda tushlar
ilohiy ilhom, vahiy yoki bashorat sifatida qabul qilingan. Ushbu maqola aynan shu
tushunchaning mifologik va madaniy ildizlarini ochib berishga qaratilgan. Adabiy
manbalarni o‘rganish Tush tushunchasining madaniyatlararo o‘rganilishi bugungi
kunda antropologiya, folklorshunoslik va madaniyatshunoslik fanlari doirasida alohida
yo‘nalishga aylangan. Jumladan, Mircea Eliade “Sacred and the Profane” asarida
tushlar shamanik tajribalarning markaziy elementi ekanligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra,
tushlar insonning muqaddas olam bilan bevosita aloqa vositasidir.
Shuningdek, Carl Jung o‘zining “Man and His Symbols” kitobida tushlarni
kollektiv ongsizlik (collective unconscious) bilan bog‘laydi. Jungga ko‘ra, tushlarda
qadimiy arxetiplar — ibtidoiy insoniyat tajribasi ifoda topgan bo‘lib, bu ularga
universal madaniy ahamiyat beradi. O‘zbek adabiyoti va xalq og‘zaki ijodida ham
tushlar ko‘plab asarlarda ma’naviy-belgili shakl sifatida tasvirlanadi. Masalan,
“Alpomish” dostonidagi tush epizodlari qahramonning kelajakdagi qiyinchiliklari va
missiyasi bilan bog‘liq holda ochiladi. Bu holat turkiy xalqlarda tushlar qadimdan
bashorat vositasi sifatida e’tirof etilganini tasdiqlaydi.Tahlillardan ko‘rinadiki,
tushlarning badiiy va diniy-metaforik ifodasi har bir xalq madaniyatida o‘ziga xos
bo‘lsada, ularning mantiqiy-magik asoslari o‘xshashdir. Bu esa, tush fenomenini
umuminsoniy madaniyatning qadimiy qatlamlaridan biri sifatida ko‘rishga asos
bo‘ladi.
Mifologik ildizlar
Tushlar qadimiy miflarda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan.
Misr mifologiyasida tushlar Osiris va Ra kabi tangrilarning ilohiy xabarlarini yetkazish
vositasi sifatida ko‘rilgan. Yunon mifologiyasida Morfey tushlar xudosi bo‘lib, u
odamlarning uyqusiga kirib, ularning qalbini ilohiy ilhom bilan to‘ldirar edi. Bibliyada
tushlar orqali payg‘ambarlarga vahiylar beriladi — Yusufning tushlari buning yorqin
misoli.Mesopotamiya gil yozuvlarida ham tushlar ogohlik va bashorat manbai sifatida
yozib qoldirilgan. “Gilgamish dostoni”da qahramonlar tushlar orqali tangrilarning
irodasini anglab yetishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
132
Madaniy ildizlar
Turli xalqlarning madaniyatida tushlar har xil talqin qilinadi.
Sharqona tafakkurda, jumladan o‘zbek xalq og‘zaki ijodida tushlar ko‘pincha ramziy
ifoda sifatida keladi. Tushlar orqali kutilayotgan voqeliklar, ichki kechinmalar
ifodalanadi. Masalan, o‘zbek xalq ertaklarida tush ko‘rgan qahramonlar hayotiy
burilishlarga duch kelishadi. Bu esa tush motivining badiiy texnika sifatida
qo‘llanilishiga ishora qiladi. Afrika, hind va shimoliy Amerika hindu madaniyatlarida
tushlar muqaddaslik sifatida qabul qilingan. Shamanizmda esa tush — bu ruhiy olamga
sayohat vositasi, u orqali shifobaxsh bilimlar olinadi. Bu jarayon ko‘pincha marosimiy
raqslar, ruhi poklanish bilan uyg‘unlashadi.
Metodologiya
Maqolani tayyorlash jarayonida tarixiy-mifologik tahlil, qiyosiy
madaniy tadqiqot va kontent-tahlil metodlaridan foydalanildi.Mifologik manbalar va
diniy matnlar asosida tush tushunchasining tarixiy ildizlari o‘rganildi. Shuningdek,
xalq og‘zaki ijodi namunalarida tush motivining qanday ishlatilganini tahlil qilish
orqali uning madaniy-ma'naviy funksiyasi aniqlashtirildi. Antropologik yondashuv
orqali esa turli xalqlarda tushlarga berilgan talqinlar umumlashtirildi. Maqola
davomida zamonaviy ilmiy qarashlar — psixoanalitik va arxetipik nazariyalar bilan
qadimiy dunyoqarash o‘rtasida uzviylik aniqlashga e’tibor qaratildi.
Natijalar
: Tadqiqotlar natijasida quyidagi ilmiy xulosalar chiqarildi: Tush
tushunchasi deyarli barcha qadimgi sivilizatsiyalarda mavjud bo‘lib, uni ilohiy signal
sifatida talqin qilish urf bo‘lgan. Mifologiyalarda tushlar ruhlar, xudolar yoki boshqa
dunyo bilan muloqot shakli sifatida qaralgan. Tushlar ko‘p hollarda ijtimoiy voqealar,
taqdir va bashorat bilan bog‘lanadi. Shu bois, ular e’tiqodlar tizimida muhim o‘rin
egallagan. O‘zbek xalq ertaklari va og‘zaki ijod namunalari tush motivining ramziy,
estetik va g‘oyaviy imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Shamanlik, diniy marosimlar va folklor
elementlari tush orqali qadimgi inson ruhiy holatini aks ettirgan.
Muhokama
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tush fenomeni
qadimgi jamiyatlar uchun oddiy uyqu holatidan ko‘ra, ko‘proq ruhiy-ma’naviy hodisa
sifatida qabul qilingan. Bu holat nafaqat mifologik rivoyatlarda, balki xalq og‘zaki
ijodi va diniy matnlarda ham o‘z aksini topgan. Tushlar orqali qadimiy odamlar o‘z
hayotlari, tabiat hodisalari va koinotdagi o‘z o‘rnini izohlaganlar. Bu, o‘z navbatida,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
133
tush tushunchasining diniy e’tiqodlar, shamanlik marosimlari va ijtimoiy institutlar
bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi.Bugungi kunda tushlarning psixologik talqini
ustun bo‘lsa-da, ularning madaniy va mifologik ildizlari chuqur tadqiq etilishi lozim.
Ayniqsa, turli madaniyatlardagi tushga berilgan ramziy ma’nolarni qiyoslash orqali
insoniyat tafakkuridagi umumiylik va o‘ziga xosliklarni aniqlash mumkin. O‘zbek xalq
ertaklaridagi tush motivi esa milliy dunyoqarash, axloqiy qarashlar va estetik
qadriyatlarning ifodasi sifatida o‘rganilishi kerak. Demak, tushlar nafaqat shaxsiy
psixologik holatni aks ettiradi, balki jamiyat ongidagi eng qadimiy ijtimoiy-madaniy
kodlardan biri sifatida xizmat qiladi. Ular orqali avloddan avlodga o‘tgan arxaik
tafakkur, e’tiqodlar tizimi va madaniy tajriba mustahkamlanadi.
Xulosa
Yuqorida olib borilgan tadqiqotlar asosida tush tushunchasi nafaqat
inson ongining mahsuli, balki qadimiy mifologik qarashlar, diniy e’tiqodlar va
madaniy an’analar bilan chambarchas bog‘liq ekani ayon bo‘ldi. Turli xalqlarning
og‘zaki ijodi va yozma manbalarida tush hodisasi ko‘pincha ilohiy vahiy, bashorat yoki
ogohlantiruvchi belgilar sifatida talqin qilingan. Bu esa tushlarning oddiy psixologik
holat emas, balki ijtimoiy-madaniy hodisa sifatidagi o‘rnini tasdiqlaydi. Tadqiqot
davomida ko‘rib chiqilgan mifologik manbalar shuni ko‘rsatadiki, qadimgi
jamiyatlarda tushlar orqali ilohiy kuchlar bilan muloqot o‘rnatish, kelajakni bilish yoki
muhim qarorlar qabul qilish amaliyoti keng tarqalgan. Ayniqsa, Zardushtiylik,
Hinduizm, qadimgi Misr va yunon mifologiyalarida tushlar muqaddas ilhom manbai
sifatida e’tirof etilgan. Madaniy jihatdan esa, har bir xalq tushlarni talqin qilishda
o‘zining ijtimoiy-tarixiy sharoiti, urf-odatlari va e’tiqodlariga tayangan. Masalan,
Sharq xalqlarida tushlar odatda ma’naviy poklanish yoki ilohiy murojaat deb qaralsa,
G‘arb madaniyatida ularning psixologik izohi kuchliroq bo‘lgan. Bugungi kunda ham
tushlar zamonaviy psixoanaliz va neyropsixologiya sohalarida tadqiq etilmoqda, bu esa
ularning ilmiy talqiniga keng yo‘l ochadi.Shu bois, tush fenomenini har tomonlama
o‘rganish, uni faqat folklor yoki din doirasida emas, balki madaniyatshunoslik,
psixologiya va falsafa bilan uyg‘unlashtirilgan holda tahlil qilish dolzarb masalalardan
biri hisoblanadi. Bu yo‘nalishda olib boriladigan kelgusi izlanishlar tush fenomenining
jamiyatdagi o‘rnini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
134
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Eliade, M. (1957). The Sacred and the Profane. Harcourt Brace.
2. Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.
3. Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams.
4. Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces.
5. Malinowski, B. (1927). Myth in Primitive Psychology.
6. Karimov, N. (2001). O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. Toshkent.
7. Odilov, S. (2010). Sharq mifologiyasi asoslari. Toshkent.
