MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
92
OQSILLAR BIOSINTEZIDA ISHTIROK ETUVCHI FERMENTLAR
Sh.I.Irnazarov
Qarshi davlat texnika universiteti professori
Po'latova Marjona Shavkat qizi
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada oqsillar biosintezi jarayonida ishtirok etuvchi
asosiy fermentlar va ularning funksional ahamiyati yoritilgan. Ushbu bosqichlarda
RNA polimeraza, aminoatsil-tRNA sintetaza, peptidil transferaza, translokaza kabi
fermentlar muhim katalitik funksiyalarni bajaradi. Shuningdek, RNKning
posttranskripsion tahririda ishtirok etuvchi endo- va egzonukleazalar faoliyati ham
muhim o‘rin tutadi. Maqola oqsil sintezi jarayonining molekulyar mexanizmlarini
chuqurroq o‘rganish, ularni tahlil qilish va biotexnologiya hamda molekulyar
biologiya yo‘nalishlarida qo‘llash imkoniyatlarini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: oqsil biosintezi, RNA polimeraza, transkripsiya, translyatsiya,
aminoatsil-tRNA sintetaza, peptidil transferaza, ribosoma, fermentlar, genetik
informatsiya, molekulyar biologiya.
ФЕРМЕНТЫ, УЧАСТВУЮЩИЕ В БИОСИНТЕЗЕ БЕЛКА.
Аннотация: В статье рассматриваются основные ферменты,
участвующие в биосинтезе белка, и их функциональное значение. На этих
этапах такие ферменты, как РНК-полимераза, аминоацил-тРНК-синтетаза,
пептидилтрансфераза и транслоказа, выполняют важные каталитические
функции. Важную роль играет также активность эндо- и экзонуклеаз,
участвующих в посттранскрипционном редактировании РНК. Статья
открывает возможности для более глубокого изучения молекулярных
механизмов процесса синтеза белка, их анализа и применения в биотехнологии и
молекулярной биологии.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
93
Ключевые слова: биосинтез белка, РНК-полимераза, транскрипция,
трансляция, аминоацил-тРНК-синтетаза, пептидилтрансфераза, рибосома,
ферменты, генетическая информация, молекулярная биология.
ENZYMES INVOLVED IN PROTEIN BIOSYNTHESIS.
Abstract: The article discusses the main enzymes involved in protein
biosynthesis and their functional significance. At these stages, enzymes such as RNA
polymerase, aminoacyl-tRNA synthetase, peptidyl transferase and translocase perform
important catalytic functions. An important role is also played by the activity of endo-
and exonucleases involved in post-transcriptional RNA editing. The article opens up
opportunities for a more in-depth study of the molecular mechanisms of protein
synthesis, their analysis and application in biotechnology and molecular biology.
Keywords: protein biosynthesis, RNA polymerase, transcription, translation,
aminoacyl-tRNA synthetase, peptidyl transferase, ribosome, enzymes, genetic
information, molecular biology.
Kirish.
Oqsillar barcha tirik organizmlarda hayotiy faoliyatni ta’minlovchi
asosiy biopolimerlardandir. Ular fermentativ, strukturaviy, transport, regulyator va
boshqa muhim biologik funksiyalarni bajaradi. Oqsillarni sintez qilish jarayoni esa
genetik informatsiyaning realizatsiyasi - ya’ni DNKda saqlangan axborotni funksional
mahsulotga aylantirishning yakuniy bosqichidir. Ushbu jarayon ikki asosiy bosqichda
- transkripsiya va translyatsiya orqali amalga oshadi. Har bir bosqichda turli xil
fermentlar va oqsillar ishtirok etadi, ularning har biri muayyan vazifani bajarib, oqsil
sintezining aniqligi va samaradorligini ta’minlaydi. Ayniqsa, RNA polimeraza,
aminoatsil-tRNA sintetaza, peptidil transferaza kabi fermentlarning roli beqiyosdir.
Ushbu maqolada oqsil biosintezida ishtirok etuvchi asosiy fermentlar, ularning
tuzilishi, vazifalari va o‘zaro hamkorligi tahlil qilinadi.
Transkripsiya jarayonini amalga oshiruvchi asosiy ferment bu - RNK
polimerazadir. Ushbu ferment DNK zanjirini andoza sifatida olib, unga muvofiq RNK
zanjirini sintezlaydi. RNK polimeraza nafaqat genetik axborotni o‘qish, balki uni
to‘g‘ri va samarali tarzda ifodalashda ham muhim rol o‘ynaydi. Oqsil sintezi - tirik
hujayralar hayoti uchun muhim bo‘lgan jarayon bo‘lib, u aminokislotalarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
94
ribosomada t-RNK yordamida to‘g‘ri ketma-ketlikda birikishi orqali amalga oshadi.
Bu jarayonning aniq va samarali bajarilishi t-RNK molekulalariga mos
aminokislotalarni biriktiruvchi maxsus fermentlar - aminoatsil-tRNA sintetazalar
orqali ta’minlanadi. Har bir aminokislota uchun o‘ziga xos bo‘lgan sintetaza mavjud
bo‘lib, u genetik kodning to‘g‘ri tarjima qilinishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Aminoatsil-tRNA sintetaza fermentlari oqsil biosintezining aniqligi va tezligini
ta’minlab, hujayra ichidagi metabolik barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada mazkur fermentlarning tuzilishi, funksiyasi, klassifikatsiyasi va
biologik ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Peptidil transferaza - bu ribosomal RNK
tarkibida joylashgan va ribosomaning katta subbirligida faoliyat yurituvchi ferment
bo‘lib, u yangi paydo bo‘layotgan oqsil zanjiriga navbatdagi aminokislotani biriktiradi.
Ushbu fermentning ishtirokisiz peptid bog‘larining hosil bo‘lishi, ya’ni oqsil sintezi
jarayoni mumkin emas. Hujayra ichida moddalar almashinuvi va biologik
jarayonlarning uzluksiz amalga oshishi ko‘plab murakkab va muvofiqlashtirilgan
fermentativ tizimlarga bog‘liq. Ular orasida translokaza fermentlari muhim o‘rin
tutadi. Translokazalar – bu molekulalarni, ayniqsa, ionlar yoki makromolekulalarni bir
joydan ikkinchi joyga, ko‘pincha membranalar orqali, ko‘chirishda ishtirok etuvchi
fermentlardir. Ular energiyaga bog‘liq transport jarayonlarini amalga oshirib,
hujayraning ichki muvozanatini saqlash, metabolizmni tartibga solish va oqsillarni
kerakli joyga yetkazishda beqiyos ahamiyatga ega. Oqsillar - bu hujayralardagi ko‘plab
biologik jarayonlarning asosiy ijrochilaridir. Ular ferment sifatida metabolik
reaktsiyalarni tezlashtiradi, hujayraviy tuzilmalarda strukturaviy komponent sifatida
xizmat qiladi, signallarni uzatadi, immun himoyani ta’minlaydi va boshqa ko‘plab
funksiyalarni bajaradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
95
Oqsillar biosintezi - bu genetik kod orqali DNKda saqlangan informatsiyaning
RNK orqaligacha o‘qilishi va natijada aminokislotalar ketma-ketligidan iborat oqsil
zanjirining sintez qilinishi jarayonidir. Ushbu biosintez jarayoni ikki asosiy bosqichdan
iborat: transkripsiya (DNKdan RNKga axborotni ko‘chirish) va translyatsiya (RNK
asosida oqsil sintez qilish). Bu bosqichlar murakkab molekulyar mexanizmlar orqali
boshqariladi va yuqori darajadagi aniqlikni talab qiladi. Jarayonda turli fermentlar va
oqsillar ishtirok etadi, ular orasida RNA polimeraza, aminoatsil-tRNA sintetaza,
peptidil transferaza, shuningdek, translyatsiya bosqichini tartibga soluvchi initsiatsiya,
elongatsiya va terminatsiya faktorlari muhim rol o‘ynaydi. Mavzuning dolzarbligi
shundaki, oqsil biosintezining har bir bosqichidagi fermentlarning strukturasi va
funksiyalarini chuqur o‘rganish molekulyar biologiya, genetik muhandislik, tibbiyot
va farmatsevtika sohalarida keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, oqsil sinteziga ta’sir qiluvchi
dori vositalarini ishlab chiqishda ushbu bilimlar beqiyos ahamiyatga ega.
Shuni ta'kidlash kerakki, genetik ma'lumotni DNK yoki RNK dan oqsillarga
o'tkazish jarayoni qaytarilmasdir. Teskari jarayonni amalga oshirish uchun oqsil sintezi
tizimidan kam bo'lmagan murakkab biologik tizimga ega bo'lish kerak bo'ladi. Ammo
bunday tizim organizmlarda mavjud emas. Shuning uchun ma'lumotni oqsillardan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
96
RNK va DNKga teskari o'tkazish tirik organizmlarda hech qachon kuzatilmagan va
ko'rinishidan mumkin emas.
Yuqorida keltirilgan molekulyar tarjima mexanizmlarining to'g'riligini
tasdiqlash sun'iy hujayrasiz oqsil sintezi tizimlarini yaratishdir. Masalan, in vitro
tizimda o'simlik oqsillarini sintez qilish uchun bug'doy urug'idan hujayrasiz ferment
ekstrakti ko'pincha ishlatiladi, unda tRNK molekulalari va oqsil sintezi fermentlari
mavjud bo'lib, ularga aminokislotalar, ATF, GTF, tozalangan o'simlik ribosomalari va
funktsional faol iRNK qo'shiladi. Ushbu hujayrasiz tizimda oqsillar sintezlanadi,
ularning asosiy tuzilishi iRNK molekulalarida kodlangan. Hujayrasiz oqsil sintezi
tizimiga yetilgan makkajoʻxori donalaridan olingan mRNK qoʻshilsa, makkajoʻxori
donini saqlaydigan oqsil zein sintezlanadi, noʻxat urugʻining pishgan iRNKsi
qoʻshilsa, noʻxat dukkakli hosil boʻladi. Shunga ko'ra, hordein pishgan arpa
donalarining iRNKsi ishtirokida sintezlanadi.
Axborotning RNK dan DNK ga o'tishi ma'lum viruslar bilan zararlangan hayvon
hujayralarida kuzatiladi, bunda DNK molekulalari teskari transkriptaza fermenti
kompleksi ta'sirida RNK matritsasida sintezlanadi. Virusli zarrachalardan ajratilgan
ushbu fermentning tozalangan preparatlari gen sintezi bo'yicha tajribalarda qo'llaniladi,
bunda iRNK molekulalari DNK hosil bo'lishi uchun shablon bo'lib xizmat qiladi.
Kimyoviy modifikatsiyalangan RNK molekulalari teskari transkriptaza fermenti
yordamida matritsa sifatida foydalanilganda, sun'iy genlarning sintezi ham bo’lishi
mumkin.
Xulosa:
Oqsillar biosintezi - bu hujayrada genetik informatsiyaning funksional
mahsulotga aylanishini ta’minlaydigan muhim va murakkab jarayondir. Ushbu jarayon
davomida ko‘plab fermentlar qatnashib, har biri o‘ziga xos funksiyani bajaradi. RNA
polimeraza transkripsiyani amalga oshirsa, aminoatsil-tRNA sintetaza oqsil sintezining
aniqligi uchun javobgardir. Peptidil transferaza esa peptid bog‘larini hosil qilib,
aminokislotalarni oqsil zanjiriga birlashtiradi. Translyatsiyaning barcha bosqichlarida
ishtirok etuvchi yordamchi oqsillar (IF, EF, RF) va RNK molekulalari ham bu
jarayonning muvofiqlashtirilgan tarzda kechishini ta’minlaydi. Ushbu fermentlarning
tuzilishi va funksiyalarini chuqur o‘rganish nafaqat molekulyar biologiyaning nazariy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
97
asoslarini mustahkamlashda, balki amaliy jihatdan ham - xususan, antibiotiklar ishlab
chiqish, genetik muhandislik va turli kasalliklar patogenezini tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, oqsil biosintezida ishtirok etuvchi fermentlarning
o‘rganilishi biologik fanlar rivojida muhim o‘rin tutadi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Ирназаров, Ш. И. (2000). Минеральные удобрений в орошаемом
зернопроизводстве.
Агрохимический вестник, Москва
, (3), 20-23.
2. Эрназаров, И., Эрназаров, Н., & Эрназаров, Ш. (2013). Минерал ўғитлардан
самарали фойдаланиш. Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги.–Тошкент, (3), 17-18.
3. E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and husks when
preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
4. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL OF
NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
5. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
6. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi biokimyoviy va
fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
7. E.O.Hamroev, X.Sodiqova./
Golubika o’simligining shifobaxshlik
xususiyatlari./
TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-son_3-
to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
8. E.O.Hamroev, L.Saidova./
O’simliklar tanasida oqsillarning parchalanishini
katalizlovchi fermentlar./
TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-
son_3-to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
