MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
59
O’QUVCHILARNING NUTQ BUZILISHINI PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK TUZATISHNING DOLZARB MASALALARI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich
ta'lim yo'nalishi 3-bosqich talabalari:Eshonqulova Madina Toshkenboyeva Noila
Hakimaliyeva Sevinchxon 76re67
Annotatsiya:Mazkur maqolada nutq buzilishining turlari, uning yuzaga kelish
sabablari hamda bu muammoni psixologik-pedagogik yondashuv asosida tuzatish
masalalari yoritilgan. Shuningdek, korreksion pedagogika fanining asosiy tamoyillari,
zamonaviy tuzatish metodlari va amaliy tajribalar asosida samarali yondashuvlar
tahlil qilingan. Maqolada amaliyotda qo‘llanilayotgan muayyan metodlar asosida
o‘quvchilar nutqini rivojlantirishga qaratilgan tajriba natijalari keltirilgan.
Kalit so‘zlar: nutq buzilishi, psixokorreksiya, logopedik yondashuv, korreksion
pedagogika, tuzatish mashqlari, artikulyatsion gimnastika, integratsiyalashgan
yondashuv.
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilar bilan ishlashda individual
yondashuv zarurati ortib bormoqda. Ayniqsa, nutqida buzilish mavjud bo‘lgan
bolalarga nisbatan to‘g‘ri pedagogik va psixologik yondashuv orqali ularning ijtimoiy
moslashuvi va shaxsiy rivojlanishini ta’minlash mumkin. Statistik ma’lumotlarga
ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tasarrufidagi
umumta’lim maktablarida har 10 o‘quvchidan 2-3 tasida turli darajadagi nutq buzilishi
holatlari kuzatilmoqda.
O‘quvchilarda uchraydigan nutq buzilishlari ularning intellektual, emotsional
va ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, bu muammoga faqat
logoped emas, balki pedagog, psixolog va ota-onalar hamkorligida tizimli yondashuv
talab etiladi.O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi va Ta’lim sifatini
baholash agentligining 2023-yilgi hisobotlariga ko‘ra, Toshkent shahri va
viloyatlaridagi 6–10 yoshli bolalar orasida nutqiy buzilishlar ko‘rsatkichi 14,6% ni
tashkil etmoqda. Shundan dislaliya – 46%, fonematik eshitish buzilishi – 21%,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
60
dizartriya – 18% holatlarda uchraydi.Psixologik-pedagogik tuzatish ishlari bolaning
holatini chuqur o‘rganish, uning ruhiy-psixik rivojlanish darajasini aniqlash va u bilan
individual ishlashni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv doirasida quyidagi metodlar
keng qo‘llaniladi:
1. Artikulyatsion gimnastika – tovushlarni aniq talaffuz qilishga yordam beradi.
2. Didaktik o‘yinlar – bolalarda so‘zlashuv faolligini oshiradi.
3. Grafomotor mashqlar – nutq bilan bog‘liq harakatlarni muvofiqlashtiradi.
4. Sensor integratsiya terapiyasi – ayniqsa nutqiy kechikish bo‘lgan o‘quvchilar
uchun samarali.
5. Multimediya vositalaridan foydalanish – audiovizual yondashuv orqali
nutqni rag‘batlantirish.
6. Individual logopedik mashg‘ulotlar – bolaning nutqidagi aniq muammolar
asosida tuzilgan.
7. Emotsional qo‘llab-quvvatlash – psixolog tomonidan olib boriladi, boladagi
ishonchsizlik, qo‘rquv yoki uyatchanlikni kamaytiradi.
8. Differensial diagnostika – nutq buzilishini intellektual yoki psixik
buzilishlardan ajratib olishga yordam beradi.
9. Interaktiv o‘yin metodlari – so‘z boyligini oshirish, grammatik to‘g‘ri
tuzilmani shakllantirishda muhim.
10. Qayta integratsiya – maxsus sinfdagi bola umumiy o‘quv jarayoniga
bosqichma-bosqich qo‘shiladi.Masalan, dizartriyasi bor bolaning artikulyatsion
apparati bo‘shashgan bo‘ladi. U bilan artikulyatsion mashqlar (lab, til, jag‘ mashqlari),
nafas olishni boshqarish (logoritmika), she’riy nutqdan foydalanish yordamida
harakatlar va tovushlar muvofiqlashtiriladi. Bu usul nemis logopediya maktabi
tajribasiga asoslanadi.
2024-yil oktabr-dekabr oylarida umumiy o‘rta ta’lim maktabida o‘tkazilgan
kuzatuvlar davomida 2-sinfda o‘qiyotgan 28 nafar o‘quvchidan 4 nafarida nutqiy
muammolar (2 ta dislaliya, 1 ta fonematik buzilish, 1 ta nutqiy kechikish)
aniqlandi.Kuzatuv davomida quyidagi metodlar qo‘llanildi:Har bir bola uchun
individual diagnostika kartasi tuzildi.3 oy davomida har hafta 2 marta 25 daqiqalik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
61
logopedik mashg‘ulotlar olib borildi.Nutqni faollashtirish uchun syujetli rolli o‘yinlar,
og‘zaki hikoya tuzish, she’r yodlash va ijro qilish ishlari bajarildi.Har 2 haftada oraliq
natijalar ota-onalar bilan muhokama qilindi.Natijalar quyidagicha bo‘ldi:Bu
kuzatuvdan ko‘rinib turibdiki, tizimli, doimiy va ilmiy asoslangan korreksion
yondashuv orqali nutq buzilishlarini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
O‘quvchilar nutqining rivojlanishi ularning nafaqat muloqotda, balki ta’lim
olishdagi muvaffaqiyatida ham muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, nutq buzilishlarini erta
aniqlash, psixologik-pedagogik baholash va individual yondashuv asosida korreksion
chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Ushbu yo‘nalishda logopedik yordamni maktab tizimida
kengaytirish, pedagoglar malakasini oshirish va ota-onalar bilan samarali hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish muhim hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Tursunova
G.X. “Nutqiy buzilishlarni korrektsiya qilishda zamonaviy
psixopedagogik yondashuvlar” // Ilm-fan va innovatsiya jurnali, 2023, №4, – B. 66–
71.
2.Mahkamova M.M. “Nutq buzilishlarini tuzatish metodikasi”, Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020. – 204 bet. (79-84-betlar)
3.Zokirova M. “Korreksion pedagogika asoslari”, Toshkent: “Ilm ziyo” nashriyoti,
2021. – 186 bet. (125–127-betlar)
