MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
30
BO’LAJAK HARBIYLARNING MADANIYATLARARO MULOQOT
KOMPETENSIYASINI INGLIZ TILI O’QITISH ORQALI
RIVOJLANTIRISHDA XORIJ TAJRIBASI
Jamoat xavfsizligi universiteti
“Tillarni o‘rganish” kafedrasi
o‘qituvchisi Sh.I.Musayeva
Annotatsiya: Maqolada bugungi kunda harbiy ta’lim muassasalarida
kursantlarning madaniyatlararo muloqot kompetensiyani chet tili o‘qitish orqali
rivojlantirishda xorij tajribasi hamda milliy harbiy ta’limimizdagi o‘ziga xos
muommolari va ularni bartaraf etish yo‘llari yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: ikkinchi tilni o‘zlashtirish, til bilimi, til mutaxassislari, madaniyat
va til, madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi, til markazlari, xalqaro dasturlar,
xorijiy tillarni o‘rganish, harbiy ta’lim , harbiy terminlar.
Bugungi kunda harbiylar hozirgi xavfsizlikka qarshi kurashish uchun zarur
bo‘lgan harbiy qobiliyatlardan tashqari, xorijiy til malakasi bilan bir qatorda madaniy
bilimlarga ega bo‘lishi kerak. Chet tillari va madaniy ongni "tanqidiy qobiliyat" deb
hisoblash mumkin. Xorojiy tilni o‘rganish bo‘yicha mashg‘ulotlar vaqt, inson va
moliyaviy resurslarni o'z ichiga olgan murakkab jarayondir. Bugungi globallashuv
jarayonida har bir armiyaga chet tillarida erkin so‘zlashadigan va yoza oladigan,
og'zaki nutqni yoki yozma matnni, tilning so‘zma-so‘z va majoziy shakllarini tushuna
oladigan savodli harbiylar kerak. NATOning asosiy tilida gaplasha olmaslik, xalqaro
vazifalarda qatnashadigan har qanday harbiy uchun haqiqiy to‘siqdir. Ushbu tadqiqot
o‘z yurtimizda va chet elda tillarni o‘qitishning ba‘zi ustuvor yo‘nalishlarini taqdim
etadigan nazariy yondashuvdir.
Ikkinchi tilni o‘rganish murakkab jarayon bo‘lib, kursantlarning til bilimini
egallash qobiliyatlari turlicha. Kundalik hayotda til atrofimizdagi odamlarga o‘z his-
tuyg‘ularimizni, fikrlarimizni, savollarimizni yetkazishga yordam beradi, ammo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
31
harbiylar chet til va madaniy bilimlarga ega bo‘lsa, bu ittifoqdosh mamlakatlarni
qo‘llab-quvvatlashda, mintaqaviy barqarorlikni saqlashda va ko‘p millatli vazifalar,
ya’ni gumanitar yordam,
millat qurilishi,
barqarorlik va xavfsizlik operatsiyalarini
amalga oshirishda muhimdir.
Til va madaniyat har qanday ko‘p madaniyatli muhitda ittifoqdosh sheriklar
bilan samarali ishlashda va hamkorlik qilishda muhim vositadir. Nafaqat rahbarlar,
balki doimiy kuchlar ham madaniyat va chet tilini bilishi, ko'nikma va kasbiy
mahoratga ega bo‘lishi kerak. Chet tili va madaniy bilimga ega bo‘lish, boshqa
odamlarga nisbatan ko‘proq ijobiy munosabat va kamroq noto‘g'ri fikrlarni kelib
chiqishiga sabab bo‘ladi.
1.Chet tilini o‘rganish - bu til o'zlashtirishdan ko‘proq narsa; u aloqa
ko‘nikmalarini rivojlantirish, tinglab-tushunishni oshirish, o‘qish yoki yozish
qobiliyatini rivojlantirish, muammolarni hal qilish, mavhum tushunchalar bilan ishlash
yoki o‘z madaniyatini chuqurroq tushunish, shu bilan bir qatorda insonni yanada
moslashuvchan va bag'rikeng bo‘lishini anglatadi.
Qisqa qilib qytganda, bu insonni o‘z
kuchlariga ishonish va yetakchilik qilishga undashi mumkin.
Til mutaxassislari doimiy, barqaror shaxsiy yoki biznes aloqalarini
o‘rnatishning ilk bosqichidayoq har xil odamlar bilan o‘z ona tillarida to‘g'ridan-to‘g'ri
muloqot qila oladilar, ammo harbiy xizmat haqida gap ketganda ular quruqlik, dengiz
yoki havo kuchlari bo‘lishi mumkin, harbiy vazifalar paytida nafaqat inson uchun,
balki hamma uchun to‘g'ridan-to‘g'ri bo‘ysunadigan hayot yoki o‘lim masalasiga borib
taqaladi.
Chet tilini o ‘rganish nafaqat grammatika va so‘z boyligini o‘rganish emas,
balki u boshqa madaniyatlarni tushunish uchun yetarlicha madaniy ma’lumotlarga ega
bo‘lish, mos ravishda aloqa qilish uchun iboralarni o‘rganish va ulardan foydalanishdir.
"Til mutaxassislari"[1] atamasini chuqurroq tahlil qiladigan bo‘lsak, bu chet tilini
bilish qobiliyatiga ega bo'lgan va o'zlarining asosiy funksiyalarini bajarishni talab
qiladigan xodimlarni anglatadi.
Ilmiy izlanishlar natijasiga ko‘ra, chet tillari kompetensiyasi harbiylar uchun
kerakligini birinchi bo‘lib amerikaliklar ta’kidlab ot‘ganlar. Ularning fikriga ko‘ra,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
32
"xorijiy tillarni bilish va madaniy bilimlar hozirgi harbiy atrof-muhit muammolariga
qarshi turish uchun bugungi kun harbiylariga zarur bo‘lgan qobiliyatdir"[2], chunki
ular madaniy ong va tilga tayyorgarlikni rivojlantirish zarurat va turtki ekanligini
tushinib yetishgan.
2. So‘nggi yillarda Amerika Mudofaa vazirligi chet tilini bilish malakalari va
mintaqaviy tajribani "tanqidiy jangovar qobiliyatlar" sifatida aniq belgilab qo‘ydi,
ya’ni "qurolli kuchlarning mahalliy aholi, davlat amaldorlari va ittifoqdosh sheriklarini
tushunish va samarali aloqa qilish uchun zarur qobiliyatga ega bo‘lishini ta’minlash
maqsadida" bu kelajakdagi operatsiyalarga qo‘shilishi kerakligi alohida ta’kidlab
o‘tildi. [3]
Bundan tashqari chet tili va madaniy ongni oshirish qobiliyati Amerika
Mudofaa Vazirligining 25ta eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Harbiy harakatlarning qo‘shma konsepsiyasining ustuvorligi sifatida kuchlarni xalqaro
harbiy xizmatga tayyorlashga chaqiradi, shunda "ilg‘or mamlakatlarda ishlashga qodir
bo‘lgan til biladigan va madaniyatli kadrlar jamg'armasi" nafaqat maxsus operatsiya
kuchlari, balki qo‘shma kuch tarkibida bo‘lishi kerak. [4]
Shunday qilib,
Kaliforniya shtati Monterey shahridagi Mudofaa Tillari
Institutining Chet Tili Markazi (DLIFLC-Defence language institute foreign language
centre)
- bu "Mudofaa Vazirligining madaniy asosda chet tillarni o‘qitish va o‘rgatish
bo‘yicha boshlang'ich maktabi bo‘lib, u barcha darajadagi kursantlar uchun
moslashtirilgan darslar, mobil mashg‘ulot guruhlari va on-layn materiallar bilan
ta‘minlangan. Institut o‘z dasturini 1941-yil San-Fransisko Prezidosida, Pearl-
Harbordan olti hafta oldin boshlagan, institutda harbiy xizmatning barcha to‘rtta filiali
va shaxsan ularning homiy agentliklar tomonidan tanlangan shaxslar qatnashadi”.[5]
3.
Birlashgan Qirollik Mudofaa vazirligining Mudofaa akademiyasida
joylashgan Til va madaniyat markazi
, Shrivenxam "Buyuk Britaniya Qurolli Kuchlari
xodimlariga chet tillarini o‘rgatish va xorijiy mudofaa kuchlari hamda mudofaa
xizmatchilariga ingliz tili mashg‘ulotlarini o‘tkazish uchun javobgardir. Harbiy
harakatlar va harbiy mudofaaning xalqaro strategiyasiga, shuningdek, "til
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
33
ko‘nikmasining 4 turi, ya’ni tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozishni o‘rganish
bo‘yicha NATO standartlariga o‘rgatish" ga hissa qo‘shishdan iborat. [6]
Til bo‘yicha sertifikatlash: tuzilishi va hujjatlar E 0356 "Til talablari" ning
maqsadi Ruminiyaning Shimoliy Atlantika Ittifoqi orqali bo‘lib, u NATO
boshchiligidagi tadbirlarda qatnashgan harbiy xizmatchilar ingliz tilini juda yaxshi
bilish darajasiga ega bo‘lishadi; sertifikatlashtirish STANAG 6001- "Til bilimi
darajalari"ni standartlashtirish to'g'risidagi dastur qoidalariga muvofiq amalga
oshiriladi. Natijada, Mudofaa vazirligining 2008-yil fevraldagi qarori bilan Milliy
Mudofaa Vazirligining lingvistik kompetensiya darajasini baholashga ega bo‘lgan
yagona mas’uliyatli tuzilma sifatida Milliy Harbiy Chet Tillar Test Markazi tashkil
etildi. NATO tomonidan tasdiqlangan standartlarga muvofiq standartlashtirilgan
lingvistik profilni (PLS) yaratish uchun xodimlarning lingvistik kompetensiyasini
baholash vazifasi yuklatildi. Markaz SHAPE / NATOning 2004 va 2006-yillarda
berilgan "Til va kasbiy mahoratni ta’minlashga oid siyosiy bayonot" va "Til testlari"
ga muvofiq tashkil etilgan. Markazning faoliyati NATOning vakolatli tuzilmalari
tomonidan nazorat qilinadi, va Markaz tomonidan berilgan til bilimi sertifikatlari 4 yil
muddatga amal qiladi hamda Milliy Mudofaa vazirligi va NATO Alliance
qo‘mondonliklarida ham tan olingan. NATO ning "Til bilimi darajalari" (STANAG
6001)ni standartlashtirish shartnomasi NATO ga a’zo davlatlarning xalqaro ommaviy
axborot vositalarining ajratilgan talablariga javob berish uchun yagona mezonlarga
tayanib, yagona tizimda olib boriladigan xorijiy til bilimlarini baholashni ta'minlaydi.
[7]
3.1.Standartlashtirilgan lingvistik kelishuvlar. STANAG 6001 ma’lumotlariga
ko‘ra agar biz "til qobiliyatini ... endi jang maydoni va butun idoraviy missiyalarda
juda muhim operatsion qobiliyatlar sifatida qaraydigan bo‘lsak, til o‘rganishni
muvofiqlashtirish uchun xalqaro markaz, ya’ni NATO a’zolari va hamkorlarining
malaka darajasini baholashni birlashtirish zarurligini tushunishimiz kerak”.
Bularning barchasi 1966-yilda, Xalqaro tillarni muvofiqlashtirish byurosi
(BILC-
Bureau for International Language Coordination
), NATOning tillarni o‘rganish
va sinov masalalari bo‘yicha maslahat va baholash idorasi sifatida tashkil etilganida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
34
boshlandi. BILC STANAG 6001 dasturining yagona saqlovchisi hisoblanadi va uning
asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: STANAG 6001 til bilish darajasini qo‘llab-
quvvatlash va til deskriptorlari hamda baholash mezonlarini umumiy tushunish orqali
erishilgan standartlashtirishgan individual tillarni o‘qitishni takomillashtirishdan
iborat. 2011-yil noyabr oyida bo‘lib o‘tgan hamkorlik aloqalari to‘g‘risidagi Norfolk
memorandumida bu haqda ma'lum qiladi.[9] NATO BILC tomonidan 1973-yildan
1975-yilgacha ishlab chiqilgan standartlarni qabul qildi, ammo izchil spetsifikatsiyalar
yo‘qligi STANAGning baholash maqsadlarida foydaliligini chekladi.
1976-yilda STANAG 6001 dasturining birinchi nashri muvaffaqiyatli
bo‘lmadi, chunki tavsiflarning aniqligi bir necha bor talqin qilinishiga imkon berdi.
Shuning uchun 1999-yilda BILC Sinov va Baholash bo‘yicha ishchi guruhini tuzdi va
uning maqsadi asl STANAG 6001 deskriptor(tavsiflovchi)larini ishlab chiqish va
izohlash edi va 2000-yilda ishchi guruh "Tushuntirish, talqin qilish va ishlab chiqish
hujjati" ni ishlab chiqdilar va BILC ning til bo‘yicha o‘quv seminarida sinovdan
o‘tkazildi. STANAG 6001 dasturini tayyorlash uchun uch yil kerak bo‘ldi, 2-nashr
2002-yilda NATO standartlashtirish agentligi tomonidan tasdiqlangandan keyin
chiqarilgan. Keyingi yillarda ishchi guruhi jiddiy o‘zgarishlarni amalga oshirdi va keng
qamrovli tadqiqotlar va ishlardan so‘ng, sinov 2009-yil may oyida boshlandi, shundan
so‘ng 11 mamlakatda 200 ta Benchmark maslahat sinovlari (BAT- Benchmark
Advisory Tests) o‘tkazildi. Ushbu testlar milliy test dasturlari bo‘yicha STANAG 6001
dasturini izchil izohlash uchun zarur edi. Aynan o‘sha yili 3-nashrda katta o‘zgarish
yuz berdi, shunday qilib darajalar tavsiflarining mazmunini quyidagicha aks ettirildi:
Level 0 = No proficiency
0 daraja = Hech qanday malaka yo‘q
Level 1 = Elementary Survival
1-bosqich = Boshlang'ich ta’lim
Level 2 = Fair Functional
2-bosqich = Adolatli funktsional
Level 3 = Good Professional
3-bosqich = Yaxshi professional
Level 4 = Very Good Expert
4-bosqich = Juda yaxshi mutaxassis
Level 5 = Excellent Highly-articulate
native
5-chi daraja = A‘lo darajada aniq
gapiradigan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
35
O‘sha yilgi nashr tilni bilishni "o‘rganilmagan, umumiy til bilan muloqot qilish
qobiliyati" deb ta’riflagan va "ortiqcha(plyus) darajalar" deskriptorlarini qo‘shib
qo‘ygan: "Plyus daraja ikki asosiy daraja o‘rtasidagi yarmidan ko‘p bo‘lishi tushuniladi
va u asosiy darajadan sezilarli darajada oshadi, lekin keyingi yuqori bazaviy daraja
uchun barcha mezonlarga to‘liq yoki izchil javob bermaydi, 2010-yil 4-nashri esa:
"O‘qitish, baholash, ro‘yxatga olish yoki hisobot berish uchun asosiy darajaga plyus
daraja qo‘shilishi mumkin deb hisoblandi."
2014-yilda format va kirish sahifalari o‘zgartirilgan, ammo standartlar
o‘zgartirilmagan holda 5-nashr chop etildi. 2017-yilda Avstriya poytaxti Vena
shahrida har yili bo‘lib o‘tadigan konferensiyada BILC ikkita iltimosni oldi: NATO
harbiy tillarini sertifikatlash imkoniyatlarini fuqarolik nuqtai nazaridan o‘rganish va
aksincha, til ta’limi harbiy tayyorgarlik va mashg‘ulotlarga yanada samarali qo‘shilishi
mumkinligi to‘g‘risida qaror qabul qilish. [10] Bugungi kunda BILC NATOning 23 ta
va 10 ta hamkor mamlakatlarning faol a‘zolariga ega.
3.2. Umum Yevropa tillari uchun murojaat doirasida Yevropa ittifoqi Tillar
Kengashi o‘qitish va baholash bo‘yicha
Umum e’tirof etilgan xalqaro me’yorlarni
(CEFR) ishlab chiqdi. Hujjat o‘quvchilar turli xil tillarda va vaziyatlarda gaplasha
olishlari uchun chet tillarida til kompetensiyalarini rivojlantirish muhimligiga ishora
qiladi.
Tillar uchun Umum Yevropa ma’lumotnomasi: o‘rganish, o‘qitish, baholash
(CEFR) bu “Yevropa va boshqa mamlakatlarda xorijiy tillarni o‘rganuvchilarning
yutuqlari" ni tavsiflashda qo‘llaniladigan uslubiy qo‘llanma. U “til dasturlari va o‘quv
dasturlarini ishlab chiqish, o‘quv va o‘quv materiallari dizayni, shuningdek chet tilini
bilish uchun oshkora, izchil va har tomonlama asosni ta'minlash uchun” mo‘ljallangan
edi. U Yevropada, shuningdek boshqa qit’alarda 40 tilda mavjud. [11]
U bilim, ko‘nikma va kommunikativ kompetentsiyalardagi umumiy
kompetentsiyalarni ajratadi. CEFR til bilish faoliyatining to‘rt turini ajratadi: qabul
qilish (tinglash va o‘qish), ishlab chiqarish (og‘zaki va yozma), o‘zaro ta’sir (og‘zaki
va yozma) va vositachilik (tarjima va talqin qilish). CEFR o‘quvchilarni “oltita
darajaga bo‘lish mumkin bo‘lgan uchta keng bo‘linish" ga ajratadi; har bir daraja
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
36
uchun, o‘quvchi o‘qish, tinglash, gapirish va yozishda nimalarga qodir bo‘lishi
kerakligi tasvirlangan. Til foydalanuvchisi ushbu sohalarning har birida har xil
malakalarni rivojlantirishi mumkin va ularni tavsiflash uchun CEFR oltita umumiy
havolalar darajalarining to‘plamini taqdim etdi.
[12].
Level A:
A1 = Breakthrough or
beginner A2 = Waystage or elementary
A
daraja:
A1 = Boshlang‘ich
muvaffaqiyat yoki boshlang‘ich A2 =
boshlang‘ich yo‘l yoki boshlang‘ich
Level B:
B1= Threshold or intermediate
B2 = Vantage or upper intermediate
B darajasi:
B1 = chegara yoki oraliq B2
= ustunlik yoki yuqori oraliq
Level C:
C1 = Effective operational
proficiency or advanced C2 = Mastery or
proficiency
C darajasi:
C1 = Samarali tezkor
mahorat yoki ilg'or C2 = Malaka yoki
mahorat
O‘quvchilar og‘zaki nutq ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari kerak (bilim va
tajribalarni taqdim eta olish, munozaralarda qatnashish, badiiy matnlarni taqdim etish
/ sharhlash, turli mavzularda suhbatlashish), o‘qish qobiliyatlari (yozma matnlarning
mazmunini tushunish va barcha janrlardan kelib chiqqan holda adabiyotda aks ettirish,
matn shakllarining keng spektrini tushunish va tahlil qilish, ma’lumot to‘plash,
matnlarni tuzish va taqdim etish uchun matnlarni tayyorlash uchun vositalar yaratish.
[13]
4. Xulosa. Harbiylar mojarolarda, insonparvarlik yordamlarida yoki harbiy
harakatlar kursini, til va madaniyat masalalarini hal etishda shart-sharoitlar yaratish
uchun yuzma-yuz muzokaralarda qatnashishidan qat’i nazar tayyor bo‘lishlari kerak.
Chet tilini o‘rganish "ko'p madaniyatli, o‘zaro bog‘liq dunyoda mas’uliyatli hayot
kechirish bilan bog‘liq bilim, munosabat va ko‘nikmalarni targ‘ib qiladi" [14].
Bizning kursantlarimiz nafaqat professionallar, balki ijtimoiy jihatdan
mas’uliyatli dunyo fuqarolari ham bo‘lishlari kerak, shuning uchun ular chet tilini
asosiy kompetensiya sifatida o‘rganishlari, ulardan til bilimi, ko‘nikmalari va
munosabatlarini o‘zlashtirishlarini talab qiladi. Bizning kursantlarimiz xalqaro
missiyalarda ishtirok eta boshlaganlarida ingliz tili jamoada, hamkorlikda ishlashda
muhim va aniq, yuqori darajadagi unvondagi harbiylarning vazifalarini muvaffaqiyatli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
37
bajarilishi uchun zarur bo‘lgan buyruqlarni bajarishda, qarorlar qabul qilishda hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Ingliz tili o‘qituvchisi sifatida biz qat‘iy va jozibali
o‘quv dasturini taklif qilib, bitiruvchilarimizning lingvistik qobiliyatini oshirishga
harakat qilishimiz lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
[1]
http://www.jcs.mil/Library/CJCS-Instructions/
Chairman of the Joint Chiefs of
Staff Instruction, Language and Regional Expertise Planning (CJCSI), 2008.
[2] Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: DOD’s
Challenge in Today’s Educational Environment, U.S. House of Representatives,
Committee on Armed
Services,
Subcommittee on Oversight & Investigations,
Washington, DC, Approved for public release.
[3]
http://www.jcs.mil/Library/CJCS-Instructions/Chairman
of the Joint Chiefs of
Staff Instruction, Language and Regional Expertise Planning (CJCSI), 2008.
[4] Department of Defense The Irregular Warfare Joint Operating Concept, 11
September 2007.
[5]
http://www.dliflc.edu/
, retrieved in 25.02.2018.
[6]
https://www.da.mod.uk/colleges-and-schools/defence-centre-for-languages-and-
culture/english-language-wing
, retrieved in 27.02.2018.
[7]
https://dmru.mapn.ro
, retrieved in 15.02.2018.
[8]
http://culture.af.mil/nce/PDF/mission/ncemission02.pdf
: Department of Defense
Summit: June 2007, DoD Regional and Cultural Capabilities, The Way Ahead.
[9]
https://www.natobilc.org/en/products/policy-documents-bilc-documents/
, retrieved
in 20.02.2018.
[10]
https://www.natobilc.org/en/
retrieved in 20.02.2018.
[11]
https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages/
,
retrieved in 25.02.2018.
[13] AASE
Laila, Matching skills with needs,
Aims in the Teaching/Learning
of Intergovernmental Conference Languages of Schooling: towards a Framework for
Europe, Strasbourg 16-18 October 2006.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
38
[14] Fisher, S. and Hicks D., World Studies 8-13. New York: Oliver & Boyd, p 8,
1985.
[15]
Musayeva, S. I. (2024). KURSANTLARNING MADANIYATLARARO
MULOQOT
KOMPETENSIYASINI
RIVOJLANTIRISHDA
MULTIMADIA
VOSITALARINING O'RNI.
Ustozlar uchun
,
28
(2), 98-103.
[16] Musayeva, S. I. (2023). PRINCIPLES OF DEVELOPMENT OF
CADETS'INTERCULTURAL COMMUNICATION COMPETENCE THROUGH
ENGLISH
LANGUAGE
TEACHING.
PEDAGOGICAL
SCIENCES
AND
TEACHING METHODS
,
2
(22), 46-50.
