MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
310
MAKTAB VA UNIVERSITET O‘QUV DASTURIDA
O‘ZLASHTIRILGAN SO‘ZLARNI O’RGATISHDAGI YONDASHUVLAR
VA O‘ZLASHTIRILGAN SO’ZLARNI O‘QITISH JARAYONIDA LEKSIK
MASHQLAR VA LUG’ATLARDAN FOYDALANISH
Islomova Zilola Komiljon qizi
0009-0008-5994-7211
Annotatsiya: Maqola o‘zbek tilida o‘zlashtirilgan so‘zlarni maktab va
universitet ta’lim tizimlarida o‘rgatishning metodik asoslariga bag‘ishlangan. Unda
o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitishning xalqaro miqyosdagi strategiyalari, ularning
kontekstual, etimologik va madaniy integratsiya asosidagi usullari tahlil qilinadi.
Maktabda kontekstual va interaktiv metodlar, universitetda esa tahliliy va tadqiqotga
yo‘naltirilgan yondashuvlarning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. O‘zlashtirilgan
so‘zlarni o‘rgatishda leksik mashqlar, lug‘atlardan foydalanish, so‘zlarning kelib
chiqishi va madaniy ahamiyatini muhokama qilish kabi usullar orqali o‘quvchilarning
til kompetensiyasi, madaniy ong va tahliliy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish
masalalari yoritiladi. Maqola o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitishning izchil va tizimli
integratsiyasi orqali o‘quvchilarning lug‘at boyligi va til madaniyatini yuksaltirish
imkoniyatlarini ta’kidlaydi.
Annotation: The article is dedicated to the methodological foundations of
teaching borrowed words in the Uzbek language within school and university
education systems. It analyses international strategies for teaching borrowed words,
focusing on contextual, etymological, and culturally integrative methods. The
effectiveness of contextual and interactive methods in schools and analytical, research-
oriented approaches in universities is explored. The article highlights methods such as
lexical exercises, dictionary use, and discussions on the origins and cultural
significance of borrowed words to enhance students’ linguistic competence, cultural
awareness, and critical thinking skills. It emphasizes the potential of consistent and
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
311
systematic integration of borrowed word instruction to enrich students’ vocabulary
and elevate their language culture.
Аннотация: Статья посвящена методическим основам преподавания
заимствованных слов в узбекском языке в рамках школьной и университетской
систем образования. В ней анализируются международные стратегии обучения
заимствованным словам с акцентом на контекстуальные, этимологические и
культурно-интегративные
методы.
Исследуется
эффективность
контекстуальных и интерактивных методов в школах, а также аналитических
и исследовательских подходов в университетах. В статье подчеркивается
значение таких методов, как лексические упражнения, использование словарей
и обсуждение происхождения и культурной значимости заимствованных слов
для повышения языковой компетенции, культурного сознания и навыков
критического мышления студентов. Особое внимание уделяется потенциалу
последовательной и системной интеграции обучения заимствованным словам
для обогащения словарного запаса студентов и повышения их языковой
культуры.
Kalit so‘zlar: O‘zlashtirilgan so‘zlar, o‘zbek tili, ta’lim metodikasi, kontekstual
o‘qitish, etimologik tahlil, madaniy integratsiya, leksik mashqlar, lug‘at boyligi, til
kompetensiyasi, interaktiv usullar.
Keywords: Borrowed words, Uzbek language, teaching methodology,
contextual learning, etymological analysis, cultural integration, lexical exercises,
vocabulary enrichment, linguistic competence, interactive methods.
Devid Graddol o‘zining 2006- yil, taxminan o‘n yilcha oldin nashr etilgan bir
kichik kitobda hozirda boshqa tillarga ko‘plab so‘zlari o‘zlashtirilayotgan ingliz tilini
o‘qitish, uni o‘rganish va qo‘llash bilan bog‘liq quyidagi tendensiyalar va ehtimoliy
ssenariylarni keltirib o‘tgan. Unga ko‘ra dunyo bo‘ylab ingliz tilini o‘rganayotgan
insonlar soni keskin oshib, taxminan 2020-yilda ikki milliardga yetishi kutilayotgani,
ingliz tilini o‘rganayotganlarning yoshi va ehtiyojlari o‘zgarib, murakkablashib
borishi, ingliz tili ko‘plab mamlakatlarda umumiy ta’lim dasturining bir qismiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
312
aylanganishi sababli, ona tilisi ingliz tili bo‘lganlar davlatlar tilining iqtisodiy
ustunligi pasaygani sari ikki va ko‘p tillilik odatiy holatga aylanib, monolingval (faqat
bitta til biluvchi)so‘zlashuvchilar esa turli qiyin vaziyatlarga uchrashi mumkinligi
haqida ko‘plab ma’lumotlar misollar orqali keltirib o‘tilgan. Shu asosda aytish
mumkinki, davr talabi va turli omillar natijasida o‘zbek tiliga kirib kelib
o‘zlashtirilayotgan so‘zlar ham tilning muhim bir qismi hisoblanadi.
Onlayn suhbatlar mumkin, ammo hozirgi texnik cheklovlar – video va audio
sifatining pastligi, shuningdek, natijaning haqiqiy ahamiyati – ko‘pchilik
o‘rganayotganlar uchun yaxshilanish imkoniyatlarini cheklaydi. Bundan tashqari,
onlayn tajribaga ega bo‘lmagan va texnologik cheklovlarni yengib o‘tish uchun
nisbatan yuqori til darajasiga ega bo‘lmagan o‘rganuvchilar uchun bu yanada qiyin
bo‘lishi mumkin. Turli tadqiqotlar o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘quvchi va talabalarga
o‘qitishda o‘zlashtirilgan so‘zlarni aniqlash, ishlatilish o‘rni, holati va ularning asl
kelib chiqish manbalarini talabalar bilan birgalikda muhokama qilish kabi usullar
sezilarli darajada samarali bo‘lishi mumkin ekanligini ko‘rsatadi. Bu jarayonda
o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tili bilan qiyoslanib, madaniyatlar aro muloqot va aloqani
yanada mustahkamlash uchun o‘zining katta hissasini qo‘shadi. O‘qitish faoliyatini
yanada samarali qilishda turli multimedia materiallardan foydalanib, o‘zlashtirilgan
so‘zlarni ko‘proq amaliyotda ko‘rish va qo‘llash mumkin va ushbu turdagi metodlar
ham davlatlar aro bir biridan farq qiladi. O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘gatishda ularning
tarixiy va lingvistik jihatlariga alohida e’tibor qaratish lozim. O‘zlashtirilgan so‘zlar
asrlar davomida til evolyutsiyasining bir qismi bo‘lib, madaniy va iqtisodiy aloqalarni
o‘zida aks ettiradi. Masalan, ingliz tiliga 300 dan ortiq tillardan turli so‘zlar kirib
kelgan bo‘lib, ular orasida fransuz, lotin va yunon tillarining ta’siri boshqalarga
nisbatan ancha yuqoriroq. Xuddi shunday, yapon tiliga ham modernizatsiya va
globalizatsiya tufayli ko‘p tillardan, ayniqsa ingliz tilidan, katta miqdorda so‘lar kirib
kelgan.1991 yilda nashr etilgan lug‘atdagi ma’lumlarga ko‘ra o‘sha davrgacha 33 500
ta boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar ro‘yxatga olingan
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitish usullari.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
313
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitishning xalqaro miqyosda juda ko‘p usullari
mavjud bo‘lib, ular bir nechta asosiy strategiya hamda uslublarga bo‘linadi va har biri
turli ilmiy tadqiqotlar, amaliyotlari bilan tastiqlanib o‘qitish jarayonida asosli
manbaalar bilan qo‘llab quvvatlanadi. Quyida bir nechta usullar misollar yordamida
izohlab, yoritilib o‘tiladi.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni nutqada aniqlash va ularni saralash.
O‘qituvchilar o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘quvchi va talabalarga o‘rgatish
jarayonida ularning tilshunoslik bilish bo‘yicha darajalariga mos keladigan, imkoni
bo‘lsa o‘zbek tilda allaqachon ekvivalanti bo‘lgan, yoki lug‘at tarkibiga kiritilgan
o‘zlashma so‘zlarni tanlashi va ular asosida dars jarayonini tashkil etishi lozim.
Progress
(lat. “progressus” – oldinga harakatlanish) Rivojlanishning quyi
darajadan yuqoriga qarab yo‘nalishi; rivojlanishning yanada yuqoriroq bosqichiga
o‘tishi; yaxshi tomonga o‘zgarish. Texnika progressi.
Umuman, men fanni “ilg‘or,
taraqqiyot, progress” degan so‘zlar bilan yonma-yon qabul qilaman. (Gazetadan.)
1
Progressiv
-Progressga, rivojlanishga oid, taraqqiyotga olib boruvchi, unga
yordam beruvchi; ilg‘or, taraqqiyparvar. “Progressiv yozuvchi. Progressiv insoniyat.
Progressiv harakat”.
Bir vaqtlar kamtar bir muallim, progressiv intellektual, bir necha
yoshlarni ziyofatga taklif etgan ekan. (Oybеk, “Nur qidirib.”)
Muntazam ravishda
o‘sib boradigan, tobora rivojlanadigan
.Islohotlarning ikkinchi bosqichidagi vazifa...
chuqur progressiv siljishlarga erishishdir .(Gazetadan.)
2
O‘zlashtirilgan so‘zlarni ma’lum bir kontekstda taqdim etish.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘rganish jarayoni o‘quvchilarga yanda aniq va
tushunarli bo‘lishi uchun ularni turli kontekstlarda, masalan, ma’lum mavzuga doir
matnlar, dialoglar yoki real hayot duch kelish mumkin bo‘lgan qiziqarli hodisalar
orqali taqdim etish samarali va qiziqarli usul hisoblanadi.
Masalan:
Ekskursiya
(lot. “excursion” – biror joyga safar, sayohat) Muzey,
ko‘rgazma, shahar va shu kabi joylarga jamoaviy tashrif, shunday maqsaddagi safar.
“Ekskursiyaga chiqmoq. Ekskursiya avtobusi”.
Muallimlari
boshchiligida
1
O‘zb.I.L.”P”.311-bet
2
O‘zb.I.L.”P”.311-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
314
geografiyadan ekskursiyaga kelishgan edi. (S. Karomatov, “Oltin Qum.”) Ekskursiya
vaqtida u o‘zini juda erkin tutib, suhbatni tarixiy voqealarga bog‘lab, qiziqarli
o‘tkazdi. (Gazetadan.)
3
-sayohat kontekstida;
Server
(ingl. “server”) tex. Ma’lum dasturlar to‘plami bilan ta’minlangan va
umumkompyuter tarmog‘ida dispecherlik, taqsimlash va boshqarish vazifalarini
amalga oshiruvchi kompyuter yoki kompyuterlar guruhi
4
kabi texnik konteksda
o‘zlashtirilgan so‘lar o‘qitish jarayonida qo‘llaniladi. Bu usul o‘zlashtirilgan so‘larni
tez eslab qolish hamda nutqda foydalanish doirasini yaxshilashga yordam beradi va
samaradorligi tilshunos olimlar tomonidan o‘tkazilgan turli tadqiqotlar orqali
isbotlangan.
O‘zlashtirilgan so‘zlar etimologiyasi va kelib chiqish manbalarini tahlil qilish.
O‘zlashtirilgan so‘zlarning etimologiyasini aniqlash va uni tahlillar asosida
chuqur o‘rgatish o‘quvchilarga ularning ma’nolari, madaniy ahamiyati kabi muhim
jihatlarini tushunishga yordam beradi.
Jasmin
-bu so‘z “O‘TIL”da (II, 488) arabcha deb belgilangan, biroq “ARS”da
mustaqil ravishda “yasmin(un)” va “yasmin(un)” shakllarida (915, 918-betlar)
keltirilgan. Ushbu shakllarning mavjudligi bu so‘zning aslida arabcha emasligini
ko‘rsatadi. “Ushakov lug‘ati” da (I, 848) bu so‘z “forscha” deb qayd etilgan. “TjRS”da
esa “jasmin” so‘zi mavjud emas, balki uning o‘rniga “yosuman” shakli berilgan (146-
bet). “PRS”da (601-bet) “yasaman” shakli keltirilib, u “yas” so‘ziga bog‘langan. PRS
bo‘yicha, bu so‘zning “yas” va “yasaman” shakllari mavjud. Demak, bu so‘z “eroniy”
kelib chiqishga ega bo‘lib, uning asl shakli “yasaman”. Tojik tilida bu so‘z tovush
o‘zgarishiga uchrab, “yasuman (yosuman)” shakliga o‘tgan va shu holatda o‘zbek
tiliga o‘zlashgan. “PRS” asosida bu so‘z “yas” ildiziga “-man” qo‘shimchasi
qo‘shilishi orqali hosil qilingan deb taxmin qilish mumkin. “Yas” so‘zi dastlab o‘tkir
“xushbo‘y hid” ma’nosini anglatgan, “-man” qismi esa “-mand” shakliga ega bo‘lib,
keyinchalik uning oxiridagi “a” tovushi talaffuzdan tushib qolgan bo‘lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, “O‘TIL”ga “Yasmin” so‘zini kiritmaslik lozim edi, chunki bu
3
O‘zb.I.L.”E”.26-bet
4
O‘zb.I.L.”S”.483-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
315
so‘z “tojikcha yosuman” so‘zining “Ruscha” talaffuz shaklidir. O‘TILga “yosuman”
so‘zining o‘zi kiritilishi kifoya. Ushbu so‘z “xushbo‘y, oq to‘pgulli manzarali buta”
ma’nosini anglatadi (O‘TIL, I, 263)
5
.
Rahnamo
-bu so‘z tojikcha ot bo‘lib, “rohnamo” shakliga ega (TjRS, 328).
O‘zbek tiliga birinchi bo‘g‘indagi “o (a)” tovushi “a” tovushiga o‘zgargan holda
“rahnamo” shaklida o‘zlashgan (TjRS, 323). Leksik jihatdan so‘z “yo‘l” ma’nosini
anglatuvchi “roh” (TjRS, 328) otiga “ko‘rsat” ma’nosini ifodalovchi “namudan”
fe’lidan olingan “namo” hozirgi zamon asosining qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan
(TjRS, 257). Natijada, “yo‘lboshchi” ma’nosini bildiruvchi ot paydo bo‘lgan (O‘TIL,
I, 618). Bu so‘zdan o‘zbek tilida “rahnamolik” mavhum oti hosil qilingan bo‘lib,
“rahnamolik qil-“ fe’l tarkibida ishlatiladi
6
.
Ushbu usul yosh avladni tarixiyni qadrlash uni chuqurroq o‘rganishga
yo‘naltirishda muhim o‘rin tutadi.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘zbek tili bilan qiyoslash.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘zbek tili bilan qiyoslash usuli tilshunoslikda juda
muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bu jarayon orqali jahon tillari va ona tilimiz
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, turli o‘zgarishlar: so‘z boyligi, talaffuz, fonetik, fonologik,
sintaklik, morfologik yozuvdagi o‘zgarishlarni yanada aniqroq tahlil qilsh va
chuqurroq o‘rganish imkonini beradi. O‘zlashtirilgan so‘zlarning o‘zbek tiliga qanday
qilib kirib kelganligi, qanday o‘zgarishlarga uchrab, hozirda nutqda qay holatda
ishlatilinayotganini atroflicha tahlil qilish bu usulning asosidir.
Talaffuz va yozuvdagi o‘zgarishlar.
O‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tiliga kirib kelganda tilimizda ayrim harflar yoki
tovushlar boshqa tillarda mavjud bo‘lmaganligi yoki aksincha boshqa tillardagi ba’zi
harf va tovushlar o‘zbek tilida mavjud bo‘lmaganligi sababli talaffuz va yozuv jihatdan
turli o‘zgarishlarga uchrashi mumkin.
5
Shavkat rahmatullayev, “O’zbek tilining etimologik lug’ati”, II bob,”Universitet” nashri,2009.124-
125-betlar
6
Shavkat rahmatullayev, “O’zbek tilining etimologik lug’ati”, III bob,”Universitet” nashri,2009.200-
bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
316
Taksi
-(fr. “taxi”) Kirakash yengil avtomobil yoki yuk avtomobili. “Yengil
taksi”. Yuk tashuvchi taksi. Uyga taksida qaytmoq.
Bino yoniga taksi kelib to‘xtadi,
ichidan Iroda tushdi... (F. Musajonov, “Himmat”).
7
Fundament
(lot. fundamentum – asos, poydevor) biror bino devori, inshoot,
dastgoh va shu kabilarning pastki, mustahkam qismi; poydevor.
Uch yil ilgari qurila
boshlangan binolarning hali fundamenti ham bitmabdi. (“Mushtum”)
Ko‘chma
ma’noda – biror narsaning asosi; ishonchli tayanchi, bazasi.
Yoshlik – fundament.
Uning g‘ishtini to‘g‘ri qo‘yish kerak. (Mirmuhsin, “Ajrim”)
8
Ma’nodagi o‘zgarishlari.
So‘zlar boshqa tillarga o‘zlashtirilganda nafaqat shakl, ba’zan ma’no jihatdan
ham turli o‘zgarishlarga uchraydi. Bu o‘zgarishlar o‘zlashayotgan tilda
so‘zlashuvchilar tomonidan so‘zning noto‘g‘ri tushunilishi, yangi madaniy kontekst va
boshqa til me’yorlariga moslashtirilish kabi turli ta’sirlar natijasida yuzaga keladi.
Ma’no o‘zgarishlari quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin:
Ma’no torayishi – asliyatda ko‘p ma’noli bo‘lgan o‘zlashma so‘zning
yangi tilda faqat bitta ma’noda qo‘llanilishi.
Ma’no engayishi - asliyatda bir ma’noli bo‘lgan o‘zlashma so‘zning,
yangi tilda qo‘shimcha ma’nolari hosil bo‘lishi.
Ma’no o‘zgarishi (semantik) - o‘zlashma so‘zning yangi tilda boshqa bor
ma’noni anglatishi.
Tarix
-bu arabcha so‘z tarix(un) shakliga ega (ARS, 30); o‘zbek tiliga cho‘ziq
ā unlisini a unlisiga, cho‘ziq ī unlisini i unlisiga almashtirib qabul qilingan: tārīx →
tarix; arraxa fe’lining “o‘t-mishni yozdi” ma’nosi bilan (ARS, 30) hosil qilingan I bob
masdari bo‘lib (ARS, 30), arab tilida “sana”, “solnoma”, “o‘tmish” ma’nolarini
anglatadi (ARS, 30); o‘zbek tilida asosan “ijtimoiy taraqqiyotning avvalgi davri”
ma’nosini angl-atish uchun ishlatiladi (O‘TIL, II, 126). Bu so‘zdan o‘zbek tilida
tarixchi oti yasalgan
9
. Bu so‘ ma’no kengayishining natijasidir.
7
O‘zb.I.L.”T”.646-bet
8
O‘zb.I.L.”F”.366-bet
9
Shavkat rahmatullayev, “O’zbek tilining etimologik lug’ati”, II bob,”Universitet” nashri,2009.422-
bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
317
Grammatik jihatdan o‘zgarishlar.
Boshqa tillardan o‘zbek tiliga so‘z o‘zlashtirilib, nutq jarayonida
qo’llanilayotganda, o‘zbek tilining grammatik qoidalariga moslashtiriladi.
Muvaffaqiyat
- bu arabcha so‘z “muvaffaq” so‘zidan (f.) “-iyyat” (un)
qo‘shimchasi bilan yasalgan mavhum ot bo‘lib (ATG, 370), “biror ishda erishilgan
ijobiy, yaxshi natija” ma’nosini anglatadi (O‘TIL, I, 474). Bu so‘zdan o‘zbek tilida
“muvaffaqiyatli”,
“muvaffaqiyatsiz”
sifatlari,
keyingi
sifatdan
esa
“muvaffaqiyatsizlik” mavhum oti yasalgan.
10
Bu muvaffaqiyatlarimning eng asosiy
sababchisi onamdir.
Ushbu misolda arab tilidan o’zlashtirilgan
muvaffaqiyat
so‘zi
ko‘plik, egalik va kelishik qo‘shimchalarini olib, grammatik jihatdan o‘zgargan.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni faol amaliyotda qo‘llash
Bu jarayonda o‘quvchilar o‘zlashtirilgan so‘zlarni qatnashtirib dialoglar olib
borish yoki ular ishtirokida turli xil kontekstda gaplar tuzish orqali ularga
o‘zlashtirilgan so‘zlarni nutqda faol ishlatishga zamin yaratilib beriladi.
O‘zlashtirilgan so‘zlar bilan bog‘liq bo‘lgan madaniy integratsiyani muhokama
qilish.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitishda ular mansub bo‘lgan til va o‘zbek tili
o‘rtasidagi madaniy almashinuvlarni muhokama qilish juda muhimdir. Ushbu usul
ayni shu jihatni amaliyotda qo‘llash va mustahkamlash imkonini beradi.
O‘rganilgan o‘zlashtirilgan so‘zlarni mustahkamlash.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni yuqoridagi usullar asosida o‘rganib bo‘lgach uni
amaliyotda ko‘proq foydalanib, turli nutq uslublarida qo‘llash orqali o‘quvchilar ularni
yanada yaxshiroq va mustahkamroq eslab qolishadi va tushunishadi.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni maktab yoki universitetlarda o‘qitish usullari
kontekstli, etimologik va madaniy integratsiya kabi asoslardan tarkib topib, ular
ma’lum darajada milliy ta’lim me’yorlariga moslashtiriladi. Yo‘nalishlar o‘zaro farq
qilsa-da, maqsad bitta o‘zlashtirilgan so‘zlarni samarali yo‘l bilan o‘rgatishdir.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni chuqur o‘rganish nafaqat o‘quvchining lug‘at boyligini
10
Shavkat rahmatullayev, “O’zbek tilining etimologik lug’ati”, II bob,”Universitet” nashri,2009.280-
bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
318
oshiradi, balki ularning xalqaro tilshunoslik va davlatlar aro madaniy aloqalar
to‘g‘risidagi dunyo qarashlarini kengaytiradi.
O‘zlashtirilgan so‘zlar bugungi globallashib borayotgan hayotimizning bir
qismi hisoblanadi. Ular ko‘pincha texnologiya, ilm-fan, moda, media sohalarida faol
ishlatilib, asta-sekin kundalik so‘zlar qatoriga kirmoqda. O‘zlashtirilgan so‘zlarni
o‘rgatish jarayonini leksik mashqlar va lug‘atlardan foydalangan holda tashkil etish:
O‘zlashtirilgan so‘zlar va real voqeliklar o‘rtasidagi bog‘liqlikni
mustahkamlash
O‘quvchining leksik til boylikni oshirish
Nutqdagi faollik va uning ifodaviyligini kuchaytirish kabi muhim
jihatlarni mukammal holatda mustahkamlash uchun juda zarurdir.
Leksik mashq va lug‘atlar orqali o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘rganish
o‘quvchilarga so‘zning mazmunini yaxshiroq anglash ularni turli kontextlarda
qo‘llash, turli sohalarda o‘z fikrini ifoda qilish uchun zamonaviy va ommabop bo‘lgan
so‘z boyligiga ega bo‘lish imkonini beradi. Ushbu jarayonda o‘zlashtirilgan
so‘zlarning semantik aniqligi, fonetik shakli, qanday kontekstda qo‘llanilayotgani va
tillar aro tafovuti kabi muhim jihatlariga qattiq e’tibor berilishi kerak. Chunki
o‘zlashtirilgan so‘zlardagi ma’noviy chalkashliklar, orfografik va fonetik tafovutlar,
ona tili bilan solishtirgandagi talaffuz bilan bog‘liq farqlar ba’zan o‘quvchilarda bu
so‘zlarni o‘zlashtirma so‘z emas, oddiy o‘zbekcha deb qabul qilishilariga olib keladi.
Quyidan bir nechta leksik mashqlar va ularning o‘tkazilish tartibi keltirib o‘tiladi.
1.
“O‘zlashtirilgan so‘zlar lotereyasi”
Ushbu leksik mashqning maqsadi o‘zlashtirilgan so‘zlarni kontekstda tanib
olish va qayta eshitish orqali yanda kegnroq chunish hamda mustahkamlashga
qaratilgan.
Jarayonni amalga oshirish uchun 20 ta keng qo‘llaniladigan yoki yaqinda kirib
kelgan o‘zlashtirilgan so‘zlar yozilgan kartochkalar tayyorlanadi va har bir o‘quvchiga
radom shaklda 5 tadan kartochka beriladi.
O‘yin paytida o‘qituvchi har bir o‘zlashtirilgan so‘z uchun o‘sha so‘z
qatnashgan bir gap o‘qiydi va u o‘qibtugatishi bilan shu so‘z yozilgan to‘g‘ri kartani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
319
ko‘rsatgan o‘quvchi 1 ball oladi. Barcha gaplar o‘qib bo‘lingach, eng ko‘p ball
to‘plagan o‘quvchi o‘yin g‘olibi deb e’lon qilinadi.
2.
So‘lar bilan fantamima
Bu o‘yindan maqsad o‘zlashtirilgan so‘z ma’nosini tushunish va obrazli
ifodalash shu bilan bir qatordan o‘quvchinining jodiy fikrlashni rivojlantirishdir.
3.
Bu so‘zni kim ixtiro qilgan?
Ushbu leksik mashq orqali o‘quvchi o‘zlashtirilgan so‘zning etimologiyasini
o‘rganish bilan bir qatorda o‘zining tarixiy bilimlarini lug‘atlarga bog‘lash
ko‘nikmasini mustahkamlaydi. Mashq jarayonida guruhlarga bo‘lingan o‘quvchilarga
3–4 ta ning o‘zlashtirilgan so‘zning kelib chiqishi haqida savol beriladi:
- “Kompyuter” so‘zi qayerdan kelgan? (lotincha “computare” – hisoblash)
- “Marketing” birinchi marta qachon ishlatilgan?
- “Blog” nima so‘zlarning qisqartmasi, kabiva guruhlar oldindan
tayyorlangan material yoki internetdan (agar ruxsat berilsa) izlanib, shu savollarga
to‘liq javob berishlari talab qilinadi. Bu leksik mashq natijasida o‘quvchilar so‘zlar
ustida chuqur fikrlash va ularning etimologik hamda madaniy jihatlarini o‘zbek tili
bilan o‘zaro bog‘lash ko‘nikmasini shakllantiradilar.
O‘zlashtirilgan so‘zlarni leksik mashqlar va lug‘at ishlari orqali o‘qitish
o‘quvchiga
o‘zlashtirilgan so‘zlarni oson va samarali usluda o‘rgatish,
interaktiv,zamonaviy dars muhitini yaratish hamda o‘zlashtirilgan so‘zlarni to‘g‘ri
foydalana olishni mustahkamlash uchun juda ham qo‘l keladi, biroq bu jarayonda
ma’noviy, talaffuz doir va didaktik muvozanatga e’tibor qaratilmasa, bu o‘zlashtirilgan
so‘zlarning noto‘g‘ri o‘zlashtirishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun o‘qituvchi
har bir mashqni maqsadli, tushunarli va madaniy kontekstdan kelib chiqib tashkil
qilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda o‘zlashtirilgan so‘zlarni maktab va universitet ta’lim
tizimida o‘rgatishning metodik asoslari va olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, ularni
o‘rgatish jarayoni ta’lim bosqichlariga qarab turlicha yondashuvlarni talab etadi:
maktabda bu jarayon ko‘proq kontekstual va interaktiv metodlarga asoslangan bo‘lsa,
universitetda tahliliy, ilmiy va tadqiqotga yo‘naltirilgan yondashuvlar ustuvor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
320
hisoblanadi. Maktab o‘quvchilari bilan olib boriladigan o‘qitish jarayonida ijodiy
yondashuv, o‘yinli mashqlar, kontekst asosida ishlash orqali ularda qiziqish va eslab
qolish samaradorligi ortadi. Universitetda esa o‘zlashtirilgan so‘zlarning kelib chiqishi,
semantik o‘zgarishlari va funksional imkoniyatlari chuqur tahlil qilinib, shu tariqa, har
bir bosqich o‘zining psixologik-pedagogik xususiyatlariga mos metodikadan
foydalangan holda tashkil etiladi. Eng muhimi bu o‘zlashtirilgan so‘zlarni o‘qitish
maktab va universitet bosqichlarida izchil va tizimli integratsiyalashgan holda olib
borilishi va o‘quvchilarning til kompetensiyasi, madaniy ong va tahliliy fikrlash
qobiliyatlari barqaror shakllantirishdadir. Shu orqali ularning umumiy lug‘at boyli va
til madaniyatini yuksaltirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
4.
O‘zb.I.L.”E”.26-bet
5.
O‘zb.I.L.”F”.366-bet
6.
O‘zb.I.L.”P”.311-bet
7.
O‘zb.I.L.”S”.483-bet
8.
O‘zb.I.L.”T”.646-bet
9.
Shavkat Rahmatullayev, “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati”, II bob,
“Universitet” nashri, 2009, 124-125-betlar
10.
Shavkat Rahmatullayev, “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati”, II bob,
“Universitet” nashri, 2009, 280-bet
11.
Shavkat Rahmatullayev, “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati”, II bob,
“Universitet” nashri, 2009, 422-bet
12.
Shavkat Rahmatullayev, “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati”, III bob,
“Universitet” nashri, 2009, 200-bet
13.
Islomova Zilola Komiljon qizi. (2024). “O‘zbek tiliga o‘zga tillardan o‘zlashgan
so‘zlar va ularning tarixi”. PEDAGOGS, 72(2), 161–168.
14.
Nosirova Zahroxon Latibjon qizi. “O‘zbek tilshunosligida o‘zlashma so‘zlarning
roli va ahamiyati”. ADU magistranti.
15.
1.https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbek-tilshunosligida-o-zlashma-so-
zlarning-roli-va-ahamiyati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
321
16.
https://cyberleninka.ru/article/n/tilshunoslikda-o-zlashmalar-tadqiqi-ingliz-
tilida-arabiy-o-zlashmalar-tadqiqi-masalasi
17.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkum:Internet_madaniyati
18.
https://ru.wikipedia.org/wiki/3D%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1
%82%D0%B5%D1%80
19.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%82
%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B0
20.
http://sjifactor.com/passport.php?id=22257
