MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
242
QISSASI RABG‘UZIY – TURKIY NASRNING ILK NAMUNASI
SIFATIDA
Qobulova Mubina Shokirbek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada XIV asrda yashab ijod qilgan Nosiriddin
Rabgʻuziyning “Qissasi Rabgʻuziy” asari janr, til, uslub hamda badiiy mahorat nuqtai
nazaridan o‘rganiladi. Asarning diniy-ma’rifiy mohiyati, tarixiy shaxslar va
qissalarning xalq orasida tarqalishiga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, “Qissasi
Rabgʻuziy” asari turkiy nasrning ilk yirik namunasi sifatida baholanadi.
Kalit so‘zlar: Nosiriddin Rabgʻuziy, Qissasi Rabgʻuziy, turkiy nasr, diniy qissa,
islom tafakkuri, tarixiy-badiiy uslub, qissaxonlik anʼanasi.
Abstract. This article studies the work "Qissasi Rabguziy" by Nasiriddin
Rabguziy, who lived and worked in the 14th century, from the perspective of genre,
language, style, and artistic skill. The religious and educational essence of the work,
the influence of historical figures and stories on the spread of stories among the people,
are highlighted. Also, the work "Qissasi Rabguziy" is considered the first major
example of Turkish prose.
Keywords: Nasiriddin Rabguziy, Qissasi Rabguziy, Turkish prose, religious
story, Islamic thought, historical and artistic style, storytelling tradition.
Kirish
O‘rta asr turkiy adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lgan Nosiriddin
Rabgʻuziyning “Qissasi Rabgʻuziy” asari XIV asr boshlarida yaratilgan. Asar
Muhammad payg‘ambar (s.a.v) hamda boshqa islomiy shaxslar hayoti va faoliyatini
turkiy tilga ko‘chirish orqali diniy-ma’rifiy g‘oyalarni xalq orasida keng yoyishga
xizmat qilgan. “Qissasi Rabgʻuziy” o‘zbek nasrining shakllanishida muhim poydevor
bo‘lib xizmat qilgan[1, 21-b.].
1
1
Rajabov A. Qissasi Rabg‘uziy va o‘zbek nasrining ilk manbalari. – Toshkent: Fan, 1983. – 125 b. [1] Rajabov A., Qissasi
Rabg‘uziy va o‘zbek nasrining ilk manbalari, 21-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
243
“Qissasi Rabgʻuziy” 1310-yilda Rabg‘uz shaharchasida yozilgan bo‘lib, unda
Qur’oni karimda zikr qilingan 25 nafar payg‘ambar haqidagi qissalar bayon etiladi. Har
bir qissa iymon, sabr-toqat, kechirimlilik, adolat kabi g‘oyalarni targ‘ib qiladi. Ushbu
asar diniy mavzuda yozilgan bo‘lishiga qaramay, u badiiy jihatdan ham juda yuksak
darajada yozilgan bo‘lib, o‘zbek nasrining ilk yirik namunasi hisoblanadi[2, 37-b.].
2
Rabgʻuziy o‘z asarini sodda, xalqchil tilda yozgan. Unda Qur’oni karim
oyatlari, hadislar, rivoyatlar asosida bayon etilgan voqealar badiiy tasvir vositalari
bilan boyitilgan. Matnning har bir sahifasida muallifning didi, e’tiqodi, xalqchil ruhda
fikr yuritishi sezilib turadi.
“Qissasi Rabgʻuziy”da til sifati ikki asosiy yo‘nalishda ko‘rinadi:
1. Diniy-klassik lug‘at boyligi: arabcha, forscha so‘zlar, Qur’on va hadisdan
iqtiboslar.
2. Xalqona nutq shakllari: og‘zaki xalq ijodi unsurlari, maqollar, iboralar.
Asarda hikoya shaklida bayon qilinadigan voqealar orqali xalq og‘zaki
ijodidagi qissaxonlik usuli aniq ko‘zga tashlanadi. Jumladan, har bir qissaning kirish
qismida muallif qisqa duo va niyat bildiradi, so‘ngra rivoyatni sodda va tushunarli qilib
boshlaydi
3
[3, 112-b.]. “Qissasi Rabgʻuziy” o‘z davrida diniy-ta’limiy manba bo‘lib
xizmat qilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda u turkiy til va adabiyot tarixini o‘rganishda
muhim manba hisoblanadi. Asar:
- o‘rta asrlar xalq ma’naviy hayotini o‘rganish,
- qadimgi turkiy nasr uslublarini tahlil qilish,
- diniy adabiyot va badiiy adabiyot munosabatlarini tadqiq etish uchun xizmat
qiladi.
Shu oʻrinda asarning eng katta qissasi “Yusuf qissasi” ga biroz e’tibor qarasak,
ehtimoldan holi boʻlmas edi. Adabiyot va din insoniyat ruhiyatining ikki muhim
ustunidir. Yusuf surasi inson qalbini nurlantirsa, Yusuf qissasi adabiyotni goʻzallik
2
G‘aniyeva M. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. – 320 b. [2] G‘aniyeva M., O‘zbek adabiyoti tarixi,
37-b.
3
Nosiriddin Rabgʻuziy. Qissasi Rabgʻuziy. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990. – 440 b. Rabgʻuziy N.,
Qissasi Rabgʻuziy, 112-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
244
bilan bezaydi. Ularning har ikkalasi bir voqeaning turli ko‘rinishlarda aks etgan
namunalaridir: biri — ilohiy haqiqat, ikkinchisi — badiiy talqin.
Yusuf surasi Qur’oni Karimning eng go‘zal suralaridan biri bo‘lib, unda
Payg‘ambar Yusuf (a.s.)ning bolalikdagi tushidan boshlab, misrlik podsho huzuriga
yetguniga qadar bo‘lgan hayot yo‘li, undagi sabr, Allohga bo‘lgan to‘liq ishonch
yuksak ruhda ifodalangan. Suraning o‘ziga xos jihati shundaki, unda voqealar zanjiri
uzviylikda, sodda lekin chuqur ma’naviy mazmunda bayon etiladi. Yusuf (a.s.)ning
quduqqa tashlanishi, Zulayhoning fitnasi, zindon voqealari va oxir-oqibat Alloh
tomonidan yuksaltirilishi — barchasi iymon, sabr va tavakkul timsoli sifatida namoyon
bo‘ladi. Yusuf qissasini esa, adabiyot olamida Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy,
Hofiz Sheroziy kabi buyuk adiblar bu voqeani sevgi, sadoqat va ruhiy iztirob bilan
boyitgan holda ifoda etganlar. Adabiyotda Yusuf — go‘zallik timsoli, Zulayho esa
sadoqatli oshiq sifatida tasvirlanadi. Zulayhoning ichki kechinmalari, ko‘z yoshlari,
armonli muhabbati orqali inson qalbining eng nozik hislarini aks ettiradi. Bu qissa
orqali o‘quvchi nafaqat diniy saboqlarga, balki sevgi, fidoyilik, kechirimlilik singari
umuminsoniy fazilatlarga oshno bo‘ladi. Bu ikki manba o‘rtasidagi asosiy farq
ularning maqsadida mujassam: Yusuf surasi — Alloh kalomi, ya’ni ilohiy haqiqat
bo‘lsa, Yusuf qissasi — inson tasavvuri, ya’ni badiiy ijod mahsulidir. Ammo ular bir-
birini inkor etmaydi, aksincha, bir-birini boyitadi. Yusuf surasi va Yusuf qissasi — bu
ikkisi yondashuv turlicha uslubda, ammo bitta maqsadda xizmat qiladi: insoniyatni
go‘zallikka, poklikka, sabrga va tavakkulga chorlaydi. Din va adabiyot o‘rtasidagi bu
mushtaraklik ularni bir-biriga yaqinlashtiradi va har ikkisini anglagan kishi uchun
yanada teran ma’naviy ozuqa manbai bo‘ladi.
Xulosa
Nosiriddin Rabgʻuziy “Qissasi Rabgʻuziy” asari bilan nafaqat diniy-ma’rifiy
tafakkurni rivojlantirdi, balki o‘zbek nasrining shakllanishiga mustahkam poydevor
qo‘ydi. Uning xalqona, ravon va badiiy boy til uslubi bugungi o‘quvchi uchun ham
ibratli namuna bo‘lib qolmoqda. Bu asar turkiy adabiy tafakkur taraqqiyotining muhim
bosqichidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
245
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Rajabov A. Qissasi Rabg‘uziy va o‘zbek nasrining ilk manbalari. – Toshkent: Fan,
1983. – 125 b. [1] Rajabov A., Qissasi Rabg‘uziy va o‘zbek nasrining ilk manbalari,
21-b.
2. G‘aniyeva M. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004. – 320 b. [2]
G‘aniyeva M., O‘zbek adabiyoti tarixi, 37-b.
3. Nosiriddin Rabgʻuziy. Qissasi Rabgʻuziy. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 1990. – 440 b. [3] Rabgʻuziy N., Qissasi Rabgʻuziy, 112-b.
