MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
158
MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA ’’BOLA HUQUQLARI
TO’G’RISIDAGI KONVENSIYA’’ DAN FOYDALANISH
Mengliyeva Bahora Zokir qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universitetining
‘’Maktabgacha ta’lim’’ yo’nalishi
1-24 guruh talabasi
Anotatsiya: Mazkur maqolada Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaning
maktabgacha ta'lim tashkilotlarida qoʻllanilishi va uning bolalar tarbiyasi va
rivojlanishiga ta'siri oʻrganilgan. Konvensiyaning asosiy tamoyillari va ularning
amaliyotda tatbiq etilish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari maktabgacha
ta'lim tashkilotlarida bola huquqlarini ta'minlashga oid tavsiyalarni ham oʻz ichiga
oladi.
Kalit soʻzlar: Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya, maktabgacha ta'lim,
bola huquqlari, tarbiya, rivojlanish, ta'lim siyosati.
Анотация:В данной статье рассматривается применение Конвенции о
правах ребенка в организациях дошкольного образования и ее влияние на
образование и развитие детей. Анализируются основные принципы Конвенции и
их
практическая
реализация.
Результаты
исследования
включают
рекомендации по обеспечению прав детей в дошкольных образовательных
учреждениях.
Ключевые слова: Конвенция о правах ребенка, дошкольное образование,
права ребенка, образование, развитие, образовательная политика.
Annotation: Here, Child Rights Decision Making and its Impact on Children's
Education and Development are explored. Analysis of benefits of the convention and
methods of implementation in judicial practice. The study also includes
recommendations regarding the provision of children's rights in pre-school
educational institutions.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
159
Keywords: Convention on the rights of the child, doshkolnoe obrazovanie,
prava rebenka, obrazovanie, razvitie, obrazovatelnaya politika.
Kirish:
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti
tomonidan 1989-yilda qabul qilingan va oʻsha vaqtdan buyon bolalarning huquqlari,
erkinliklari va farovonligini ta'minlashga qaratilgan asosiy xalqaro hujjat sifatida tan
olinadi. Mazkur konvensiya har bir bolani huquqlarga ega shaxs sifatida tan oladi va
uning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Maktabgacha ta'lim tashkilotlari esa
bolalarning intellektual, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga asos bo‘lib,
konvensiyaning amaliyotda qo‘llaniladigan muhim bo‘g‘inlaridan biridir.
Ushbu maqolada maktabgacha ta'lim tashkilotlarida Bola huquqlari
toʻgʻrisidagi konvensiyaning tatbiqi, unga rioya qilish mexanizmlari va bolalar
huquqlarini ta'minlashdagi dolzarb masalalar ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga,
konvensiyada belgilangan tamoyillarning bolalar rivojlanishi va tarbiyasidagi
ahamiyati tahlil qilinadi. Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaning asosiy
tamoyillari
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya toʻrtta asosiy tamoyilga asoslangan:
1. Kamsitmaslik: Har bir bola, qayerda va kim boʻlishidan qat'i nazar, bir xil
huquqlarga ega.
2. Bola manfaatlarini ustuvor qoʻyish: Bolaning manfaatlari barcha qarorlar va
siyosatlarda ustuvorlikka ega boʻlishi lozim.
3. Yashash va rivojlanish huquqi: Bola toʻlaqonli hayot kechirish va rivojlanish
uchun zarur sharoitga ega boʻlishi kerak.
4. Fikr va nuqtayi nazarini hurmat qilish: Bola oʻz fikrini bildirish huquqiga
ega va uning nuqtayi nazariga quloq solinishi kerak.
Bu tamoyillar maktabgacha ta'lim tizimida bolalarning huquqlarini himoya
qilishning negizini tashkil qiladi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida konvensiyadan foydalanishning ahamiyati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
160
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida konvensiyaning tamoyillarini amaliyotga
tatbiq etish bir necha muhim jihatlarni qamrab oladi:
1. Ta'lim jarayonida huquqiy ongni rivojlantirish
Bolalar yoshligidanoq oʻz huquqlari haqida xabardor boʻlishi muhim. Bu
ularga oʻzini hurmat qilish va boshqalarga nisbatan xushmuomala boʻlishni oʻrgatadi.
Maktabgacha ta'limda turli faoliyatlar, masalan, o‘yinlar, hikoyalar va rolli sahnalar
orqali bolalar huquqiy bilimlarni o‘zlashtirishi mumkin.
2. Bola manfaatlarini ta'minlashga qaratilgan yondashuv
Har bir bolaga individual yondashuv qoʻllash va ularning qobiliyatlarini
rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish konvensiya tamoyillarining
amaliyotda qoʻllanilishiga xizmat qiladi.
3. Zoʻravonlikdan himoya qilish
Konvensiyaga koʻra, bolalar har qanday zoʻravonlik, kamsitish va tahdidlardan
himoya qilinishi kerak. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida bu masalani kuzatib borish
uchun maxsus pedagogik mexanizmlar joriy etilishi muhimdir.
4. Oila va jamiyat bilan hamkorlik
Maktabgacha ta'lim tashkilotlari bola huquqlarini ta'minlashda ota-onalar va
jamiyatning faol ishtirokini talab qiladi. Konvensiya tamoyillarini joriy etishda oila va
pedagoglar oʻrtasidagi hamkorlik kuchaytirilishi lozim. Bola huquqlari toʻgʻrisidagi
konvensiyaning ishlab chiqish tarixi
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
tomonidan 1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan va 1990-yilda kuchga kirgan. Ushbu
hujjat dunyo bo'ylab bolalarning huquqlarini himoya qilishga, ularning rivojlanishi va
farovonligini ta'minlashga yo'naltirilgan xalqaro asosiy huquqiy normadir.
Konvensiyaning ishlab chiqilishi va qabul qilinishi tarixi uzun va murakkab
jarayonlarga bog'liq.
Ishlab chiqish jarayoni:
Konvensiya ishlab chiqish jarayoni 1948-yilda BMTning Umumjahon inson
huquqlari deklaratsiyasi qabul qilinishi bilan boshlangan. Ushbu deklaratsiya bolalar
huquqlarini ham o'z ichiga olgan holda, barcha insonlarga teng huquqlar va erkinliklar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
161
berilishi kerakligini belgilagan. Shunday qilib, bolalar huquqlari masalasi xalqaro
huquqning muhim qismi sifatida ajralib turdi.
1949-yilda BMTning bolalar bilan bog'liq turli masalalar bo'yicha Maxsus
Komitet tuzildi. Keyingi yillarda bu masalalar ishlab chiqilgan turli xalqaro
konvensiyalar va kelishuvlarga kirib, bolalar huquqlari muammosi ijtimoiy va huquqiy
maydonda yanada kengroq e'tiborga olindi. Shuningdek, 1959-yilda BMT General
Assembly tomonidan "Bola huquqlari to'g'risidagi Deklaratsiya" qabul qilindi. Bu
hujjat, shuningdek, bolalar uchun maxsus huquqiy himoya choralari zarurligini tan
olishni ta'minladi.
Bola huquqlari konvensiyasining ishlab chiqilishi:
Konvensiyaning ishlab chiqish jarayoni 1970-yillarda jiddiy ravishda
boshlangan. 1978-yilda BMT Bosh Assambleyasi bola huquqlarini himoya qilish
uchun yangi xalqaro hujjatni ishlab chiqish bo'yicha takliflar bilan chiqdi. Shundan
so'ng, maxsus ishchi guruh tuzilib, ular turli mamlakatlarning va xalqaro
tashkilotlarning takliflarini inobatga olgan holda konvensiya loyihasini tayyorlashdi.
1989-yil 20-noyabrda BMT Bosh Assambleyasida Bola huquqlari toʻgʻrisidagi
konvensiya rasmiy ravishda qabul qilindi. Ushbu hujjat 54 moddanidan iborat boʻlib,
bola huquqlarini himoya qilish, bola manfaatlarini ustuvor qo'yish, ta'lim, sog'liqni
saqlash, farovonlik, kamsitmaslik, zo'ravonlikdan himoya qilish, fikr bildirish huquqi
kabi masalalarni tartibga soladi.
Konvensiyaning kuchga kirishi uchun 1990-yil 2-sentabrda uni 20 ta davlat
tasdiqlash kerak bo'ldi. Bu jarayon juda tez amalga oshdi, va 1990-yilda konvensiya
rasman kuchga kirdi. Bugungi kunda 190 dan ortiq davlatlar konvensiyani ratifikatsiya
qilgan, bu esa dunyo bo'ylab bolalar huquqlarini himoya qilishda xalqaro
hamkorlikning yuqori darajasini ko'rsatadi.
Muhim tamoyillar:
Konvensiya bola huquqlarini quyidagi asosiy tamoyillar asosida himoya qiladi:
1. Kamsitmaslik: Har bir bola teng huquqlarga ega, qayerda va kim bo'lishidan
qat'i nazar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
162
2. Bola manfaatlarini ustuvor qo'yish: Bolaning manfaatlari barcha qarorlar va
siyosatlarda ustuvorlikka ega.
3. Yashash va rivojlanish huquqi: Bola to'laqonli hayot kechirish va rivojlanish
uchun zarur sharoitga ega.
4. Fikr bildirish huquqi: Bola o'z fikrini bildirish va uni tinglash huquqiga ega.
Shu tariqa, Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyaning ishlab chiqilishi va
qabul qilinishi bolalar uchun yangi imkoniyatlar va himoya mexanizmlarini yaratdi.
Konvensiya nafaqat davlatlar uchun huquqiy majburiyatlar belgilab beradi, balki
bolalarning farovonligi uchun zarur sharoitlar yaratish bo'yicha xalqaro hamkorlikni
kuchaytiradi.
Xulosa
Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya xalqaro darajada bolalar uchun teng
imkoniyatlar yaratish, ularning huquqlarini himoya qilish va ularning manfaatlarini
ta'minlashni maqsad qilgan muhim hujjatdir. Ushbu hujjatni maktabgacha ta'lim
tashkilotlarida qo‘llash orqali bolalarning huquqiy, intellektual, emotsional va ijtimoiy
rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratish mumkin. Maktabgacha ta'lim
tashkilotlari bolaning ilk tarbiyasi va bilim olishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi, shuning
uchun bola huquqlarini ta'minlash mazkur muassasalar faoliyatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi zarur.
Maktabgacha ta'lim tizimi konvensiyada belgilangan to‘rtta asosiy tamoyil –
kamsitmaslik, bola manfaatlarini ustuvor qo‘yish, yashash va rivojlanish huquqi hamda
bola fikrini hurmat qilishni ta'minlash uchun ideal platformadir. Ushbu tamoyillarning
toʻliq va toʻgʻri tatbiq qilinishi bolalarda huquqiy ongning shakllanishiga, ularning
manfaatlari himoya qilinishiga va jamiyatda oʻz o‘rnini topishga yordam beradi.
Mazkur maqolada maktabgacha ta'lim tizimida bola huquqlarini ta'minlashning
dolzarb masalalari, konvensiyaning tatbiq etilish mexanizmlari va muammolarni hal
qilish yo‘llari keng tahlil qilindi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida bola huquqlarining
ta'minlanishi faqat davlat siyosati va qonunchilik bilan cheklanmasdan, ota-onalar,
pedagoglar va jamiyatning faol ishtirokini talab qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
163
Bola huquqlarini ta’minlash faqat qonuniy majburiyat emas, balki har bir
bolaga baxtli va xavfsiz bolalik yaratish uchun ijtimoiy mas’uliyatdir. Shu sababli,
ta'lim jarayonida huquqiy bilimlarni keng joriy etish, pedagoglar va ota-onalar
o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash va bola manfaatlarini ustuvorlik sifatida ko‘rib
chiqish maktabgacha ta’lim tizimining bosh maqsadlaridan biri bo‘lishi kerak.
Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaning amaliyotga joriy etilishi orqali:
Bolalarda inson huquqlari va hurmatni tushunish shakllanadi.
Har bir bola o‘z shaxsiy rivojlanish yo‘nalishini tanlash imkoniga ega bo‘ladi.
Zo‘ravonlik, kamsitish va huquqbuzarliklarning oldi olinadi.
Bolaning jamiyatdagi o‘z o‘rnini topishi va muvaffaqiyatli shaxs sifatida
shakllanishiga zamin yaratiladi.
Shunday qilib, maktabgacha ta'lim tashkilotlarida Bola huquqlari toʻgʻrisidagi
konvensiyaning tatbiqi nafaqat bolalarning huquqlarini ta'minlash, balki ularning
kelajagini yorituvchi muhim qadamdir. Bu hujjatni amaliyotga joriy qilish jarayonida
davlat organlari, ta'lim tizimi vakillari, ota-onalar va jamiyatning birgalikdagi sa'y-
harakatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Qoʻllangan adabiyotlar
1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti. (1989). Bola huquqlari toʻgʻrisidagi
konvensiya. BMT rasmiy hujjati.
2. BMT Bola huquqlari qoʻmitasi. (2020). Bola huquqlari konvensiyasining
qo‘llanilishi bo‘yicha umumiy tavsiyalar.
3. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992). Bolalar huquqlarini
himoya qilish bo‘yicha kafolatlar.
4. O‘zbekiston Respublikasining "Ta'lim to‘g‘risida"gi qonuni (2020).
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni. (2019). Maktabgacha ta'lim
tizimini rivojlantirish strategiyasi.
6. UNICEF. (2021). Bola huquqlarini himoya qilish va ularning farovonligini
ta’minlash boʻyicha amaliy qoʻllanma.
7. Vygotskiy, L. S. (1996). Bola psixologiyasi va rivojlanishning ijtimoiy
omillari. Moskva.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
164
8. Montessoriy, M. (2000). Bolalar rivojlanishining tabiiy usullari. Moskva:
Pedagogika nashriyoti.
9. Qodirov, A. (2022). Maktabgacha ta'limda huquqiy ong va tarbiya
masalalari. Tashkent: Fan va ta’lim nashriyoti.
10. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta'lim vazirligi. (2023).
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida bola huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qo‘llanma.
