MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
135
NOBANK KREDIT TASHKILOTLARI VA MIKROMOLIYALASHTIRISH
FAOLIYATI
Parpiyev Abdulaziz Nosirjonovich
Andijon Davlat Texnika Instituti, Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti, Bank ishi va audit yo’nalishi 4-bosqich talabasi
+998902175662
abdulazizparpiyev107@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur
ilmiy
maqolada,
respublikamizda
faoliyat
ko’rsatayotgan nobank kredit tashkilotlari, mikromoliyalashtirish faoliyati sohasidagi
munosabatlar, mikromoliyalashtirishning huquqiy asosi haqida qisqacha yozib
o’tilgan.
Kalit so’zlar: lombard, mikromoliya tashkiloti, ipotekani qayta
moliyalashtirish tashkiloti.
Аннотация: Данная научная статья написана о связанные с
деятельностью небанковских кредитных организаций, работающих в нашей
республике, а также правовая основа микрофинансирования.
Ключевые слова: ломбард, микрофинансовая организация, ипотечное
рефинансирование организация.
Abstract: This scientific article briefly discusses the relationships in the field
of microfinance activities, the non-bank credit institutions operating in our republic,
and the legal basis of microfinance.
Keywords: lombard, microfinance organization, mortgage refinancing
organization.
Keyingi yillarda mamlakatimizda mikromoliyalashtirish sohasida amalga
oshirilayotgan islohotlar aholi va tadbirkorlik subyektlariga ko‘rsatilayotgan
mikromoliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini oshirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
136
Shu bilan birga nobank kredit tashkilotlari faoliyatiga nisbatan belgilangan
ayrim cheklovlar, shu jumladan qo‘shimcha moliyaviy resurslarni jalb etish imkoniyati
cheklanganligi ushbu tashkilotlar tomonidan keng doiradagi iste’molchilarga
mikromoliyaviy xizmatlar ko‘rsatilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Shuningdek yetarli salohiyatga ega bo‘lgan mikromoliya tashkilotlarining
tijorat banklari darajasiga bosqichma-bosqich “o‘sishi” uchun imkoniyatlar mavjud
emasligi ushbu sohani tartibga soluvchi qonun hujjatlarining qayta ko‘rib chiqilishini
talab etmoqda.
Shuningdek yetarli salohiyatga ega bo‘lgan mikromoliya tashkilotlarining
tijorat banklari darajasiga bosqichma-bosqich “o‘sishi” uchun imkoniyatlar mavjud
emasligi ushbu sohani tartibga soluvchi qonun hujjatlarining qayta ko‘rib chiqilishini
talab etmoqda.
Shu munosabat bilan mikromoliya tashkilotlari va tijorat banklari o‘rtasida
ularni bog‘lovchi “zanjir”ni shakllantirish, shuningdek mikromoliya tashkilotlari
uchun qo‘shimcha moliyaviy resurslarni, shu jumladan depozitlar jalb etish
imkoniyatini yaratish maqsadida, mazkur Qonun bilan bank xizmatlarini ruxsat etilgan
shartlar asosida ko‘rsatishga vakolatli bo‘lgan mikromoliya banki institutini joriy etish,
shuningdek mikromoliya tashkilotlarini mikromoliya banklariga va mikromoliya
banklarini tijorat banklariga hamda aksincha transformatsiya qilish uchun huquqiy asos
yaratilmoqda.
O’zbekisyon
Respublikasining
“Nobank
kredit
tashkilotlari
va
mikromoliyalashtirish faoliyati to‘g‘risida”gi qonun hududlarda bank xizmatlaridan,
shu jumladan mikromoliyaviy xizmatlardan foydalanish ko‘lamlarini kengaytirishga,
shuningdek aholi keng qatlamlarining tadbirkorlik tashabbusini qo‘llab-quvvatlashga
xizmat qiladi.
Ushbu Qonunning maqsadi nobank kredit tashkilotlari faoliyati va
mikromoliyalashtirish faoliyati sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
Banklar tomonidan amalga oshiriladigan ayrim moliyaviy operatsiyalarning
ushbu Qonunda ruxsat etilgan majmuini amalga oshiruvchi quyidagi kredit
tashkilotlari nobank kredit tashkilotidir:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
137
mikromoliya tashkiloti — mikromoliyalashtirish faoliyatini amalga oshiruvchi,
shuningdek ushbu Qonunda nazarda tutilgan boshqa xizmatlarni ko‘rsatuvchi yuridik
shaxs;
lombard — shaxsiy iste’molga mo‘ljallangan ko‘char mol-mulkning
(ashyoning) zakalat tarzidagi garovi asosida jismoniy shaxslarga qisqa muddatli
mikroqarzlar berishga doir faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs;
ipotekani qayta moliyalashtirish tashkiloti — moliyaviy mablag‘larni jalb
qilish va ularni ipoteka kreditlarini qayta moliyalashtirishga yo‘naltirish bo‘yicha
faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs.
Nobank kredit tashkilotlarining faoliyati
Mikromoliya tashkilotlari:
mikromoliyalashtirish faoliyatini amalga oshirishga;
to‘lov agenti (subagenti) yoki banklarning, sug‘urta va boshqa moliya
tashkilotlarining agenti vazifalarini amalga oshirishga;
o‘zi amalga oshirayotgan faoliyat bilan bog‘liq maslahat va axborot
xizmatlarini ko‘rsatishga;
tadbirkorlik subyektlariga mikrokredit summasidan oshadigan miqdorda
kreditlar, lizing, kafolatlar berishga, faktoring xizmatlari va islomiy moliyalashtirishga
oid xizmatlar ko‘rsatishga haqli.
Islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlar deganda islomiy moliyalashtirishni
amalga oshirish standartlarini belgilovchi xalqaro tashkilotlarning qoidalariga muvofiq
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (bundan buyon matnda Markaziy bank deb
yuritiladi) tomonidan ishlab chiqilgan tartibda ko‘rsatiladigan moliyaviy xizmatlar
tushuniladi.
Lombardlar:
shaxsiy iste’molga mo‘ljallangan ko‘char mol-mulkning (ashyoning) zakalat
tarzidagi garovi asosida jismoniy shaxslarga qisqa muddatli (bir yilgacha) mikroqarzlar
berishga;
jismoniy shaxslardan shaxsiy iste’molga mo‘ljallangan ko‘char mol-mulkni
(ashyoni) vaqtinchalik saqlash uchun qabul qilishga haqli.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
138
Ipotekani qayta moliyalashtirish tashkilotlari:
1) quyidagilar orqali ipoteka kreditlarini qayta moliyalashtirishni amalga
oshirishga:
a) banklarga ular tomonidan berilgan yoki beriladigan ipoteka kreditlariga
moliyaviy mablag‘lar taqdim etishga;
b) banklar tomonidan berilgan ipoteka kreditlari bo‘yicha talab qilish huquqini
olishga;
v) pul mablag‘larini banklar tomonidan chiqarilgan ipoteka qimmatli
qog‘ozlariga joylashtirishga;
2) ipoteka kreditlarini qayta moliyalashtirish bilan bog‘liq maslahat va axborot
xizmatlarini ko‘rsatishga haqli.
Nobank kredit tashkilotlari xizmatlarni masofadan turib (elektron xizmatlar)
ko‘rsatishga, O‘zbekiston Respublikasining davlat qimmatli qog‘ozlarini, yuridik
shaxslarning ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlarini va ularning qarz qimmatli
qog‘ozlarini sotib olishga, bo‘sh pul mablag‘larini bankka omonatlar (depozitlar)
sifatida kiritishga, shuningdek qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ega
bo‘lishga haqli.
Mikromoliyalashtirish faoliyati
Yuridik shaxslarning quyidagi xizmatlarni ko‘rsatishga doir faoliyati
mikromoliyalashtirish faoliyati deb e’tirof etiladi:
jismoniy shaxs bo‘lgan qarz oluvchiga to‘lovlilik, muddatlilik va qaytarish
shartlari asosida yuz million so‘mdan oshmaydigan miqdorda pul mablag‘larini —
mikroqarz berish;
tadbirkorlik subyekti yoki o‘zini o‘zi band qilgan shaxs bo‘lgan qarz oluvchiga
to‘lovlilik, muddatlilik va qaytarish, shuningdek shartnomada nazarda tutilgan hollarda
muayyan maqsadlar uchun foydalanish shartlarida uch yuz million so‘mdan
oshmaydigan miqdorda pul mablag‘larini — mikrokredit berish;
jismoniy shaxslarga mikroqarz summasidan oshmaydigan miqdorda kreditlar
va kafolatlar berish, islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlar ko‘rsatish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
139
tadbirkorlik subyektlariga mikrokredit summasidan oshmaydigan miqdorda
lizing va kafolatlar berish, faktoring xizmatlari hamda islomiy moliyalashtirishga oid
xizmatlar ko‘rsatish.
Banklar, mikromoliya va to‘lov tashkilotlari, shuningdek mikroqarzlar
berishga oid qism bo‘yicha lombardlar mikromoliyalashtirish faoliyatini amalga
oshirishga haqli.
Fikrimizcha barcha turdagi nobank kredit tashkilotlari o'ziga xos mijozlarga
xizmat ko'rsatishga qaratilgan. Kredit berishni ma'lum darajada soddalashtirish nobank
kredit tashkilotlariga har xil turdagi tadbirkorlar uchun qo'shimcha jozibadorlikni
berishi kerak. Lekin asosiysi, bularning barchasi milliy qonunchilik tomonidan
yaratilgan tegishli huquqiy tomonlariga e’tibor qaratishlari zarur. Nobank kredit
tashkilotlari iqtisodiyotda muhim o‘rin tutadi, chunki ular kichik va o‘rta biznes
sub’ektlari, shuningdek, an’anaviy bank tizimlaridan chetda qolishi mumkin bo‘lgan
aholiga moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini beradi. Ushbu tashkilotlar
kreditlashning turli turlarini, jumladan, iste'mol kreditlari, mikrokreditlar va kichik
biznes kreditlarini taklif qilishadi. Ular odatda moslashuvchan kredit shartlariga va
qarz oluvchilarga nisbatan kamroq talablarga ega bo'lib, ko'proq odamlarga
moliyalashtirishdan foydalanishga zamin yaratadi. Bundan tashqari, bankdan tashqari
kreditorlar ko'pincha ma'lum iqtisodiy tarmoqlar yoki iste'molchilar guruhlari bo'yicha
ixtisoslashgan bo'lib, bu ularga o'z mijozlarining ehtiyojlarini yaxshiroq tushunish va
ko'proq mos xizmatlarni taklif qilish imkonini beradi. Ushbu tashkilotlar kichik va
o‘rta biznesni moliyaviy qo‘llabquvvatlash va maslahatlar berish orqali mintaqaviy
iqtisodiyotni rivojlantirish va tadbirkorlikni rivojlantirishda ham o‘z hissasini qo‘shishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyalashtirish faoliyati to‘g‘risida
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 20.04.2022 yildagi O‘RQ-765-son.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-2025 yillarga mo’ljallangan
“O’zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi to’g’risida”gi
2020 yil 12 maydagi PF-5992-son Farmoni. www.lex.uz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
140
3.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nobank
kredit
tashkilotlari
va
mikromoliyalashtirish faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. 2022 yil 17 mart.
4.
Лаврушин О.И. Денги, кредит, банки // Москва: Финансы и статистика,
2000. – С 16
5.
Хакимов Ш.Х. Развитие микрофинансирования в Узбекистане. – Тошкент,
2005.; С.
6.
Таджибаева. Д.А, Муминов. И.О. Микрофинансирвание: руководство для
микрофинансовых организаций.- Тошкент: МОЛИЯ, 2009. – С. 11
