MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
49
O‘ZBEK XALQ AFSONALARINING QIYOSIY TADQIQI
Urmanova Nodira Anarbayevna ,
Ilmiy rahbar: RASULOVA M .A
f.f.f.d.(,PhD)
Oriental universiteti , Toshkent, O‘zbekiston Respublikasi
ANNOTATSIYA : ushbu maqola o’zbek va ingliz xalq afsonalarining
qiyosiy tadqiqi, mavzu mohiyati va yo’nalshini chuqur tahlil qilish hamda taqqooslash
nazarda tutilgan.
Ozbek va ingliz xalq badiiy ijodiyotidagi ko’plab epik syujet va
an’anaviy motivlarrning genetik ildizlari bevosita afsonalar, tasavvurlar qatlamiga
borib taqaladi. Voqelikni estetik kategoriya sifatida idrok etish hamda ,badiiy so’z
vositasida talqin qilish an’anasi kelib chiqqach, qadimgi afsonalarning asosiy qismi
so’z san’atining turli janrlariga singib ketgan.
Afsonalar - o’zbek va ingliz xalq ijodining eng qadimgi janrlaridir. Shu
bois afsonalar folklor, yozma adabiyot san’at va ma’naviy qadiryatlarning
shakllanishi uchun zamin vazifasini o’tagan.
Kalit so’zlar: Afsona, mif, obraz, Legend, myth, image, plot, imagery,
historical figure, epic hero, fantastic image syujet, obrazlashuv, tarixiy shaxs, epik
qahramon, fantastik tasvir.
АННОТАЦИЯ: в данная статье призвана стать сопоставительным
исследованием узбекских и английских народных легенд, углубленным анализом и
сопоставлением сущности и направленности темы.
Генетические корни многих эпических сюжетов и традиционных
мотивов в узбекском и английском народном творчестве уходят
непосредственно в пласт легенд и воображения. Когда возникла традиция
воспринимать
действительность
как
эстетическую
категорию
и
интерпретировать ее с помощью художественного слова, основная часть
древних преданий была поглощена различными жанрами словесного искусства.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
50
Легенды – древнейшие жанры узбекского и английского народного
творчества. Поэтому легенды послужили основой для формирования
фольклора, письменной литературы, искусства и духовных ценностей.
Ключевые слова :
Легенда, миф, образ, сюжет, образность,
историческая личность, былинный герой, фантастический образ.
ANNOTATION: this article thesis is intended to be a comparative study of
Uzbek and English folk legends, an in-depth analysis and comparison of the essence
and direction of the topic.
The genetic roots of many epic plots and traditional motifs in Uzbek and
English folk art go directly to the layer of legends and imagination. When the tradition
of perceiving reality as an aesthetic category and interpreting it with the help of artistic
words came, the main part of ancient legends was absorbed into various genres of
verbal art.
Legends are the oldest genres of Uzbek and English folk art. Therefore, legends
served as a ground for the formation of folklore, written literature, art and spiritual
values.
Key words:
Legend, myth, image, plot, imagery, historical figure, epic hero,
fantastic image.
Afsonalar har bir xalqning madaniy xazinasining ajralmas qismi bo‘lib, ular o‘z
xalqining dunyoqarashi, tarixiy tajribalari, qadriyatlari va falsafasini aks ettiradi.
O‘zbek afsonalari va boshqa xalqlarning afsonalari orasidagi o‘xshashliklar va
farqlarni o‘rganish, nafaqat adabiyotshunoslik, balki etnografiya, tarixshunoslik va
antropologiya sohalarida ham muhim tadqiqot mavzusidir. Ushbu tadqiqot O‘zbek va
boshqa turk xalqlarining afsonalarini qiyoslaydi, ular orasidagi umumiyliklar va
farqlarni tahlil qiladi.
Afsona tushunchasining mohiyati va ahamiyati:
1. Afsona va miflarning farqi:
- Afsona — xalqning tarixiy voqealarini yoki qadriyatlarini ramziy tarzda
ifodalovchi, lekin fantastik unsurlarni o‘z ichiga olgan hikoyalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
51
- Mif — odatda xudolar yoki tabiat kuchlari bilan bog’liq bo‘lib,
universumning yaratilishi, insonning kelib chiqishi yoki tabiiy hodisalarning kelib
chiqishini tushuntiradi.
2. Afsonalarning turlari:
- Yaratilish afsonalari
- Qahramonlik afsonalari
- Tabiat hodisalari bilan bog’liq afsonalar
- Madaniy qahramonlar yoki buyuk shaxslar bilan bog’liq afsonalar
Afsonalar ko’proq mifologik qarashlarni o’zida saqlab qolganligi bilan
e’tiborni tortadi. Ularda ko’pincha rivoyatlardagi kabi hayotda yashab o’tgan mashhur
tarixiy shaxslar, qabila boshliqlari, lashkarboshilar, shoir va olimlar, payg’ambarlar,
din rahbarlari, podsholar haqida hikoya qilinsada, voqelik fantastik tasvir orqali
ifodalanadi. Shuning uchun ularda tasvirlangan voqelikni tarixiy shaxslar real
biografiyasi sifatida qabul qilib bo’lmaydi. Chunki bunday afsonalar syujetini tashkil
etuvchi voqealar bayoni real kishilar obrazining epik tafakkur asosida yaratilgan
to’qima biografiyasidan iborat.
Afsonalarda real shaxslar obrazidan tashqari xayoliy va mifologik personajlar
ham ishtirok etadi. Syujet voqealarida mifologik qahramonlar bilan tarixiy shaxslar
obrazi yonma-yon faoliyat ko’rsatishi bu tipdagi afsonalarning o’ziga xosligini
ko’rsatadi. O’zbek xalq afsonalarida dev, pari, Xizr, Ajdar, chilton singari mifik
obrazlar ko’p uchraydi. Rivoyatlarda esa mifik obrazlar mutlaqo ishtirok etmaydi.
Afsonalarning rivoyatdan farqlanuvchi yana bir belgisi shuki, ularda
tasvirlangan voqealarning epik bayonida tilsim bilan aloqador talqinlarning
qo’llanilishi kuzatiladi. Rivoyatlarda esa tilsimga aloqador talqinlar kuzatilmaydi.
Ularda reallik ustun keladi.
O‘zbek Afsonalarining O‘ziga Xosligi:
1. O‘zbek xalq afsonalari:
- O‘zbek xalqining afsonalari ko‘pincha qadimiy tarixiy shaxslar va voqealar
bilan bog'liq bo‘lib, ular ko‘pincha insonning dunyoqarashi, axloqiy ideal va yurtni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
52
sevish kabi qadriyatlarni o‘zida aks ettiradi. Masalan,"Alpomish" va "Barchinoy" kabi
afsonalar — qahramonlik va adolatni madh etadi.
- O‘zbek afsonalarida ko‘plab ilg’or motivlar mavjud: qahramonlarning
sinovlardan o‘tishi, adolatning g’alabasi, sevgi va vatanparvarlik.
2. Afsonalarning ijtimoiy ahamiyati:
- Afsonalar o‘z vaqtida jamiyatdagi axloqiy qadriyatlarni shakllantirgan,
insonni yuksak ma'naviyatga undagan.
- O‘zbek afsonalarida ayniqsa, xalq qahramonlari va ularning yurtni himoya
qilishidagi roliga katta e’tibor berilgan.
Turk Xalqlari Afsonalari bilan qiyosiy tahlil:
1. Turk xalqlari afsonalarining umumiy belgilar:
- O‘zbek xalqi bilan bir qatorda, boshqa turk xalqlari — masalan, Qirg'iz,
Tojik, Turkiya va boshqa Markaziy Osiyo xalqlari ham o‘z afsonalarida o‘xshash
motivlar, qahramonlar va tabiiy elementlarga e’tibor qaratgan. Ko‘plab qahramonlik
afsonalari — masalan, "Manas", "Dede Korkut", kabi asarlar umumiy turkiy ildizlarga
asoslanadi.
- Bu afsonalarda yer va osmon bilan bog’liq elementlar, kuchli va barkamol
qahramonlar, adolat va sevgi, yurtni himoya qilish kabi qadriyatlar o‘rin olgan.
2. O‘xshashliklar:
- Har bir turk xalqining afsonalarida qahramonlar ko‘pincha o‘z xalqining
milliy g’ururi, yurtni himoya qilish va yuksak axloqiy sifatlar bilan ifodalanadi.
- Tabiyat va insonning o‘zaro bog’liqligi, hayot va o‘limning sirli jihatlari,
faqatgina qahramonlar orqali erishiladigan g’alaba - bu motivlar turk xalqlari
afsonalarida keng tarqalgan.
3. Farqlar:
- Har bir xalqqa xos bo‘lgan madaniyat, tarixiy sharoit va dini e’tiqodlar
afsonalarining mazmuniga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, O‘zbek afsonalarida
islom dini va uning qadriyatlari (tavhid, sabr, toqat) ko‘proq aks etgan, boshqa turk
xalqlarida esa, ko‘pincha eski turkiy diniy e’tiqodlar va boshqa tasavvurlar ilgari
surilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
53
O‘zbek va Turk Xalqlari Afsonalaridagi Bir Qator Umumiy Motivlar:
1. Qahramonlik va adolat:
- O‘zbek va turk afsonalarida qahramonlar odatda adolatli va kuchli shaxslar
sifatida tasvirlanadi. Ularning maqsadi — xalqni yomonlikdan himoya qilish, adolatni
tiklash.
2. Tabiat va inson O‘rtasidagi bog’liqlik:
- Har ikkala xalq afsonalarida ham tabiat kuchlari va inson o‘rtasida ko‘plab
aloqalar mavjud. Bunda insonning tabiatdagi o‘rni va uning unga bo‘lgan munosabati
yoritiladi.
Qadim zamonlardan ajdodlarimiz o‘z hayotiga tegishli har bir savolga, har
bir muammoga, an’ana - udumlarga, hatto o‘zi yashayotgan vatanga ongli
munosabatda bo’lgan va xalq og‘zaki ijodining boshqa janrlari qatori afsonalar
vositasida yakuniy xulosasini, tajribasini bildirgan. Folklorshunoslikda afsonalami
tadqiq etish og‘zaki ijod tarixining nazariy va amaliy jihatlarini aniqlash imkonini
beradi.
Xulosa:
O‘zbek va boshqa turk xalqlarining afsonalari, o‘zlarining umumiy
ildizlari bilan birga, o‘ziga xos tarixiy va madaniy xususiyatlarni ham namoyon etadi.
Bu afsonalar xalqning ma'naviy dunyosini, qadriyatlarini, orzu-istaklarini ifodalaydi.
O‘zbek va turk xalqlarining afsonalaridagi o‘xshashliklar va farqlarni o‘rganish orqali,
biz faqatgina bu xalqlarning madaniy o‘xshashliklarini emas, balki tarixiy aloqalarini
va ularning qanday rivojlanganini ham yaxshiroq tushunishimiz mumkin. Bu tadqiqot
milliy adabiyotlarni, madaniyatni va xalq hikoyalarini chuqurroq o‘rganishga yordam
beradi.
FOYDALANILGAN ADABYOTLAR
1. Alimov, B. ”O'zbek afsonalari va ularning ma'naviy ahamiyati”.
“O'zbekiston”nashiryoti. Tashkent: (2002).
2. Yuldashev, A. “O'zbek xalq og'zaki ijodida afsonalar va ularning roli”.
“O'zbekiston”nashiryoti. Tashkent: (2001).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
54
3.
Ibragimov,
Z.
“Turkiy
xalqlar
afsonalari:
Qiyosiy
tadqiqot”.
“Zhalyn” nashriyoti. Almaty: (1995).
4. Shamsiev, N. “Afsona va miflar: O'zbek va dunyo xalqlari mifologiyasi”.
“O'zbekiston”nashiryoti. Tashkent: (2006).
5. Olmazorov, N. “Xalq og'zaki ijodi va afsonalar”. “O'zbekiston”nashiryoti.
Tashkent: (2008).
6. Kuziev, F. “Qahramonlik afsonalari: O'zbek va boshqa turk xalqlari misolida”.
“Sharq”nashiryoti. Tashkent: (2010).
7.
Dede
Korkut
“Dede
Korkut:
Turk
xalq
afsonalari”.
“G'afur G'ulom” nashriyoti. Toshkent: (1993).
8.
Mirzaeva,
M.
“Xalq
afsonalari
va
ularning
tahlili”.
Tashkent: (2011). “O'zbekiston”nashiryoti.
9.
Ilyasov,
R.
“Turk
xalqlari
mifologiyasi
va
afsonalari”.
“Akademiya”nashriryoti. Tashkent: (1997).
10. Muratova, S. “Xalq afsonalari va ularning insoniyat tarixi bilan aloqasi”.
“Elm”nashiryoti. Baku: (2004).
11. Zolotarev, V. *Xalq afsonalari va ularning xalq madaniyatidagi roli*. “Toshkent
Universiteti” nashriyoti. Tashkent: (2015).
12 O. Safarov O’zbek xalq og’zaki ijodi. T.,1988
13. Sarimsoqov B. o’zbek folklorining janrlar tarkibi. O’zbek folklori ocherklari. 3
jildlik. 1-jild. T.,1988
14 T.Mirzayev, Sh.Turdimov, M.Jo‘rayev, J.Eshonqulov, A.Tilavov. “ O’zbek
folklori”. Toshkent «MALIK PRINT CO» 2021.
