MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
8
IQTISODIY AXBOROTLARNI KOMPYUTERDA QAYTA ISHLASH
Chinoz tuman 2-son Politexnikum
Buxgalteriya hisobi va audit fani o’qtuvchisi
Bayduvalov Ulug’bek Ermaxanbetovich
Annotatsiya. Respublikamizda axborotlashtirish keng yo’lga qo’yilishi bilan
undagi xar bir fuqoroga kerakli paytda, kerakli miqdorda, kerakli sifatda olish
imkoniyatlari ochilmoqda. Respublikamizdagi viloyatlar, shaxarlar, tumanlarga
qarashli korxonalar, tashkilotlar va muassasalar zamonaviy kompyuter texnikalari
bilan jixozlanib, ular maxsus qurilmalar (teleforin tarmog’i, modem va boshqalar)
yordamida axborotlarni uzatish va qabul qilish imkoniyatiga yega bo’lmoqda.
Kalit so’zlar: tеxnik taminot, matеmatik taminot, dasturiy taminot, axborot
taminoti, tashkiliy taminot, ichki omillar, tashqi omillar.
Abstract. With the widespread introduction of information in our republic,
every citizen in it has the opportunity to receive it at the right time, in the right amount,
and in the right quality. Enterprises, organizations and institutions belonging to
regions, cities, districts of our republic are equipped with modern computer equipment,
they are able to transmit and receive information with the help of special devices
(telephone network, modem, etc.).
Key words: technical factor, mathematical factor, software factor, information
supply, organizational factor, internal factors, external factors.
ATning tarkibiy elеmеntlari unga yuklatilgan vazifalar va yеchiladigan
masalalarning xususiyati orqali aniqlanadi. Shunga kora malumotlar bazasining asosiy
vazifalari quyidagilardan iborat: -axborotlarni saqlash va himoyalash; - axborotlarni
doimo ozgartirish (yangilash, yangi malumotlarni kiritish, ortiqcha malumotlarni
ochirish va x.k.) -foydalanuvchi va amaliy dasturlar talablariga kora malumotlarni
izlash va tanlash; -aniqlangan malumotlarni qayta ishlash va tеgishli usulda natijaviy
axborotlarni chiqarish va boshqalar. Yuqorida korsatilgandеk, axborotlar malumotlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
9
bazasida saqlanadi. MB - amaliy dasturlarga bogliq bolmagan holda malum bir tartib
asosida ozaro boglangan malumotlar toplamidir. Har qanday malumot fayli kabi, MB
ham yozuvlardan tashkil topadi. Yozuvlar esa oz navbatida maydonchalardan hosil
qilinadi. Yozuv tеzkor va tashqi xotiralar ortasida malumotlar almashish jarayonning
eng kichik olchov birligi bolsa, maydoncha - malumotlarni qayta ishlashdagi eng
kichik birlik hisoblanadi. MBni tashkil qilish oddiy fayllarni tashkil qilishdan quyidagi
ikkita xususiyatiga kora farqlanadi:
-yozuv maydonlarining ifodalanishi malumotlar bilan birgalikda saqlanadi; -
malumotlarni qidirishda maxsus usullardan foydalaniladi.
Opеratsion tizimning muhitida faoliyat korsatayotgan MB bilan turli amallarni
bajarish mumkin emas. Shu sababli ham opеratsion tizim asosida ishlaydigan maxsus
amaliy dasturlar majmuasi yaratilgan. Bu majmua malumotlar bazasini boshqarish
tizimi dеb yuritiladi. MBBT - malumotlar bazasini hosil qilish, uni yuritish va
foydalanish uchun moljallangan dasturlar va til vositalarining toplami.
MBBTning asosiy qismini boshqarish dasturi tashkil qiladi. Bu dastur MB
bilan muloqatni ornatishga bogliq bolgan barcha jarayonlarni avtomatlashtiradi.
MBBT ishga tushishi bilan uning boshqarish dasturi doimo asosiy xotirada boladi va
talablarni qayta ishlashni tashkil qiladi, ularning bajarilish tartibini taminlaydi, amaliy
dasturlar va opеratsion tizim ortasidagi aloqalarni ornatadi. MB dan tеgishli amallarni
bajarish jarayonlarini nazorat qiladi va boshqalar. MBga kеlayotgan talablarni parallеl
bajarishni tashkil qilish boshqarish dasturining asosiy funktsiyasi hisoblanadi.
MBBTning boshqa qismini malumotlarni qayta ishlash dasturlarining toplami
tashkil qiladi. Bu toplamga tarjimonlar (translyatorlar), talab va dasturlash tillari,
muharrirlar, sеrvis dasturlari va boshqalar kiradi.
Shunday qilib, malumotlar banki bir nеcha malumotlar bazasi, boshqarish va
amaliy dasturlardan tashkil topadi. Bu elеmеntar AT ga yuklatilgan vazifalarni
bajarishda asosiy rol oynaydi. Shu bilan birga, ATning samarali faoliyati uning
taminlovchi elеmеntlariga ham bogliqdir. Bu taminot tarkibiga quyidagi elеmеntlar
kiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
10
Tеxnik taminot MB va foydalanuvchilarning ish faoliyatini avtomatlashtirish
imkoniyatini yaratadigan tеxnik vositalardan tashkil topadi. Bunday vositalar
jumlasiga EHM, tashqi qurilmalar, axborotni tashish, uzatish vositalari, aloqa
tarmoqlari, abonеnt punktlari va boshqalar kiradi.
Matеmatik taminot - funktsional masalalarni еchish va MBni boshqarish
usullari, matеmatik modеllar va algoritmlar toplamidan tashkil topadi.
Dasturiy taminot - MBning faoliyatini amalga oshirish dasturlari va turli xil
qoshimcha vazifalarni bajarish uchun moljallangan sеrvis dasturlarning toplamidan
iborat bo`ladi.
Axborot taminoti - malumotlarni turkumlash va ixchamlashtirish, ifodalash va
taqdim etish tizimlaridan tashkil topadi.
Lingvistik taminot - MBBTda foydalaniladigan tillar, lugatlar majmuasi orqali
tashkil qilinadi.
Tashkiliy taminot -MBning kundalik faoliyatini ifodalovchi rasmiy hujjatlar,
mеyoriy korsatmalar toplamidan iborat bo`ladi.
Insonning iqsodiy, yekologik, siyosiy va boshqa soxalarda fikirlash doirasining
kengayishi axborotli muxitninig sifat va miqdor jixatdan o’zgari,yangi xusiyatga yega
bbo’lgan axborotli muxitning kelib chiqishiga sabab bo’lmoqda. Demak
axborotlashtirish vaqtinchalik tadbig’ yemas, rivojlanishning zarur vositasidir va
axborotli muxitning hozirgi rivojlanish darajajasidagi holatini informatikasiz qo’llab
bo’lmaydi. Axbortllarni tez, sifatli yg’ish saqlash, qayta ishlash va uzatish kabi
vazifalarni bajarishda hisoblash texnikasining xizmati beqiyos yekaniga ishonch hosil
qilmoqda. Iqsodiyotning boshqarishdagi o’zgarishlar, bozor munossabatlarga o’tish
buxgalteriya xisobini tashkil qilish va olib berishga katta ta’sir ko’rsatadi. Xisobning
xalqaro tizimlarga o’tishi amalga oshirilmoqda bu uning uslubiyatini yangi shakillarini
ishlab chiqarishni talab qilad. Buxgalteriya xisobining axborot tizimi va uning
kompyuterda ishlab chiqarishning tashkil qilishning ananaviy shakillari katta
o’zgarishlarga uchragan. Xisobchidan korxona moliyaviy xolatining ob’ektiv
baholarini bilish, moliyaviiy taxlil usullarini yegallash, qimmatli qog’ozlar bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
11
ishlashni bilish bozor jarayonlarida pul mablag’lar investitsiyalarini asoslash va
boshqalar talab qilinadi.
Axborot texnologiyasining rivojlanish tarixi Axborot texnologiyasining
vujudga kelishi va rivojlanishini belgilovchi ichki va tashqi omillar mavjud bo’lib, ular
quyidagilar: Ichki omillar Tashqi omlilar.
Ichki omillar- bu axborotni poydo bo’lish turlari, xosalari, axborotlar bilan turli
amallarni bajarish, uni jamlash uzatish, saqlash va h.k.
Tashqi omillar – bu axborot texnologiyasining texnika – uskunaviy vositalari
orqali axborot bilan turli vazifalarni amalga oshirishni bildiradi.
Axborot texnologiyalari jamiyat axborot resurslaridan oqilona foydalanishning
yeng muhim omillaridan biri bo’lib, hozirgi vaqtga qadar bir necha bosqichlarni bosib
o’tdi.
1 – bosqich. XIX asirning 2 – yarmigacha davom yetgan. Bu bosqichda
«qo’llik» axborot texnologiyalari taraqqiy yetgan. Uning vositasi pero,siyoxdon, kitob.
Kommunikatsiya ya’ni aloqa odamdan – odamga yoki pochta orqali xat vositasida
amalga oshirilgan.
2 - bosqich. XIX asirning oxiri, unda «mexanik» texnologiya rivoj topgan.
Uning asosiy vositasi yozuv mashinkasi, arifmometr kabilardan iborat.
3–bosqich. XX asirning boshlariga mansub bo’lib, «yelektromexanik»
texnologiyalar bilan farq qiladi. Uning asosiy vositasi sifatida telegraf va telefonlardan
foydalanilgan. Bu bosqichda axborot texnologiyasining maqsadi ham o’zgardi. Unda
asosiy urg’u axborotni tasvirlash shaklidan uning mazmunini shakllantirishga
ko’chiliriladi.
4–bosqich. XX asir o’rtalariga to’g’ri kelib, «yelektron» texnologiyalar
qo’llanilishi bilan belgilanadi. Bu texnologiyaning asosiy vositasi YEXM lar va
ularning asosida tashkil yetiladigan avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari va axborot
izlash tizimlaridir.
5–bosqich. XX asirning oxiriga to’g’ri keladi. Bu bosqichda kompyuter
texnologiyalari taraqqiy yetdi. Ularning asosiy vositasi turli maqsadlarga
mo’ljallangan turli dasturiy vositalarga ega bo’lgan shaxsiy kompyuterlardir. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
12
bosqichda kundalik turmush, madaniyat va boshqa sohalarga mo’ljallangan texnik
vositalarning o’zgarishi ro’y berdi. Lokal va global kompyuter tarmoqlari ishlatila
boshlandi.
Axborot texnologiyalarini keng qoʻllamasdan turib dunyoning zamonaviy
rivojlanishi mumkin emas. Ular insoniyat jamiyatining barcha jabhalarida, jumladan,
iqtisodiy sohada muhim rol o'ynaydi.
Axborot texnologiyalari yordamida bir qator vazifalar hal qilinadi. Ular
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, shuningdek, uning jahon iqtisodiyotiga
integratsiyalashuv imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi. Va bu minglab
korxonalar, millionlab soliq to'lovchilar, aktsiyadorlar reestri va birja kotirovkalari
haqida gapirmasa ham bo'ladi! Bularning barchasi eng yaxshi qaror qabul qilish uchun
qayta ishlanishi, baholanishi va xulosalar chiqarilishi kerak bo'lgan katta axborot
oqimlarini ifodalaydi. Bunday ish zamonaviy iqtisodchiga ishonib topshirilgan.
Shuning uchun ham bunday mutaxassis an’anaviy bilimlardan tashqari bank ishi,
menejment asoslari va tashqi iqtisodiy faoliyat, soliq vamaʼmuriy boshqaruv uchun siz
axborot tizimlarini qurish imkoniyatiga ega boʻlishingiz kerak.
Bugungi kunda bunday ma'lumotlarni qayta ishlash turli usullar va g'oyalarga
ega mustaqil sohadir. Bundan tashqari, ushbu jarayonning alohida elementlari yuqori
o'zaro bog'liqlik va yaxshi tashkiliy darajaga erishdi. Bu esa barcha axborotni qayta
ishlash vositalarini "iqtisodiy axborot tizimi" (EIS) deb ataladigan muayyan iqtisodiy
ob'ektda birlashtirish imkonini beradi. XX asrning 50-yillarida. Birinchi kompyuterlar
ishlab chiqilgan va joriy qilingan. Ular ta'sirchan hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash
zarurati bo'lgan individual iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun mo'ljallangan edi.
Bu, masalan, statistik hisobotlarni tayyorlash, ish haqi va boshqalar bilan bog'liq.
Bundan tashqari, kompyuter operatorlari turli xil optimallashtirish hisob-kitoblarini
amalga oshirdilar. Bunga transport muammolarini hal qilish misol bo'la oladi.
O'n yil o'tgach, korxona boshqaruvi sohasida kompleks avtomatlashtirishni
yaratish, shuningdek, mavjud ma'lumotlar bazalari asosida ma'lumotlarni olish
integratsiyasini yaratish g'oyasi tug'ildi. Bunday tizimlarni joriy etish faqat 20- asrning
70-yillarida, 3-avlod "aqlli mashinalar" yaratilgandan keyin mumkin bo'ldi. Ushbu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
13
kompyuterlar yordamida taqsimlangan terminal tarmog'iga ega kompyuter tizimlari
yaratila boshlandi. Biroq, bunday mashinalarning ishonchliligi va tezligi etarli emas
edi, bu esa ularni oshirishga imkon beradigan asosiy vositaga aylanishga imkon
bermadi.korxonalar samaradorligi.
80-yillarda shaxsiy kompyuterlarni joriy etish jarayoni boshlandi. Boshqaruv
xodimlari ulardan foydalana boshladilar. Shu bilan birga, ko'p sonli avtomatlashtirilgan
ish stantsiyalari (AWP) yaratildi. Biroq, EISning bu tarqalishi ushbu vositaning
mahalliy amalga oshirilishi edi. Shuning uchun ham olib borilayotgan ishlar korxona
samaradorligini oshirish uchun boshqaruv funktsiyalarini birlashtirishga imkon
bermadi.
XX asrning 90-yillarida telekommunikatsiyalar rivojlana boshladi. Bu jarayon
global va moslashuvchan lokal tarmoqlarni yaratishga olib keldi, bu esa hisoblash
muammolarini hal qilishga imkon beradi. Aynan ularning paydo bo'lishi bilan
korporativ iqtisodiy axborot tizimlarini ishlab chiqish va yanada joriy qilish mumkin
bo'ldi. Ular 70-yillarning murakkab avtomatlashtirish imkoniyatlarini 80-yillarda joriy
qilingan mahalliy ishlanmalar bilan birlashtirdi. Bugungi kunda iqtisodiy axborot
tizimlaridan foydalanish korxonadagi boshqaruv xodimlari faoliyatini bog’lash
imkonini beradi, barcha xodimlarning jamoaviy mehnat qilish imkoniyatini beradi. Shu
bilan birga, boshqaruv qarorlarini qabul qiladigan menejerlar mavjud ma'lumotlarga
asoslanib, o'z ishining asosiy tamoyillarini qayta ko'rib chiqishlari mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Shodiyevich, Rajaboev Shahboz, Rajabboyev Shohzod Shodiyevich, and Usmonov
Sunnatillo Berdiqul o’gʻli. "ACCOUNTING ISSUES IN THE DIGITAL
ECONOMY." CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MATHEMATICAL THEORY
AND COMPUTER SCIENCES 4.6 (2023): 80- 84.
2. Shodiyevich R. S., Shodiyevich R. S., Berdiqul o’gʻli U. S. ACCOUNTING ISSUES
IN
THE
DIGITAL
ECONOMY
//CENTRAL
ASIAN
JOURNAL
OF
MATHEMATICAL THEORY AND COMPUTER SCIENCES. – 2023. – Т. 4. – No.
6. – С. 80-84.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
14
3. Ulugbekovich K. D. et al. Trends of Fast Development of the Service Sector in
Uzbekistan //Gospodarka i Innowacje. – 2023. – Т. 35. – С. 554-563.
4. Shakhboz R. USING MODERN TECHNOLOGIES TO INCREASE THE
EFFECTIVENESS OF TEACHING COMPUTER SCIENCE BASED ON
DISTANCE EDUCATION //Journal of Advanced Scientific Research (ISSN: 0976-
9595). – 2023. – Т. 3. – No. 7.
5.Shodiyevich, R. S., Shodiyevich, R. S., & o’gʻliU. S. B. (2023). ACCOUNTING
ISSUES IN THE DIGITAL ECONOMY. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
MATHEMATICAL THEORY AND COMPUTER
6. To‘lqinjanovna T. N., Shodiyevich R. S. Word Formation by Affixation
//INTERNATIONAL JOURNAL OF BUSINESS DIPLOMACY AND ECONOMY.
– 2023. – Т. 2. – No. 5. – С. 217-222.
7.
Shahboz R., Sayidaxon T., Sheroz R. IQTISODIY FANLARNI O ‘QITISHDA
MULTIMEDIYA VOSITALARIDAN FOYDALANISH TEXNOLOGIYALARI
//International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research. – 2023. – С. 518-520.
8. Shodiyevich R. S., Berdiqul o’gʻli U. S., Shodiyevich R. S. The Process of Managing
the Flow of Information, in the Example of Accounting //Nexus: Journal of Advances
Studies of Engineering Science. – 2023. – Т. 2. – No. 5. – С. 99-104.
9. To‘lqinjanovna T. N., Shodiyevich R. S. Word Formation by Affixation
//INTERNATIONAL JOURNAL OF BUSINESS DIPLOMACY AND ECONOMY.
– 2023. – Т. 2. – No. 5. – С. 217-222.
"Экономика и социум" No4(119)-2 2024 www.iupr.ru 402
