MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
415
USMONIYLAR IMPERIYASINING YEVROPAGA YURISHLARI:
SABABLAR,OQIBATLAR VA GEOSIYOSIY VAZIYATGA DOIR AYRIM
MULOHAZALAR
Shaxzoda JALOLOVA
TDSHU, Sharq mamlakatlari tarixi yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqola Usmonli imperiyasining Yevropaga yurishlarini
tahlil qiladi va bu harakatlarning sabablari, oqibatlari va geosiyosiy ta'sirlarini
o‘rganadi. Maqola Usmonli sarkardalarining harbiy muvaffaqiyatlari, shuningdek,
Vena qamali va Lepanto dengiz janglari kabi muhim tarixiy voqealar orqali Yevropa
bilan bo‘lgan aloqalarni o‘z ichiga oladi. Yevropaning siyosiy va diplomatik
tuzilmasining shakllanishiga, shuningdek, Usmonlilarning Yevropadagi diplomatiyasi
va hududiy kengayishiga ta’sir ko‘rsatgan omillarni yoritadi. Ushbu maqola, Usmonli
imperiyasining Yevropa siyosatidagi o‘rni, uning harbiy g‘alabalari va
mag‘lubiyatlarini o‘zida aks ettirib, imperiyaning bugungi geosiyosiy pozitsiyasiga
qanday ta'sir ko‘rsatganini ko‘rsatib beradi. Maqola, nafaqat tarixiy voqealarni, balki
bugungi kunda ham Usmonli merosining Yevropa siyosatiga bo‘lgan ta'sirini tahlil
qiladi.
Tayanch so‘z va iboralar: Usmonli imperiyasi, Yevropaga yurishlar,
geosiyosiy ta’sir, Mohaç jangi, Vena qamali, Lepanto dengiz jangi, diplomatiya va
siyosat, Yevropa siyosati, harbiy g‘alabalar, imperiya kengayishi, Turkiya-Yevropa
aloqalari, harbiy tarix, Usmonli imperiyasining Yevropadagi o‘rni, Usmonlilarning
geosiyosiy strategiyalari.
Annotation: This article analyzes the Ottoman Empire's military campaigns
into Europe, exploring the causes, consequences, and geopolitical impact of these
actions. The article delves into the military successes of Ottoman commanders,
including key historical events such as the Siege of Vienna and the Battle of Lepanto,
which shaped their relations with Europe. It examines the factors influencing the
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
416
political and diplomatic structure of Europe, as well as the Ottomans' expansionist
policies. By exploring the Ottoman Empire's role in European politics, its victories and
defeats, the article highlights how the empire's legacy continues to influence modern
geopolitical positions. The article provides an in-depth analysis of the Ottoman
Empire’s lasting impact on both historical events and contemporary geopolitical
dynamics.
Keywords: Ottoman Empire, European campaigns, geopolitical impact, battle
of Mohács, siege of Vienna, battle of Lepanto, Diplomacy and politics, European
politics, military victories, Empire expansion, Turkey-Europe relations, military
history, role of the Ottoman Empire in European history, Ottoman geopolitical
strategies.
Аннотация: Данная статья анализирует военные походы Османской
империи в Европу, рассматривая причины, последствия и геополитическое
влияние этих действий. Статья охватывает военные успехи османских
командиров, включая ключевые исторические события, такие как осада Вены и
морское сражение при Лепанто, которые сформировали отношения Османов с
Европой. Рассматриваются факторы, оказавшие влияние на политическую и
дипломатическую структуру Европы, а также экспансионистская политика
Османов. Исследуя роль Османской империи в европейской политике, её победы
и поражения, статья показывает, как наследие империи продолжает влиять на
современные геополитические позиции. Работа предоставляет глубокий анализ
как исторических событий, так и продолжительного воздействия Османской
империи на современные геополитические процессы.
Ключевые
слова:
Османская
империя,
Европейские
походы,
Геополитическое влияние, Битва при Мохаче, Осада Вены, Морское сражение
при Лепанто, Дипломатия и политика, Европейская политика, Военные победы,
Экспансия империи, Отношения Турции и Европы, Военная история, Роль
Османской империи в европейской истории, Геополитические стратегии
Османов.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
417
Tarix sahnasida buyuk saltanatlar qatorida o‘zining qudrati, uzoq davom etgan
hukmronligi va beqiyos harbiy yurishlari bilan alohida o‘rin tutgan Usmonli imperiyasi
Yevropa xaritasini tubdan o‘zgartirgan davlatlardan biridir. Anadolu cho‘llaridan
boshlangan bu saltanatning yuksalishi nafaqat Sharq, balki G‘arbning ham taqdiriga
ta’sir ko‘rsatdi. Uning yurishlari shunchaki harbiy ekspansiya emas, balki murakkab
geosiyosiy shart-sharoit, diniy omillar va iqtisodiy manfaatlar bilan bog‘liq uzoq yillik
strategiyaning natijasi edi. Nega aynan Usmonlilar Yevropaga yurish qilishni maqsad
qildilar? Ularning oldida qanday to‘siqlar turdi va bu yurishlar Yevropa davlatlarini
qanday o‘zgartirdi? Bularning barchasi XV-XVI asrlarning dunyo tartibini belgilab
bergan, tarixiy burilish yasagan voqealar sirasiga kiradi. Biz ushbu maqolada
Usmonlilarning Yevropadagi harbiy yurishlari, ularning sabablari va oqibatlarini
geosiyosiy manzaralar asosida tahlil qilamiz. Bu nafaqat jang maydonlarida qon bilan
yozilgan tarix, balki iqtisodiy manfaatlar, madaniy to‘qnashuvlar va dunyoning siyosiy
qiyofasini o‘zgartirgan harakatlarning hikoyasidir.
Usmonli imperiyasining Yevropaga yurishlari XIV asrning ikkinchi yarmida
boshlandi va keyingi asrlarda butun qit’aning siyosiy, iqtisodiy va harbiy
muvozanatiga ta’sir ko‘rsatdi. Bu yurishlarning sabablari faqat harbiy ekspansiya yoki
islomni yoyish bilan cheklanib qolmay, balki chuqur geosiyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
omillarga ham bog‘liq edi.
Usmonlilar Yevropa va Osiyo o‘rtasida joylashgan bo‘lib, Konstantinopol
(hozirgi Istanbul) orqali Yevropaga yo‘l ochish strategik maqsad edi. G‘arbiy
Yevropadan Sharqiy Yevropaga, shuningdek, Osiyoga olib boruvchi savdo
yo‘llarining boshqaruvi Usmonlilar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. 1453-yilda
Usmonlilar tomonidan Konstantinopolning zabt etilishi nafaqat Vizantiya
imperiyasining qulashiga sabab bo‘ldi, balki Usmonlilarning Yevropaga kengroq
yurishlariga eshik ochdi. Bolqon yarimoroli tog‘li hududlardan iborat bo‘lsa-da, yirik
himoya istehkomlari kam edi. Bu esa Usmonlilarga tezkor yurishlar uyushtirish
imkonini berdi. Ayniqsa, Serbiya va Bolgariyaning bo‘linib ketgan siyosiy tuzilishi
ularning tezda zabt etilishiga zamin yaratdi. 1389-yilda bo‘lib o‘tgan Kosovo jangi
natijasida Usmonlilar Serbiya ustidan hukmronlikni o‘rnatdi. 1396-yilda esa Nikopol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
418
jangida Usmonlilar G‘arbiy Yevropaning qo‘shma harbiy ittifoqini mag‘lub etib,
Bolgariya ustidan to‘liq nazorat o‘rnatdi.
Usmonlilar savdo yo‘llarini qo‘lga kiritish orqali iqtisodiy jihatdan kuchayish
maqsadida Yevropaning muhim shahar va portlarini egallashga harakat qildi. Yevropa
va Osiyo o‘rtasidagi ipak va ziravorlar savdosi ularga ulkan daromad keltirishi mumkin
edi. 1453-yilda Konstantinopolning bosib olinishi bilan Yevropaning Sharqiy savdo
yo‘llariga chiqishi qiyinlashdi, bu esa Buyuk geografik kashfiyotlarga turtki berdi.
1
Usmonlilar yurish qilayotgan davrda Yevropaning ko‘plab davlatlari iqtisodiy
qiyinchiliklarga duch kelayotgan edi. O‘rta asrlardagi Qora o‘lat (1347-1351)
natijasida Yevropaning katta qismi iqtisodiy zaiflashdi. Shu sababli Usmonlilar bu
zaiflikdan foydalanib, Yevropaga yurishlarni tezlashtirdi. XIV asrning ikkinchi
yarmida Yevropada dehqonlar isyonlari va feodal urushlari avj oldi, bu esa Usmonlilar
yurishlarini osonlashtirdi.
Usmonlilar o‘z harbiy tizimini Yevropa davlatlarinikidan ancha samarali
tashkil qilgan edi. Ular muntazam armiya tuzib, jangchilarni yanicharlar kabi
professional askarlardan tashkil etdi. Yevropa davlatlari esa ko‘proq feodal
lashkarlarga tayanar edi. Usmonlilar tomonidan 1363-yilda yaratilgan Yanicharlar
korpusi Yevropa armiyalariga nisbatan yuqori harbiy intizom va samaradorlikka ega
bo‘lgan professional askarlardan tashkil topgan edi.
XIV-XV asrlarda Yevropa davlatlari o‘zaro urushlar bilan band edi. Ayniqsa,
Angliya va Fransiya o‘rtasidagi Yuz yillik urush (1337-1453) natijasida G‘arbiy
Yevropa davlatlari Usmonlilarga qarshi samarali kurasha olmadi. 1453-yilda
Konstantinopol Usmonlilar tomonidan egallanganda, ko‘plab G‘arbiy Yevropa
davlatlari bu voqeaga jiddiy e’tibor qaratmadi, chunki ular ichki urushlar bilan band
edi. Usmonlilar o‘z yurishlarini faqat hududiy ekspansiya sifatida emas, balki jihod
(Islomni yoyish maqsadidagi urush) sifatida ham ko‘rgan. Bu mafkura askarlarni
ruhlantirishda muhim rol o‘ynagan. Sultan Mehmed II Konstantinopolni egallaganidan
1
https://history-maps.com/story/History-of-the-Ottoman-Empire
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
419
so‘ng, shahardagi eng yirik cherkov – Ayasofiyani masjidga aylantirdi, bu
Usmonlilarning diniy va siyosiy g‘alabasini ramziy ma’noda mustahkamladi.
2
Usmonlilarning Yevropaga yurishlari faqat harbiy ekspansiya yoki diniy
sabablar bilan bog‘liq emas, balki geosiyosiy, iqtisodiy va harbiy ustunlik omillari ham
muhim rol o‘ynagan. Yevropa davlatlarining ichki bo‘linishi, iqtisodiy inqiroz va
harbiy zaiflik Usmonlilarning tez fursatda Yevropaning katta qismini egallashiga
imkon yaratdi. Natijada Usmonlilar XIV-XVII asrlarda Yevropa tarixida katta rol
o‘ynadi va G‘arb bilan Sharq o‘rtasidagi muvozanatni tubdan o‘zgartirdi. Usmonlilar
yurishlarining uzoq muddatli natijalari esa Yevropa davlatlarini birlashishga undadi,
bu esa keyinchalik Muqaddas Liga urushlari (1683-1699) ga olib keldi va
Usmonlilarning Yevropadagi ekspansiyasiga chek qo‘ydi.
Usmonli imperiyasining Yevropadagi kengayishi XIV asr oxiridan boshlangan
bo‘lsa-da, XVI-XVII asrlarda bu jarayon yanada jadallashdi. Ayniqsa, Mohach jangi
(1526) va Vena qamallari (1529, 1683) Yevropa va Usmonlilar o‘rtasidagi hal qiluvchi
to‘qnashuvlar bo‘ldi. Bu voqealar Usmonlilarning Markaziy Yevropaga yurishlari
hamda Yevropa davlatlarining ularning ekspansiyasiga qarshi turish yo‘lidagi sa’y-
harakatlarini aks ettiradi. Mohach jangi (1526) Usmonlilar va Vengriya qirolligi
o‘rtasidagi muhim to‘qnashuv bo‘lib, 29-avgust kuni sodir bo‘ldi.
3
Sulton Sulaymon I
Qonuniy boshchiligidagi Usmonli qo‘shinlari Markaziy Yevropada o‘z ta’sirini
kuchaytirish maqsadida Vengriya qirolligiga yurish boshladi. Vengriya qiroli Lajos II
boshchiligidagi qo‘shinlar son jihatdan Usmonlilarga qaraganda kam edi va jang faqat
bir kun davom etib, to‘liq Usmonlilarning g‘alabasi bilan yakunlandi. Vengriya
armiyasining katta qismi yo‘q qilindi, qiroli Lajos II esa qochish chog‘ida daryoga
cho‘kib halok bo‘ldi. Bu g‘alaba natijasida Usmonlilar Vengriyaning katta qismini o‘z
nazoratiga oldi va mamlakatni bevosita boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
4
Mohach
jangidan so‘ng, Sulaymon I Qonuniy Markaziy Yevropada o‘z ta’sirini yanada
kengaytirish uchun Muqaddas Rim imperiyasining asosiy shaharlaridan biri bo‘lgan
2
Suraiya Faroqhi.The Ottoman Empire: A Short History. Markus Wiener Publishers.P.45-47.
3
Battle of mohacs - World History Encyclopedia
https://www.worldhistory.org/search/?q=battle+of+mohacs
4
Lord Kinross.The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire.Morrow Quill Paperbacks.P.220-225.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
420
Venani egallashga harakat qildi. Vena qamali (1529) Usmonlilarning Yevropaga
chuqur kirib borishga qilgan eng katta urinishlaridan biri bo‘ldi. Usmonlilar taxminan
120,000 kishilik qo‘shin bilan Venani qamal qildi, lekin shahar mustahkam devorlari
va mudofaasi tufayli Usmonlilar uzoq vaqt davomida shaharga kira olmadi. Bundan
tashqari, qattiq yomg‘irlar va sovuq ob-havo Usmonlilarning harbiy harakatlarini
murakkablashtirdi. Qamal 25-sentyabr kuni boshlangan bo‘lsa-da, 14-oktyabrda
Usmonlilar chekinishga majbur bo‘ldi. Bu mag‘lubiyat Usmonlilarning Markaziy
Yevropada to‘xtatilishi yo‘lida birinchi muhim bosqich bo‘ldi. Oradan bir yarim asr
o‘tib, 1683-yilda Usmonlilar yana Venani egallashga urinadi. Ikkinchi Vena qamali
(1683) Usmonli imperiyasining Yevropadagi so‘nggi katta ekspansiya harakati
hisoblanadi.
5
Sulton Mehmed IV boshchiligidagi Usmonli qo‘shinlari shaharni yana
qamal qildi, biroq bu safar Yevropa davlatlari birlashgan holda qarshilik ko‘rsatdi.
Polsha qiroli Sobeskiy Ioann III boshchiligidagi qo‘shinlar Muqaddas Rim imperiyasi
bilan ittifoq tuzib, Venani himoya qildi. 12-sentyabr 1683-yilda bo‘lib o‘tgan hal
qiluvchi jangda Usmonlilar og‘ir mag‘lubiyatga uchradi va butunlay chekinishga
majbur bo‘ldi. Bu mag‘lubiyat Usmonlilarning Yevropadagi ekspansiyasi tugashining
boshlanishi bo‘ldi va natijada 1699-yilda Karlovitsa tinchlik shartnomasi imzolandi,
bu esa Usmonlilarning Markaziy Yevropadagi ta’sirini butunlay yo‘qotishiga olib
keldi. Xulosa qilib aytganda, Mohach jangi Usmonlilar uchun Yevropaga yo‘l ochgan
bo‘lsa, 1529-yilgi Vena qamali ularning birinchi katta to‘xtatilishi bo‘ldi.
6
1683-
yildagi Ikkinchi Vena qamali esa Usmonlilar uchun keskin burilish nuqtasi bo‘lib,
imperiyaning Yevropadagi orqaga chekinish davrini boshlab berdi. Bu janglar nafaqat
harbiy tarix, balki siyosiy va madaniy jihatdan ham Yevropa va Usmonlilar o‘rtasidagi
keskin munosabatlarga asos yaratdi.
1571-yilda bo‘lib o‘tgan Lepanto dengiz jangi Usmonli flotining eng katta
mag‘lubiyati bo‘ldi. Bu jangda Avstriya, Ispaniya va Papalik armiyalari birlashib,
Usmonli flotini mag‘lubiyatga uchratdi. Ushbu jang Usmonli imperiyasining dengiz
hukmronligini yo‘qotishi bilan yakunlandi. Biroq, bu mag‘lubiyat Usmonlilarning
5
https://www.history.com/topics/reformation/battle-of-vienna
6
Colin Imber.The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power. Palgrave Macmilian. P.300-305.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
421
harbiy qudratiga ta’sir ko‘rsatmagan, balki ular o‘zlarining mamlakatlaridagi ichki
ishlar va siyosatlarni yaxshilashga e'tibor qaratishdi. Usmonli imperiyasi o‘zining
strategik geografik joylashuvi va mustahkam iqtisodiy bazasi yordamida o‘zining
siyosiy mustahkamligini davom ettirdi.
Usmonli imperiyasining Yevropadagi diplomatik siyosati ham juda muhim edi.
Xususan, Fransiya bilan qurilgan ittifoq Usmonlilarga Yevropadagi eng katta
kuchlardan biri bo‘lish imkonini berdi. Fransiya bilan tashkil etilgan ittifoq, birinchi
navbatda, Usmonlilarga o‘zlarini Yevropada himoya qilish imkoniyatini taqdim etdi.
Usmonli imperiyasi va Yevropaning boshqa davlatlari o‘rtasidagi munosabatlar, harbiy
hujumlar va o‘zaro diplomatik strategiyalar, Yevropa tarixidagi katta o‘zgarishlarga
sabab bo‘ldi. Usmonlilar, o‘zlarining davlat boshqaruvidagi murakkab tizimlari va
yirik ko‘lamdagi harbiy qudratlari bilan Yevropada o‘ziga xos siyosiy maydon
yaratdilar.
Usmonli imperiyasining Yevropaga yurishlari, tarixiy jihatdan katta geosiyosiy
ta’sir ko‘rsatdi. Bugungi kunda, Usmonli imperiyasining eski hududlarida, masalan,
Bolqon davlatlarida, uning madaniy merosi hali ham mavjud. Bu yurishlar nafaqat
harbiy g‘alabalar, balki Yevropaning siyosiy xaritasini o‘zgartirgan bir qator
diplomatik va iqtisodiy xatti-harakatlarni ham o‘z ichiga oladi. Turkiyaning bugungi
geosiyosiy pozitsiyasi ham Usmonlilarning tarixiy merosidan juda ko‘p ta’sirlangan.
Xulosa qilib aytganda, Usmonli imperiyasining Yevropaga yurishlari, uning
harbiy, diplomatik va iqtisodiy strategiyalarining muvaffaqiyatlari hamda
mag‘lubiyatlari, tarixda juda katta ahamiyatga ega. Yevropadagi siyosiy va madaniy
o‘zgarishlarga ta’sir ko‘rsatgan bu yurishlar, nafaqat Usmonli imperiyasining o‘zi,
balki butun dunyo tarixida iz qoldirdi. Bugungi kunda, Usmonli imperiyasining
o‘tmishi, siyosat va madaniyat merosi sifatida ko‘plab millatlar va davlatlar uchun
ilmiy, madaniy va siyosiy ilhom manbai bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda,
Usmonli imperiyasining Yevropaga yurishlari, nafaqat imperiyaning o'zining tarixini,
balki Yevropa tarixini ham shakllantirishda muhim rol o'ynadi. Bu harbiy yurishlar
orqali amalga oshirilgan harbiy operatsiyalar, diplomatik aloqalar va madaniy o'zaro
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
422
ta'sirlar, Yevropa va Usmonli imperiyasi o'rtasidagi munosabatlarning murakkabligini
va o'zgaruvchanligini ko'rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Suraiya Faroqhi.The Ottoman Empire: A Short History. Markus Wiener
Publishers.P.192.
2.
Usmonli
imperiyasi
tarixi
https://history-maps.com/story/History-of-the-
3.
Battle
of
mohacs
-
World
History
Encyclopedia
https://www.worldhistory.org/search/?q=battle+of+mohacs
4.
Lord Kinross.The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish
Empire.Morrow Quill Paperbacks.P.640.
5.
https://www.history.com/topics/reformation/battle-of-vienna
6.
Colin Imber.The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power. Palgrave
Macmilian. P.400.
