MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
378
ANDIJON SHAHRIDA KOP MEZONLAR BO’YICHA
TOVARLARNI YETKAZIB BERISH YO‘NALISHINI TANLASH
Qo’ldashev Xojiakbar Tojiboy o’g’li
Andijon davlat texnika instituti – Bakalavr talabasi
Tel: +998 88 973 01 99
Annotatsiya: Maqolada Andijon shaharda tovarlarni yetkazib berish
yo‘nalishini tanlashda ko‘p mezonli qaror qabul qilish usullarining o‘rni, ahamiyati
va amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqilgan. Yetkazib berish tizimining samaradorligi,
yo‘nalish optimallashtirish, xarajatni kamaytirish va vaqtni tejash orqali
ta'minlanishi mumkin. Ko‘p mezonli tahlil metodlari misolida real sharoitda optimal
yo‘nalishni tanlash asoslari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Xarajatlar, masofa, vaqt, yo‘l holati, transport tirbandliklari,
yo‘l haqi va soliq xarajatlari, xavfsizli va yetkazib berish tizimi
Kirish:
Bugungi kunda Andijon shaharlarda logistika operatsiyalarining
samaradorligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aholining zichligi,
transport tirbandliklari, ekologik cheklovlar, mijozlar talabining o‘zgaruvchanligi va
zamonaviy texnologiyalar — bularning barchasi tovarlarni yetkazib berish
yo‘nalishlarini tanlashda ko‘p mezonli yondashuvni talab qiladi.
Tovarlarni yetkazib berish yo‘nalishini tanlashda quyidagi asosiy mezonlar
e’tiborga olishimiz zarur:
Masofa
— eng qisqa yo‘nalish xarajatlarni kamaytiradi.
Vaqt
— tez yetkazib berish mijoz qoniqishini oshiradi.
Yo‘l holati
— transport vositalarining harakatlanish tezligiga ta’sir qiladi.
Transport tirbandliklari
— shaharlarda eng muhim muammolardan biri.
Yo‘l haqi va soliq xarajatlari
— xarajatlarni belgilovchi omil.
Xavfsizlik
— baxtsiz hodisa ehtimoli yuqori bo‘lgan yo‘llardan qochish
zarur.
Atrof-muhitga ta’siri
— ekologik jihatlar (kamroq ifloslantiruvchi
yo‘nalishlar).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
379
Tasavvur qilaylik, bir logistika kompaniyasi shaharning 4 nuqtasiga tovar
yetkazib berishi kerak. Har bir yo‘nalish uchun yuqoridagi 5 ta mezon (masofa, vaqt,
tirbandlik, yo‘l haqi, xavfsizlik) asosida ball beriladi va yo‘nalishlar mezonlar bo‘yicha
solishtiriladi, va eng maqbul variant aniqlanadi.
Natijada, yo‘nalish 3 eng maqbul bo‘lib chiqadi: u qisqa, tirbandlik kam,
xavfsiz, va xarajat jihatdan ham maqbul.
Yetkazib berish tizimining samaradorligi
Yetkazib berish tizimi samaradorligi bu – tovarlarni kerakli joyga, kerakli
vaqtda, minimal xarajat bilan yetkazib berish darajasini bildiradi. Samaradorlikni
oshirish quyidagi afzalliklarni beradi:
Mijozlar qoniqishi oshadi
– tez, sifatli va ishonchli yetkazib berish.
Resurslar tejaladi
– yoqilg‘i, vaqt, ishchi kuchi va transport vositalari samarali
foydalaniladi.
Ish jarayoni muvozanatlanadi
– yetkazib berish jadvali barqarorlashadi,
kechikishlar kamayadi.
Ekologik foyda
– eng qisqa va kam ifloslantiruvchi yo‘nalishlardan
foydalanish orqali chiqindilar kamayadi.
Samaradorlikni baholashda quyidagi ko‘rsatkichlardan foydalaniladi:
Yetkazib berish muddati (Time of delivery)
Xarajatlar miqdori (Cost per delivery)
Yetkazib berish aniqligi (Delivery accuracy)
Transport vositasining yuklanish koeffitsienti
Yetkazilgan buyurtmalar soni / umumiy buyurtmalar soni
Yo‘nalishni optimallashtirish
Yo‘nalishni optimallashtirish bu — mavjud sharoitlar va mezonlar asosida eng
maqbul yetkazib berish marshrutini aniqlash jarayonidir. Bu jarayon quyidagi
maqsadlarda amalga oshiriladi:
Masofani qisqartirish
– yoqilg‘i sarfi va transport xarajatlarini kamaytiradi.
Vaqtni tejash
– tez yetkazib berish orqali xizmat sifati oshadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
380
Tirbandliklardan qochish
– real vaqt ma'lumotlari asosida eng tezkor
yo‘nalish tanlanadi.
Qayta-qayta yo‘l bosishni kamaytirish
– bir marotaba ko‘proq nuqtalarni
qamrab olishga harakat qilinadi (masalan, VRP - Vehicle Routing Problem modeli).
Optimallashtirish usullari:
Dijkstra algoritmi
– eng qisqa yo‘lni topadi.
Clark-Wright algoritmi
– yuk mashinalari sonini kamaytirish orqali yo‘lni
soddalashtiradi.
Ant Colony Optimization, Genetic Algorithms
– murakkab sharoitlarda
optimal yo‘l izlaydi.
GIS tizimlari
– xaritada interaktiv yo‘nalishlar tuzishga yordam beradi.
Xarajatlarni kamaytirish
Logistik xarajatlar odatda kompaniya umumiy xarajatlarining 10–30 foizini
tashkil qiladi. Yetkazib berishdagi xarajatlarni kamaytirish orqali kompaniya
raqobatbardoshligini oshiradi.
Xarajatlarni kamaytirish yo‘llari:
Optimal yo‘nalish tanlash
– yoqilg‘i, vaqt va texnik xizmat ko‘rsatish
xarajatlari kamayadi.
Transport vositalaridan to‘liq foydalanish
– yuk sig‘imi to‘liq band qilinsa,
bir safarga ko‘proq mahsulot tashiladi.
Birlashtirilgan yuk tashish
– bir nechta buyurtmalarni birlashtirib, xarajatni
bo‘lishish.
Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
– GPS, sensorlar, monitoring
tizimlari orqali aniqlik va nazorat kuchayadi.
Yetkazib berish vaqtini rejalashtirish
– tirbandlik vaqtlaridan qochib,
samaradorlikka erishish.
Andijon shahri haqida, O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi va
Andijon viloyati hokimligining shahar infratuzilmasi rivoji, yo‘l harakati zichligi,
ekologik holat kabi statistik ma’lumotlari bu borada asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
381
Xulosa:
Andijon shahrida tovarlarni yetkazib berish yo‘nalishini tanlashda
ko‘p mezonli yondashuvlar, GIS texnologiyalari, va real vaqt ma’lumotlariga
asoslangan tizimlar muhim rol o‘ynaydi. Ilmiy adabiyotlar bu borada turli nazariy va
amaliy yondashuvlarni taklif qilmoqda. Mahalliy tadqiqotlar esa ushbu yondashuvlarni
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish yo‘lida xizmat qilmoqda.Shahar sharoitida
tovarlarni samarali yetkazib berish logistik tizimning raqobatbardoshligi va mijozlar
ehtiyojini qondirish darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘p mezonli qaror qabul
qilish yondashuvlari orqali nafaqat xarajatlarni kamaytirish, balki ekologik barqarorlik
va vaqt tejamkorligiga ham erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qodirov, Sh. T. (2021). “Shahar transport infratuzilmasini rivojlantirishda
logistik yondashuvlar”.
Ilmiy-amaliy transport jurnali
, №2, 45–52-betlar.
— Shahar logistikasiga oid yondashuvlar, amaliy tavsiyalar.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi. (2023).
Andijon viloyatida
avtomobil
yo‘llari
holati
bo‘yicha
hisobot
.
— Rasmiy statistika va infratuzilma haqida ma’lumotlar.
3.
Andijon
viloyati
hokimligi
rasmiy
sayti:
— Shahar infratuzilmasi, tirbandlik va transport siyosati haqida rasmiy manba.
4.
Hasanov, B. B. (2022). “Logistika zanjirlarida samaradorlikni oshirish
yo‘llari”.
Respublika
ilmiy-texnik
jurnali
,
№3,
35–41-betlar.
— Logistika samaradorligi, xarajatlarni kamaytirish bo‘yicha yondashuvlar.
5.
Esanov, A. (2023).
Geoinformatsion tizimlardan foydalanish asoslari
.
Toshkent:
“Universitet”
nashriyoti.
— GIS texnologiyalari orqali yo‘nalish tahlili va logistik qaror qabul qilish.
6.
Yuldashev, M. (2020). “O‘zbekiston shaharlarida transport-logistika
muammolari”.
Iqtisodiyot
va
innovatsiya
jurnali, №4, 23–29-betlar.
— Shahar transportida mavjud muammolar, optimallashtirish yo‘llari.
