MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
175
MAVZU: ONLAYN ARBITRAJ: RAQAMLI DAVRDA NIZOLARNI
HAL ETISHNING YANGI BOSQICHI
Rajabova Farangiz Akmal qizi
Toshkent davlat transport Universiteti
Yurisprudensiya (xalqaro transport huquqi) yo'nalishi
4-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada onlayn arbitraj tushunchasi, uning paydo
bo‘lish sabablari va xalqaro arbitraj tizimida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Raqamli
texnologiyalarning keng qo‘llanilishi natijasida arbitraj jarayonlari ham elektron
shaklga o‘tayotgani va bu bilan bog‘liq huquqiy muammolar, xususan arbitraj “joyi”
ning aniqlanishi, delokalizatsiya va mahalliy qonunchilik bilan aloqasi yoritib
beriladi. Gonkong xalqaro arbitraj markazi tajribasi misolida onlayn arbitrajning
huquqiy asoslari va afzalliklari ko‘rib chiqiladi. Maqolada xalqaro tijorat arbitraji
global tus olayotgani va an’anaviy hududiy chegaralardan chiqayotgan tendensiyalar
yoritiladi.
Kalit so’zlar: Onlayn arbitraj, xalqaro arbitraj, ODR (Online Dispute
Resolution), arbitraj “joyi”, delokalizatsiya, mahalliylik doktrinasi, raqamli nizolar,
arbitraj huquqi, transmilliy arbitraj.
Onlayn arbitraj (ODR - Online Dispute Resolution) bugungi kunda dunyo
bo‘ylab samarali va tezkor nizolarni hal qilish usuliga aylangan. Xalqaro tijorat,
intellektual mulk, domen nomlari va kichik iste'molchi nizolari kabi sohalarda onlayn
arbitrajning qo‘llanishi tobora ommalashib bormoqda. Ushbu maqolada onlayn
arbitrajning asosiy tushunchalari, afzalliklari va qiyinchiliklari, shuningdek, uning
kelajagi va xalqaro miqyosdagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi.
Arbitraj — bu ikki yoki undan ortiq taraflar o‘rtasidagi nizolarni hal qilishning
muqobil usuli bo‘lib, sudga murojaat qilmasdan, mustaqil uchinchi shaxs, ya'ni arbitr
tomonidan amalga oshiriladi. Traditsion arbitrajda, taraflar arbitrni tanlab, muhokama
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
176
jarayonlarini jismoniy sharoitlarda o‘tkazishadi. Biroq, onlayn arbitrajda barcha
jarayonlar internet orqali amalga oshiriladi. Bunday arbitrajda tomonlar ko‘pincha
videokonferensiyalar, elektron pochta yoki maxsus onlayn platformalar orqali bir-biri
bilan aloqada bo‘lishadi.
Onlayn nizolarni hal qilish tizimi (ODR) tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar
asosan ikki turga bo‘linadi: vositachilik (mediation) va arbitraj. Onlayn arbitrajda
tomonlar barcha muhokamalarni va qarorlarni elektron shaklda qabul qiladilar.
Gonkong xalqaro arbitraj markazining Elektron bitimlar arbitraj qoidalariga koʼra,
eshituv "videolink, telefon yoki onlayn rejimida (elektron pochta orqali yoki boshqa
elektron yoki kompyuter aloqasi orqali) oʼtkazilishi mumkin, ammo agar taraflar
kelishishsa yoki arbitr buni zarur deb topsa eshitishlar shaxsan koʼrishgan holda
oʼtkazishga ruxsat beriladi.
1
Onlayn arbitrajning kelib chiqishi internet va raqamli texnologiyalarning
rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq. Arbitrajning o‘zi qadimdan tijorat nizolarini hal
etishda qo‘llanilgan va o‘sha davrda nizolarni hal qilishda uchinchi tomonning
aralashuvi muhim rol o‘ynagan. Biroq, an’anaviy arbitraj tizimlari vaqt o‘tishi bilan
ba’zi cheklovlarga duch kela boshladi, masalan, uzoq masofalar, yuqori xarajatlar va
vaqt sarfi kabi muammolar paydo bo‘ldi. Bu, o‘z navbatida, yangi, raqamli shakldagi
arbitraj tizimining yuzaga kelishiga turtki bo‘ldi.
1990-yillarda internetning keng tarqalishi va raqamli kommunikatsiyalar
imkoniyatlarining rivojlanishi bilan, xalqaro savdo va biznes o‘rtasida yuzaga kelgan
nizolarni hal qilishda yangi bir ehtiyoj paydo bo‘ldi. 1990-yillarning oxirida, birinchi
onlayn arbitraj platformalari tashkil etildi. Bu platformalar dastlab, asosan, elektron
tijorat va xalqaro savdolar o‘rtasidagi nizolarni hal qilish uchun mo‘ljallangan edi.
Onlayn arbitraj tizimlarining rivojlanishi, ayniqsa, 2000-yillarning boshida raqamli
texnologiyalarning yanada tezkorlashuvi va global savdoning kengayishi bilan
tezlashdi.
Onlayn arbitrajning kengayishining asosiy sababi an’anaviy arbitrajning ba’zi
cheklovlaridan qochish, masalan, arzon narxlar, tezkorlik, qulaylik va masofaviy
1
Gonkong elektron bitim arbitraj qoidalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
177
ishlash imkoniyatlari bo‘ldi. Bu tizim, shuningdek, geografik chegaralar, vaqt zonalari
va boshqa fizikaviy to‘sqinliklarni bartaraf etish imkonini berdi, bu esa uni xalqaro
miqyosda keng tarqalishiga olib keldi. Natijada, onlayn arbitraj bugungi kunda raqamli
davrning samarali nizolarni hal etish vositasiga aylangan. Taraflar, shuningdek, kichik
daʼvolar uchun isteʼmolchilar nizolarida onlayn arbitrajdan foydalanmoqda.
2
Onlayn arbitrajga bo‘lgan ehtiyoj va rivojlanish sabablari:
Raqamli iqtisodiyotning kengayishi bilan bir qatorda, ko‘plab biznes
faoliyatlar, shartnoma tuzish, xizmat ko‘rsatish va hatto xalqaro bitimlar ham elektron
shaklda amalga oshirilmoqda. Bu esa nizolar paydo bo‘lishi ehtimolini kamaytirmaydi,
balki uni boshqa formatda hal qilish zaruratini tug‘diradi. Shu sababli, onlayn
arbitrajga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda.
ODR tizimlari, asosan, elektron tijorat, intellektual mulk, domen nomlari
va kichik miqdordagi iste’molchilarga oid da’volar bo‘yicha muvaffaqiyatli
qo‘llanilmoqda. Ular oson foydalanish, arzonlik va tezkorlik kabi afzalliklari bilan
ajralib turadi.
An’anaviy arbitrajda, nizoni ko‘rib chiqish joyi muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
u ko‘p hollarda arbitraj jarayoniga tatbiq etiladigan protsessual qonunlarni, sud
nazoratini va arbitraj qarorining ijrosini belgilab beradi. Ammo onlayn arbitrajda
bunday “joy” ko‘pincha mavjud emas yoki aniqlash qiyin. Masalan, taraflar turli
mamlakatlarda bo‘lib, eshituvlar virtual shaklda o‘tkaziladi. Shunday holatda, arbitraj
"o'rni” deyarli fiktsion tus oladi.
3
Bu esa quyidagi savollarni tug‘diradi:
Arbitrajga qaysi yurisdiksiya qonuni tatbiq etiladi?
Arbitraj qaroriga e’tiroz qayerda ko‘rib chiqiladi?
Onlayn eshituvlar qonuniy deb tan olinadimi?
Onlayn arbitrajning bir qator afzalliklari mavjud. Eng muhim jihatlari
quyidagilardan iborat:
2
Ilias Bantekas, §9.6 Onlayn arbitraj. Xalqaro arbitrajga kirish qismida 266-267 (2015).
3
Xalqaro tijorat arbitraji tamoyillari va amaliyoti. Margaret L.Mozes. 2020 yil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
178
1. Tezlik va samaradorlik: An'anaviy arbitraj jarayonlari odatda ko‘p vaqtni
oladi. Onlayn arbitraj esa, ayniqsa, kichik va o‘rta bizneslar uchun, tezroq va samarali
yechimlarni taqdim etadi. Elektron muhokamalar va qarorlar tezda amalga oshiriladi.
2. Arzonlik: Onlayn arbitrajda jismoniy uchrashuvlar zarur emas, shuning
uchun safar va joy ijarasiga sarflanadigan xarajatlar kamayadi. Bundan tashqari,
elektron hujjatlar va arizalar orqali jarayonni soddalashtirish xarajatlarni sezilarli
darajada pasaytiradi.
3. Yengillik va qulaylik: Onlayn arbitrajda taraflar geograflik joylashuvga
qaramasdan, turli mamlakatlar va vaqt zonalaridan turib ishtirok etishlari mumkin. Bu
esa hamkorlikni osonlashtiradi va ularga muammolarni hal qilishda katta qulaylik
yaratadi.
4. Maxfiylik va xavfsizlik: Onlayn arbitrajda barcha hujjatlar va bahs-
munozaralar elektron shaklda saqlanadi va maxfiylik ta'minlanadi. Zamonaviy
shifrlash texnologiyalari yordamida barcha ma'lumotlar xavfsiz saqlanadi.
Onlayn arbitrajning afzalliklariga qaramay, ba'zi qiyinchiliklar ham mavjud:
1. Texnologik muammolar: Onlayn arbitrajni amalga oshirish uchun yuqori
sifatli texnologiyalar talab etiladi. Internet tarmog‘ida yuzaga keladigan uzilishlar yoki
texnologik nosozliklar jarayonni to‘xtatishi yoki kechiktirishi mumkin.
2. Shaxsiy aloqaning yetishmasligi: Ba'zi nizolarni hal qilishda shaxsiy
muloqot va yuzma-yuz muhokama qilish zarur bo‘lishi mumkin. Onlayn arbitrajda esa,
bu imkoniyat yo‘q. Bu ba'zi hollarda qaror qabul qilishni qiyinlashtirishi mumkin.
3. Qonuniy masalalar: Onlayn arbitrajda qatnashish uchun tomonlarning
roziligi kerak bo‘ladi, lekin ba'zi mamlakatlar va hududlarda onlayn arbitrajning
qonuniyligi to‘g‘risida noaniqliklar mavjud. Bundan tashqari, xalqaro miqyosda bu
jarayonni tartibga solish va yagona qonunlarni yaratish muammo bo‘lishi mumkin
Xulosa
Onlayn arbitraj bugungi kunda xalqaro nizolarni hal qilishda samarali va tezkor
usulga aylangan. Ushbu tizim o‘zining afzalliklari, jumladan, arzonlik, tezlik va
qulaylikni taqdim etishi bilan, an'anaviy arbitrajga nisbatan muhim farqlarga ega.
Biroq, texnologik muammolar va qonuniy masalalar hali ham bu sohada ba'zi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
179
to‘siqlarni tashkil qilmoqda. Kelajakda yangi texnologiyalar, shuningdek, xalqaro
normativ huquqiy tuzilmalar yordamida onlayn arbitrajning samaradorligi va
xavfsizligi yanada oshadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Xalqaro xususiy huquq: Darslik. / Mualliflar jamoasi // y.f.d., dots.I.Rustambekov
umumiy tahriri ostida. Т.: TDYU, 2019.
2. Xalqaro tijorat arbitraji tamoyillari va amaliyoti. Margaret L.Mozes. 2020 yil
3. Xalqaro xususiy huquq: Darslik. / Mualliflar jamoasi. X.T.Azizov, I.YU.Kan
Т.: TDYU, 2008
4. Xalqaro arbitraj sudlarining qarorlarini tan olish va ijroga qaratish to’g’risida New
York konvensiyasi, (1958-y)
5. Xalqaro tijorat arbitraji to'g'risidagi YUNSITRAL namunaviy qonuni, (1985-y)
6. Ilias Bantekas, "Onlayn arbitraj, Xalqaro arbitrajga kirish qismida" 266-267 b (2015
y)
Еlеktrоn sаytlаr:
1.www.lеx.uz
2.www.nоrmа.uz
3. www.chat.openai.com
4. www.lcia.org
