MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
171
ALISHER NAVOIY
Qoʻqon Universiteti Andijon filiali
Filologiya va tillarni oʻqitish oʻzbek tili yoʻnalishi
24_03 guruhi talabasi Abdunabiyeva Muhabbatoy
+998975820629
@muhabbatoyabunabiyeva.gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada jahon adabiyoti va madaniyatining buyuk
namoyondasi Alisher Navoiy hayoti va ijodiy faoliyati haqida batafsil ma’lumot
berilgan. Unda shoirning asarlari, ularning mazmuni, tarixiy va madaniy ahamiyati,
hamda Navoiy ijodining hozirgi zamondagi o’rni yoritilgan. Maqola yosh avlodni
ma’naviyatga chorlovchi adabiy merosimizga bo’lgan qiziqishni oshiruvchi ilmiy-
tarixiy manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: Alisher Navoiy, ijodi, xamsa, jahon adabiyoti, Lison ut’Tayr,
Muhokamat ul-lug’atayn, ma’naviyat, insonparvarlik, shoir va mutafakkir.
Annotatsion: This article provides detailed information about the life and
creative activity of Alisher Navoiy a great representative of world literature and
culture. It covers the poet’s works, their content, historical and cultural significance
and the relevance of Navoi’s heritage in the present day. The article serves as a
scientific and historical source that encourages the younger generation to appreciate
our literary heritage and contributes to their spiritual growth.
Key words: Alisher Navoi, creativity, ghazals, world literature, Lison ut-
Tayr, Muhokamat ul-lug’atayn, spirituality, humanity, poet, thinker
KIRISH
Navoiy hayoti va ijodi
Alisher Navoiy (1441-1501)-buyuk shoir va mutafakkir, davlat arbobi. To’liq
ismi Nizomiddin Mir Alisher. Navoiy taxallusi ostida chig’atoy (eski o’zbek tili)
hamda forsiyda (fors tilidagi asarlarida) ijod qilgan. G’arbda chig’atoy adabiyoti
hisoblanmish o’zbek hamda jahon adabiyotining eng yirik namoyondasi. Bolalikdayoq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
172
Farididdin Attorning Mantiq ut-Tayr’asarini yod olgan. Mavlono Lutfiy yosh shoir
iste’dodiga yuqori baho bergan. Yana asarlariga e’tibor qaratsak, ‘’Muhokamat
ul’Lug’atayn (‘’ikki til muhokamasi’’, 1469) Alisher Navoiyning tilshunoslikka oid
asarlaridan biri. Navoiy ‘’ikki til muhokamasi ‘’ asarida o’sha davrining qudratini,
o’sha zamonning adabiy tillari qatoridan o’rin olishga qodir va haqli ekanligini ilmiy
tomondan isbotladi. Yana bir asari Lison ut’Tayr (arab. ’’Qush tili’’) Alisher
Navoiyning dostoni 1498-99-yillarda fors shoiri Farididdin Attorning ‘’Mantiq ut-
Tayr’’ asari ta’sirida yozilgan. Bundan tashqari Navoiy 1480-yil Hirot shahrida va
boshqa viloyatlarda o’z hisobidan bir necha madrasa, 17 ta masjid, 10ta so’fiylar turar
joyi va boshqalarni qurdiradi.
Navoiyning jahon adabiyotida tutgan o’rni
Alisher Navoiy nafaqat o’zbek, balki fors-tojik va turkiy adabiyotlarining ham
yirik naomoyondasi hisoblanadi. Uning turkiy tilda yozilgan asarlari ayniqsa muhim
bo’lib, bu tilning adabiy imkoniyatlarini kengaytirdi va uni fors tilidagi adabiyot bilan
tenglashtirdi. Navoiy shuningdek, fors tilidagi she’riyatni o’z turkiy tilidagi asarlari
bilan boyitib, uni yanada nafislashtirdi.
Navoiyning mashhur xamsasi
Alisher Navoiyning ijodi ulkan. Besh dostonining hajmi 60 000 ga yaqin
misrani tashkil etadi. 1483-1485-yillar davomida Navoiy o’z ichiga besh dostonni
olgan Xamsa’ asarini yaratgan. Hayrat ul-Abror’ (yaxshi kishilarning hayratlanishi),
Farhod va Shirin’, Layli va Majnun’, Sabbayi Sayyor’ (Yetti sayyora), Saddi
Iskandariy’ (Iskandar devori). Navoiy Xamsa’sining yaratilishi XV asarda Xuroson eli
uchun favqulodda shodumonlik va saodat sifatida qabul qilindi. Abdurahmon Jomiy
va Husayn Boyqaroning hayrat va yuksak e’tiofi ushbu haqiqatga dalildir.
Navoiy g’azallarini ma’nosi va mazmuni
G’azal haqida ma’lumot bersam, g’azal (arabcha: oshiqona so’z, ishq izhor
etish, ayollarni madh etish)’Sharq adabiyotida eng keng tarqalgan lirik janr ‘’G’azal’’
atamasi dastlab VIII-IX asarlarda arab she’riyatida paydo bo’lgan.
Hayotim bodasidin sargaoronmen asru, ey soqiy,
Qadahqa zahr qotil quy, dog’i daf’ et xumorimni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
173
Ya’ni hayot bodasi ichib boshim og’irdur, ey soqiy, qadahga zahar quyib
bergin-da mening boshim og’rig’ini daf et. Chunki bu dunyoda o’lmay turib tinchimak
mumkin emas, shu bois meni dardlardan ozod qilmoqchi bo’lsangiz, boru yo’g’imni
yoqing.
Xulosa
Alisher Navoiy o’zining betakror ijodi va falsafasi bilan faqat o’zbek
adabiyotiga emas, balki butun jahon adabiyotiga ulkan hissa qo’shgan. Uning asarlari
nafaqat o’z davrining ijtimoiy va madaniy hayotini aks ettiradi, balki insoniyatning
ma’naviy, axloqiy va ruhiy qadriyatlariga ham boylik kiritadi. Navoiy nafaqat o’zining
zamondoshlari, balki keyingi avlodlar uchun ham buyuk bir adabiy meros qoldirdi va
uning ta’siri jahon adabiyotida davom etmoqda.
Navoiy’bu jahon adabiyotining yirik namoyondasi bo’lib, uning ijodi har doim
yuksak qadrlanadi va u dunyo miqyosida e’tirof etilgan adabiyotshunoslarning
diqqatini o’ziga jalb qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. QODIROV A. (2025). BADIIY ASAR TAHLILI VA DIN INTEGRATSIYASI:
(Alisher Navoiy ijodi)
2. Qodirov A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. Universit)
Research Base, 857-860
3. Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqir
va taqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42), 144-149
4. Qodirov, A. Inomjonova, M. & Olimova, X. (2025). ADABIYOTSHUNOSLIKDA
BADIIY ASAR TILI VA
BADIIY NUTQ USLUBI. Hayka n texhonorns b cobpemehhom mup, 4(5), 36-38
5. O’G’LI, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD
QURONOV IJOD
MISOLIDA). World of Philology, 2(2), 144-149
6. Kobilova, Z. (2022). Amiriy and fazliy. Asian Journal of
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
174
Multidim haensional Research, 10(9), 271-276
7. Kobilova, Z . ( 2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al
Gʻazali
