MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
120
TANQIDIY FIKRLASHNI TAʼLIM JARAYONIDA
RIVOJLANTIRISH USULLARI
Muratova Nargiza Baxramovna
O’zDJTU INgliz tili 2-fakulteti Ingliz tili nazariy aspektlari №2 kafedrasi o’qituvchisi
nargizabakhramovna77@gmail.com
Аnnotatsiya: XXI asrda taʼlim tizimi oldiga yangi talablar qoʼyilmoqda. Аna
shu talablardan eng muhimi – talabalar va oʼquvchilarda mustaqil, tahlil qiluvchi,
ijodkor fikrlash qobiliyatini shakllantirishdir. Bu jarayonda tanqidiy fikrlash markaziy
oʼrinni egallaydi. Tanqidiy fikrlash nafaqat axborotni qabul qilish, balki uni tahlil
qilish, baholash va asosli xulosalar chiqarish qobiliyatidir (Facione, 1990).
Kalit suzlar: Tanqidiy fikrlash, taʼlim, talaba, usul, rivojlanitir, boskich.
Zamonaviy taʼlim tizimi axborotni egallashga emas, uni qayta ishlash va
tanqidiy tahlil qilishga asoslanmoqda. Shu bois, bu maqolada tanqidiy fikrlashning
nazariy asoslari, taʼlimdagi ahamiyati va uni rivojlantirishning samarali usullari ilmiy
tahlil etiladi.
Tanqidiy fikrlash tushunchasining nazariy asoslari.Tanqidiy fikrlash
tushunchasi turli ilm sohalarida turlicha taʼriflanadi. Аmerikali tadqiqotchi Richard Pol
tanqidiy fikrlashni "aqlni izchil, mantiqiy va oshkora ravishda qoʼllash jarayoni" deb
taʼriflaydi. Larri Rayt esa bu qobiliyatni "dalillarga tayanish, munozara qilish va xulosa
chiqarish" jarayoni sifatida koʼradi.
Facione (1990) taʼrificha, tanqidiy fikrlash quyidagi aqliy jarayonlarni qamrab
oladi:
- Mushohada qilish (interpretation)
- Tahlil qilish (analysis)
- Baholash (evaluation)
- Xulosa chiqarish (inference)
- Tushunish va izohlash (explanation)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
121
- Metakognitiv kuzatuv (self-regulation)
Bu jarayonlar taʼlimda yuqori darajadagi fikrlash koʼnikmalari (higher-order
thinking skills) qatorida turib, talabalarni faol, izlanuvchan va masʼuliyatli shaxs
sifatida shakllantiradi.
Taʼlimda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning ahamiyati; Tanqidiy fikrlash
talabalarga axborotga tanqidiy yondashish, turli manbalarni solishtirish, turli nuqtai
nazarlarni baholash va mustaqil qaror qabul qilish imkonini beradi. Taʼlim jarayonida
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish quyidagi natijalarga olib keladi:
- Talabalar bilimni faol oʼzlashtiradi, passiv qabul qilmaydi
- Muammolarni yechishda ijodiy yondashadi
- Yolgʼon axborot va manipulyatsiyalarga nisbatan immunitet hosil qiladi
- Oliy taʼlimda akademik fikrlash va tadqiqot koʼnikmalari rivojlanadi
- Muloqot madaniyati, yaʼni oʼz fikrini dalillar asosida ifoda qilish koʼnikmasi
shakllanadi (Brookfield, 2012).
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari, Savol berish metodi
Taʼlimda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning eng asosiy vositalaridan biri —
toʼgʼri savollar berish. Ustozlar ochiq turdagi savollar orqali talabalarni chuqurroq
oʼylashga undaydi. Muammoli vaziyatlar (Problem-based learning)Muammoli
taʼlimda talabalar real hayotga daxldor masalalar yechimini izlashga jalb qilinadi.
Debat va guruhli muhokamalar; Munozara (debat) mashgʼulotlari turli fikrlarni
eshitish, muqobil nuqtai nazarlarni baholash, oʼz nuqtai nazarini dalillar asosida
himoya qilish imkonini beradi.Tahliliy yozuv ishlari Esse, maqola, retsenziya yozish
talabalardan manbalarni tahlil qilish, oʼz pozitsiyasini dalillar asosida bayon etishni
talab qiladi. Media savodxonlik va axborot tahlili. Zamonaviy axborot muhitida
tanqidiy fikrlash media mahsulotlarni tahlil qilish orqali shakllanadi. Oʼqituvchining
roli va metodik yondashuvlar Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda oʼqituvchi yetakchi
va yoʼlboshchi rolini oʼynaydi. Oʼqituvchi quyidagilarga eʼtibor qaratishi lozim:
- Savol berish madaniyatini shakllantirish
- Turli manbalardan foydalanishni ragʼbatlantirish
- Yolgʼon va manipulyativ axborotga nisbatan tanqidiy yondashuvni oʼrgatish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
122
- Har bir talabaning fikriga hurmat bilan qarash va uni rivojlantirish
Taʼlim texnologiyalari – klaster, “aqllar shturmi”, “ikki burchakda bahs”, PMI
(plyus-minus-qiziq) usullari tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda samarali hisoblanadi
(Bloom, 1956).
Tanqidiy fikrlash sohasida yetakchi olimlar va ularning ilmiy yutuqlari
Tanqidiy fikrlash sohasidagi ilmiy izlanishlar keng koʼlamda olib borilgan
boʼlib, uni taʼlim tizimiga joriy etishda turli olimlarning nazariy va amaliy yutuqlari
muhim oʼrin tutadi. Quyida ushbu sohada eng taniqli olimlar va ularning ishlanmalari
haqida maʼlumot taqdim etiladi.
Olim
Аsar(lar)
Аsosiy yutuqlar Taʼlimda qoʼllanilishi
Peter A. Facione The Delphi Report (1990)
Tanqidiy
fikrlashni
6
kognitiv qobiliyat asosida tizimlashtirgan Tanqidiy
fikrlash
mezonlarini
shakllantirishda asosiy manba
Richard Paul va Linda Elder Critical Thinking: Tools for Taking Charge of
Your Learning and Your Life Intellektual standartlar va Sokrat usulini rivojlantirgan
Munozara, tahlil va savol berishga asoslangan darslar, Stephen D. Brookfield
Teaching for Critical Thinking (2012)
Fikrlashni muloqot, shubha va
tajriba asosida shakllantiradi.
Oʼqituvchi va talabalar oʼrtasida faol muloqotni taʼminlaydi. Benjamin Bloom
Taxonomy of Educational Objectives (1956)
Fikrlash darajalarini (analiz,
sintez, baholash) asoslab bergan. Oʼquv topshiriqlarini tanqidiy fikrlashga
moslashtirish .Diane F. Halpern “Thought and Knowledge: An Introduction to Critical
Thinking” Tanqidiy fikrlashni psixologik jihatdan tahlil qilgan.Fanlararo yondashuv
asosida taʼlimda qoʼllaniladi. Jon Dyui — tanqidiy fikrlash nazariyasiga asos solgan
amerikalik pedagog-falsafiy olimlardan biri. Uning asarlari taʼlimda fikrlashni faol
jarayon sifatida qarashga sabab boʼlgan va tanqidiy fikrlashning zamonaviy
shakllanishiga katta taʼsir koʼrsatgan. John Dewey, “How We Think” (1910, qayta
ishlangan nashri – 1933)Tanqidiy fikrlash taʼrifi:“Tanqidiy fikrlash — bu oʼz
fikrlarimizni va ishonchlarimizni qanday hosil qilib olayotganimizni, ularning manbai
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
123
va oqibatlarini teran anglash asosida amalga oshiriladigan fikrlash jarayonidir.” Jon
Dyuining tanqidiy fikrlash modeli (5 bosqich):
1. Muammoni anglash;Nomaʼlum vaziyatni yoki tushunmovchilikni sezish
2. Muammoni ifoda qilish;Аniq soʼzlar bilan muammoni bayon qilish
3. Yechimlar taklifi
Turli gipotezalarni ishlab chiqish
4. Tahlil va tekshirish Tajriba yoki dalillar bilan asoslash
5. Xulosa va qaror
Eng maʼqul yechimni tanlash va amalga oshirish
Taʼlimda qoʼllanilishi:
- Fikrlash orqali oʼrganish (learning by thinking)
- Mustaqil fikrlashni rivojlantirish
- Taʼlimda real muammolar asosida oʼrgatish (problem-based learning)
- Tajriba va kuzatuv asosida fikr yuritish
Dyuining taʼsiri va nazariyalari “refleksiv taʼlim”, “faol oʼquvchi” va
“muammoga asoslangan taʼlim” kabi pedagogik yondashuvlarga asos boʼlgan. Uning
tanqidiy fikrlashga oid gʼoyalari zamonaviy taʼlim islohotlarida muhim oʼrin tutadi.
Quyida Jon Dьyuining tanqidiy fikrlashga qoʼshgan hissasi haqidagi ilmiy
tahlilni berishim mumkin: Jon Dyuining tanqidiy fikrlash va taʼlim tizimiga taʼsiri 1.
Tanqidiy fikrlashni taʼlimning markaziga qoʼyish
Jon Dyuining taʼlim kontseptsiyasida asosiy oʼrinni insonning mustaqil
fikrlashi egallaydi. U taʼlimni faqat axborot berish vositasi deb emas, balki fikrlashni
shakllantirish jarayoni sifatida koʼradi. Shuning uchun ham u tanqidiy fikrlashni
"haqiqiy oʼrganishning asosiy uslubi" deb taʼkidlaydi. “Taʼlim fikrlash jarayonini
faollashtirmasa, u oʼz mohiyatini yoʼqotadi.” (Dewey, 1933) Refleksiv fikrlash
nazariyasi
Dьyui tanqidiy fikrlashni “refleksiv fikrlash” deb atagan. Bu — avvalgi
bilimlar va tajribalar asosida, maqsadga yoʼnaltirilgan, muammoni hal etishga
qaratilgan va dalillarga asoslangan fikrlash jarayonidir. Bu nazariya soʼnggi 100 yil
ichida pedagogikada koʼplab metod va texnologiyalarning shakllanishiga sabab
boʼldi.Tajriba asosida oʼrganish (Experiential Learning) Dyui taʼlimda nazariya va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
124
amalni ajratmaslik kerakligini taʼkidlaydi. U taʼlimni faqat nazariy bilim berish deb
emas, balki bevosita hayotdagi muammolar orqali oʼrgatish deb biladi.
"Biz faqat maʼlumot bilan emas, balki tajriba orqali oʼrganamiz." (Dewey,
1916) Muammoga asoslangan taʼlim (Problem-Based Learning)
Dьyui taʼlimda talabani passiv qabul qiluvchi emas, “faol ishtirokchi”ga
aylantirish kerakligini taʼkidlaydi. Muammoga duch kelish, uni tahlil qilish, yechim
izlash, tekshirish va xulosa chiqarish orqali bilimni faol oʼzlashtirish mumkin.
Demokratik taʼlim muhiti va fikrlar xilma-xilligi
Dyui taʼlimni faqat shaxsiy rivojlanish emas, balki jamiyatda faol ishtirok eta
oladigan shaxs tayyorlash vositasi sifatida koʼradi. Tanqidiy fikrlash demokratik
jamiyatda muhim boʼlgan:
- erkin fikrlash,
- boshqalar fikrini tinglash,
- fikrlar xilma-xilligini qabul qilish,
- dalilga tayanish, kabi qobiliyatlarni rivojlantiradi. Ilmiy asoslar va zamonaviy
tadqiqotlar Zamonaviy tadqiqotlar Jon Dьyuining gʼoyalarini toʼla qoʼllab-
quvvatlaydi. Masalan: Brookfield (2012) – Dyuining refleksiv fikrlash modelini asos
qilib tanqidiy fikrlashni rivojlantirish strategiyalarini taklif qilgan. Facione (1990) –
Dyuining fikrlarini nazariy asos sifatida olib, tanqidiy fikrlash salohiyatini baholash
uchun Delphi metodini ishlab chiqqan. Paul & Elder (2006) – Dyuining “muammo
yechish” va “dalilga tayanish” gʼoyalarini oʼz metodologiyasiga asos qilgan.Jon Dyui
tanqidiy fikrlashni pedagogika nazariyasiga ilk joriy etgan olimlardan biri hisoblanadi.
Uning refleksiv fikrlash, tajriba asosida oʼrganish va muammoga asoslangan taʼlim
haqidagi gʼoyalari bugungi kunda ham taʼlim islohotlarida, oʼqitish metodikalarida va
akademik izlanishlarda keng qoʼllanilmoqda. Uning taʼsiri tanqidiy fikrlashni faqat
akademik qobiliyat emas, balki shaxsiy va ijtimoiy rivojlanish vositasi sifatida
qarashga sabab boʼldi.
Xulosa qilib yozganda,tanqidiy fikrlash zamonaviy taʼlimning ajralmas qismi
hisoblanadi. U talabalarning intellektual rivojiga, muammolarga ijodiy yondashuviga
va hayotda toʼgʼri qarorlar qabul qilish qobiliyatiga xizmat qiladi. Yuqorida keltirilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
125
ilmiy manbalar shuni kursatadiki tanqidiy fikrlash talaba xayotida muhim asos
xisoblanadi.
Taʼlim jarayonida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun oʼqituvchi tomonidan
interaktiv usullar, muloqotga asoslangan mashgʼulotlar, tahlil va tahqiqga asoslangan
topshiriqlar joriy etilishi talab etiladi.
Аdabiyotlar roʼyxati
1. Facione, P. A. (1990). Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for
Purposes of Educational Assessment and Instruction. The Delphi Report.
2. Brookfield, S. D. (2012). Teaching for Critical Thinking: Tools and Techniques to
Help Students Question Their Assumptions. Jossey-Bass.
3. King, A. (1995). Designing the instructional process to enhance critical thinking
across the curriculum. Teaching of Psychology, 22(1), 13–17.
4. Bloom, B. S. (1956). Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of
Educational Goals. Longman.
