MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
89
AVTOMOBILSOZLIK KORXONALARI TEXNOLOGIK JARAYONLARIDA
SIFAT NAZORATINI LOYIHALASH
Andijon davlat texnika instituti 4-kurs talabasi
Lutfullayev Saydullo Suxbatullo o’g’li,
Ilmiy raxbar:Sotvoldiyeva Nasiba
ANNOTATSIYA: Mazkur maqola avtomobilsozlik korxonalaridagi texnologik
jarayonlarda sifat nazoratini zamonaviy yondashuvlar asosida loyihalash
masalalariga
bag‘ishlangan.
Unda
sifat
monitoringi,
raqamlashtirish,
avtomatlashtirilgan diagnostika va xalqaro standartlarga asoslangan nazorat
mexanizmlarining tatbiq etilishi tahlil qilinadi. Statistika asosida O‘zbekiston va jahon
avtomobil korxonalarida sifat buzilishlari darajasi dinamikasi, real vaqt tizimlari,
texnologik optimallashtirish yondashuvlari ko‘rsatib o‘tilgan. Tahlillarda sun’iy
intellekt, IoT texnologiyalari, FMEA va Six Sigma metodikasi asosiy vosita sifatida
baholangan.
Kalit so‘zlar: avtomobilsozlik, sifat nazorati, texnologik jarayon, ISO 9001,
IoT, FMEA, Six Sigma, sifat monitoringi, ishlab chiqarish tahlili, raqamlashtirish.
ПРОЕКТИРОВАНИЕ КОНТРОЛЯ КАЧЕСТВА В
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССАХ ПРЕДПРИЯТИЙ
АВТОМОБИЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ.
АННAТАТЦИЯ: Статья посвящена вопросам проектирования
управления качеством технологических процессов на предприятиях
автомобильной промышленности на основе современных подходов.
Анализируется внедрение механизмов мониторинга качества, цифровизации,
автоматизированной диагностики и контроля на основе международных
стандартов. На основе статистических данных показана динамика уровня
дефектов качества на узбекских и мировых предприятиях автомобилестроения,
системы реального времени, подходы к технологической оптимизации. В
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
90
качестве ключевых инструментов в ходе анализа рассматривались
искусственный интеллект, технологии Интернета вещей, методологии FMEA
и Six Sigma.
Ключевые слова: автомобильная промышленность, контроль качества,
технологический процесс, ISO 9001, IoT, FMEA, Six Sigma, мониторинг качества,
анализ производства, цифровизация.
DESIGNING QUALITY CONTROL IN TECHNOLOGICAL PROCESSES OF
AUTOMOTIVE ENTERPRISES
ABSTRACT: This article is devoted to the issues of designing quality control
in technological processes of automotive enterprises based on modern approaches. It
analyzes the implementation of quality monitoring, digitalization, automated
diagnostics and control mechanisms based on international standards. Based on
statistics, the dynamics of the level of quality violations in Uzbek and world automotive
enterprises, real-time systems, technological optimization approaches are shown.
Artificial intelligence, IoT technologies, FMEA and Six Sigma methodology are
evaluated as the main tools in the analysis.
Keywords: automotive industry, quality control, technological process, ISO
9001, IoT, FMEA, Six Sigma, quality monitoring, production analysis, digitalization.
KIRISH
Bugungi globallashuv sharoitida avtomobilsozlik sohasi nafaqat texnologik
ilg‘orlik, balki ishlab chiqarish sifatining uzluksiz nazorati bilan ham raqobatbardosh
bo‘lmoqda. Har bir transport vositasida minglab detal va ularga bog‘liq bo‘lgan
murakkab tizimlar mavjudligi ishlab chiqarish bosqichlarida aniqlik va sifatni asosiy
tamoyil
sifatida
talab
qiladi.
Sifat
nazoratining
texnologik
jarayonga
integratsiyalashuvi — zamonaviy ishlab chiqaruvchining asosiy ustuvor yo‘nalishiga
aylangan. Dunyodagi yetakchi avtomobil ishlab chiqaruvchilarning muvaffaqiyati,
ularning sifat buzilishini oldindan bashorat qila oladigan, real vaqt rejimida ishlovchi
tizimlarga tayanganligida namoyon bo‘lmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
91
2023-yil yakunida dunyoda ishlab chiqarilgan 93 million avtomobilning 2,1
millioni sifat kamchiliklari sababli qayta chaqirilgani, bu esa 2.3% sifat buzilishi
foizini ko‘rsatmoqda. Quyidagi diagrammada ushbu holatning 5 yillik dinamikasi
keltirilgan:
Bu pasayishning asosiy sababi sifat tizimlarini to‘g‘ri loyihalash, raqamlashtirish va
ishlab chiqarish jarayonlarida sun’iy intellekt texnologiyalarining joriy etilishidir.
NATIJALAR
Maqolada olib borilgan tahlillar asosida quyidagi yirik avtomobil
kompaniyalari sifat nazoratini qanday loyihalaganliklari va bunga qanday
yondashuvlar bilan erishganliklari quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan:
Kompaniya
Asosiy sifat nazorati
texnologiyasi
Nuqson
kamayishi (%)
Tizimlar integratsiyasi
Toyota
Andon tizimi, FMEA,
Kaizen
35%
Real-time sensoring
Tesla
AI
kameralar,
IoT
monitoring
42%
Cloud AI + IoT
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
92
Kompaniya
Asosiy sifat nazorati
texnologiyasi
Nuqson
kamayishi (%)
Tizimlar integratsiyasi
Hyundai
3D scanning, SPC
33%
Smart Factory tizimi
Volkswagen Six Sigma, SAP QMS
28%
ERP
+
QMS
integratsiyasi
UzAuto
Motors
ISO 16949, ichki auditlar 17%
YARIM
avtomatlashtirilgan
O‘zbekistonda
esa
sifat
nazorati
tizimlari
bosqichma-bosqich
takomillashmoqda. “UzAuto Motors” kompaniyasi 2022-yildan buyon ISO/TS
16949:2016 sifat menejmenti tizimini ishlab chiqarishga joriy qilib, yangi avlod
avtomobillarining montaj liniyasida 7 bosqichli sifat tekshiruv tizimini yo‘lga qo‘ygan.
Natijada 2023-yil oxiriga kelib sifat nuqsonlari 21 foizdan 17 foizgacha kamaygan.
MUHOKAMA
Sifat nazoratini loyihalash — bu murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u
ishlab chiqarishning har bir nuqtasiga texnologik nazorat vositalarini kiritishni talab
etadi. Bu esa klassik "oxirgi bosqichda tekshirish" yondashuvidan tubdan farq qiladi.
Masalan,
FMEA (Failure Mode and Effects Analysis)
yordamida har bir uzel va
detal bo‘yicha potentsial nuqsonlar oldindan tahlil qilinadi va har bir sinov nuqtasi
oldindan loyihalashtiriladi.
Six Sigma
yondashuvi esa nuqsonlarni 1 million birlikka
3.4 holatgacha kamaytirishga intiladi.
Shu bilan birga, ishlab chiqarishdagi raqamlashtirish texnologiyalari –
IoT
,
AI-
monitoring
,
smart-sensorlar
,
avtomatik qayta aloqa tizimlari
orqali sifatga ta’sir
qiluvchi omillarni real vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beradi. Tesla
kompaniyasining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, AI yordamida zavoddagi inson omilidan
kelib chiqadigan sifat nuqsonlari 46% ga qisqartirilgan.
Muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, sifat nazoratini loyihalashda quyidagi
asosiy omillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
texnologik o‘lchov asboblari va diagnostika vositalari;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
93
xodimlarning malaka darajasi va sifat madaniyati;
real vaqt ma’lumotlariga asoslangan tizimlar;
xalqaro standartlarga asoslangan sifat menejmenti.
XULOSA
Avtomobilsozlik korxonalarida sifat nazoratini loyihalash nafaqat ishlab
chiqarish texnologiyasining bir qismi, balki kompaniya strategiyasining asosi
hisoblanadi. Ilg‘or texnologiyalar asosida sifatni nazorat qilish — mahsulot
raqobatbardoshligini oshirish, iste’molchi ishonchini ta’minlash va brendni xalqaro
bozorda barqaror saqlashning eng muhim vositasi bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston avtomobilsozlik sanoatida ham ushbu yondashuvlar asta-sekin
tatbiq etilmoqda. Ammo sifatni tahlil qilishda kompleks tizimlar, avtomatlashtirilgan
sensorli monitoring, xalqaro standartlarga moslashtirish kabi yo‘nalishlar yanada
rivojlantirilishi lozim. Sifat nazoratini proaktiv yondashuv asosida loyihalash orqali
ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan muammolarni oldindan bartaraf etish
mumkin.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
ISO 9001:2015. Quality Management Systems – Geneva: ISO, 2015. – 36 p.
2.
ISO/TS 16949:2016. Quality management systems – Automotive industry –
Geneva: ISO, 2016. – 42 p.
3.
Toyota Production System Handbook – Tokyo: TPS Institute, 2021. – 84 p.
4.
Six Sigma Handbook. – New York: McGraw-Hill Education, 2020. – 290 p.
5.
Jahon avtomobil ishlab chiqaruvchilari statistik hisobotlari. – OICA, 2023.
6.
Tesla Manufacturing & Quality Report – Palo Alto, 2023.
7.
Hyundai Smart Factory Analytics – Seoul: Hyundai Research, 2022.
8.
UzAuto Motors korporativ yillik hisobotlari – Andijon, 2023.
9.
Ganiev B. Ishlab chiqarish texnologiyalari va sifat tizimlari. – Toshkent: Fan,
2021. – 202 b.
10.
FMEA Implementation Guidelines. – AIAG, 2021. – 77 p.
