MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
38
TIRIK SHAXSLAR SUD TIBBIY EKSPERTIZASI: ZAMONAVIY
TENDENSIYALAR VA AMALIY AHAMIYATI
ANDIJON DAVLAT TIBBIYOT INSTITUTI
PATOLOGIK ANATOMIYA VA SUD TIBBIYOTI KAFEDRASI ASSISTENTI
NAUMANOV MASHRABJON MAXMUDOVICH
Annotatsiya: Ushbu maqola tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasining
zamonaviy jihatlarini, uning huquqiy va amaliy ahamiyatini o'rganadi. Maqolada
ekspertiza o'tkazishning asosiy usullari, ekspert oldiga qo'yiladigan savollar va ekspert
xulosasining ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, zo'ravonlik qurbonlari, guvohlar
va boshqa ishtirokchilar bilan ishlashda psixologik yordam va reabilitatsiya
xizmatlarining o'rni ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar: Sud tibbiy ekspertiza, tirik shaxslar, zo'ravonlik, psixologik
yordam, reabilitatsiya, ekspert xulosasi, huquq.
Annotation:This article examines the modern aspects of forensic medical
examination of living persons, its legal and practical significance. The article analyzes
the main methods of conducting the examination, the questions posed to the expert, and
the significance of the expert's conclusion. It also considers the role of psychological
assistance and rehabilitation services in working with victims of violence, witnesses,
and other participants.
Keywords: Forensic medical examination, living persons, violence,
psychological assistance, rehabilitation, expert opinion, law.
KIRISH
Sud tibbiy ekspertizasi jinoyat va fuqarolik ishlarini ko'rib chiqishda muhim rol
o'ynaydi. Ayniqsa, tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi, jarohatlar, shikastlanishlar,
jismoniy va ruhiy zo'ravonlik holatlarida dalil sifatida ishlatiladigan muhim
ma'lumotlarni taqdim etadi. Ushbu turdagi ekspertiza, huquqni muhofaza qiluvchi
organlar va sudlarga, jinoyat yoki fuqarolik ishining haqiqiy holatini aniqlashda
yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
39
Iskandarov A.I., Kuldoshev D.R. va Yakubov X.X. (2007) o'zlarining o'quv-
uslubiy qo'llanmalarida ta'kidlaganidek, tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi o'ziga xos
xususiyatlarga ega bo'lib, ekspertizani o'tkazishda alohida e'tibor talab etiladi. Bu
ekspertiza, jarohatlarning turi, og'irligi, kelib chiqish mexanizmi va vaqtini aniqlash
kabi muhim savollarga javob beradi.
G'iyosov Z.A. (2018) o'z darsligida sud tibbiyoti fanining asosiy tamoyillari va
usullarini, shu jumladan, tirik shaxslar ekspertizasini o'tkazish tartibini batafsil yoritib
beradi. Uning ta'kidlashicha, sud tibbiy ekspertizasi, tibbiyot va huquq fanlari
o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajaradi va sud jarayonlarida adolatni ta'minlashga xizmat
qiladi.
Pashinyan G.A. (2001), Paukov V.S. va Jivoderov N.N. (2000), Tomilin (2000)
kabi rus olimlarining asarlari ham sud tibbiyoti sohasida, ayniqsa, tirik shaxslar
ekspertizasida qo'llaniladigan usullar va tamoyillar haqida muhim ma'lumotlarni
taqdim etadi. Ushbu asarlarda, ekspertiza jarayonida e'tiborga olinishi kerak bo'lgan
tibbiy va psixologik omillar, shuningdek, ekspert xulosasining huquqiy ahamiyati
ko'rsatib o'tilgan.
Shuningdek "Patologicheskaya anatomiya bolezney ploda i rebenka" (1989)
kitobi, tirik shaxslarni sud tibbiy ekspertizasini o'tkazishda ayniqsa bolalar bilan bog'liq
bo'lgan jarayonlarda qo'llaniladi.
Ushbu adabiyotlar, tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasining nazariy va amaliy
jihatlarini o'rganishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi va ushbu sohada faoliyat
yuritayotgan mutaxassislar uchun zarur bo'lgan bilimlarni taqdim etadi.
Tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasida yangi tendensiyalar quyidagilarni
o'z ichiga oladi:
Raqamli
texnologiyalarning
integratsiyasi:Raqamli
tasvirlash,
3D
modellashtirish va virtual reallik kabi texnologiyalar jarohatlarni hujjatlashtirish va
tahlil qilishda tobora ko'proq qo'llanilmoqda. Bu ekspertlarga jarohatlarni yanada aniq
va batafsil baholash imkonini beradi.Raqamli dalillarni tahlil qilish, masalan, mobil
telefonlar va kompyuterlardan olingan ma'lumotlar, zo'ravonlik holatlarida muhim
ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
40
Genetik tahlilning rivojlanishi:DNK tahlili jinsiy zo'ravonlik holatlarida
biologik dalillarni aniqlashda muhim rol o'ynaydi.Genetik tahlil, shuningdek,
jarohatlarning yoshini va kelib chiqish mexanizmini aniqlashda qo'llanilishi mumkin.
Psixologik baholashning ahamiyati:Zo'ravonlik qurbonlari va guvohlari bilan
ishlashda psixologik baholash usullari tobora ko'proq qo'llanilmoqda. Bu ekspertlarga
qurbonlarning ruhiy holatini aniqlash va ularga tegishli yordam ko'rsatish imkonini
beradi.Posttravmatik stress buzilishi (PTSB) va boshqa ruhiy kasalliklarni aniqlash
uchun standartlashtirilgan psixologik baholash usullari ishlab chiqilmoqda.
Jinsiy zo'ravonlik holatlarida yangi protokollar:Jinsiy zo'ravonlik holatlarida
sud tibbiy ekspertizasi o'tkazish uchun yangi uslublar va protokollar ishlab
chiqilmoqda. Bu protokollar qurbonlarga nisbatan hurmatli va sezgir bo'lishga
qaratilgan va dalillarni yig'ishda eng yaxshi amaliyotlarni ta'minlaydi.
Oilaviy zo'ravonlik holatlarida ijtimoiy va huquqiy omillarni hisobga
olish:Oilaviy zo'ravonlik holatlarida sud tibbiy ekspertizasi o'tkazishda ijtimoiy va
huquqiy omillarni hisobga olish zarurati ortib bormoqda. Bu ekspertlarga
zo'ravonlikning dinamikasini tushunish va qurbonlarga tegishli yordam ko'rsatish
imkonini beradi.
Xalqaro hamkorlik:Sud tibbiyoti sohasidagi xalqaro hamkorlik tajriba
almashish va eng yaxshi amaliyotlarni tarqatish uchun muhimdir.Xalqaro tashkilotlar
va institutlar sud tibbiyoti ekspertlari uchun o'quv dasturlari va seminarlar
o'tkazmoqda.Ushbu tendensiyalar sud tibbiy ekspertizasining sifatini yaxshilashga va
sud jarayonlarida adolatni ta'minlashga yordam beradi
NATIJALAR
Dalillarning aniqligi va ishonchliligi oshishi:Raqamli tasvirlash va 3D
modellashtirish kabi texnologiyalar jarohatlarni yanada aniq va batafsil hujjatlashtirish
imkonini beradi. Bu sud jarayonlarida taqdim etiladigan dalillarning aniqligi va
ishonchliligini oshiradi.DNK tahlili jinsiy zo'ravonlik holatlarida biologik dalillarni
aniqlashda yuqori aniqlikka erishish imkonini beradi.
Adolatli sud jarayonlariga ko'maklashish:Psixologik baholash usullari
zo'ravonlik qurbonlarining ruhiy holatini aniqlash va ularga tegishli yordam ko'rsatish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
41
imkonini beradi. Bu sud jarayonlarida qurbonlarning huquqlari himoya qilinishiga
yordam beradi.Jinsiy zo'ravonlik holatlarida yangi protokollar qurbonlarga nisbatan
hurmatli va sezgir bo'lishga qaratilgan va dalillarni yig'ishda eng yaxshi amaliyotlarni
ta'minlaydi. Bu sud jarayonlarida adolatni ta'minlashga yordam beradi.Oilaviy
zo'ravonlik holatlarida ijtimoiy va huquqiy omillarni hisobga olish zo'ravonlikning
dinamikasini tushunish va qurbonlarga tegishli yordam ko'rsatish imkonini beradi. Bu
sud jarayonlarida adolatli qaror qabul qilishga yordam beradi.
Sud tibbiy ekspertizasining samaradorligi oshishi:Raqamli dalillarni tahlil
qilish usullari kiberjinoyatlar va boshqa turdagi zo'ravonlik holatlarida dalillarni
aniqlashda tez va samarali natijalarga erishish imkonini beradi.Genetik tahlil usullari
jarohatlarning yoshini va kelib chiqish mexanizmini aniqlashda tez va aniq natijalarga
erishish imkonini beradi.
Xalqaro hamkorlikning rivojlanishi:Sud tibbiyoti sohasidagi xalqaro hamkorlik
tajriba almashish va eng yaxshi amaliyotlarni tarqatish orqali sud tibbiy
ekspertizasining sifatini oshirishga yordam beradi.Xalqaro tashkilotlar va institutlar
tomonidan o'tkaziladigan o'quv dasturlari va seminarlar sud tibbiyoti ekspertlarining
malakasini oshirishga yordam beradi.
Qurbonlarga yordamning yaxshilanishi:Sud tibbiy ekspertizasi bilan bir
qatorda psixologik yordam va reabilitatsiya xizmatlari qurbonlarning ruhiy va jismoniy
sog'lig'ini tiklashga yordam beradi.Ushbu natijalar sud tibbiy ekspertizasining sifatini
yaxshilashga, sud jarayonlarida adolatni ta'minlashga va zo'ravonlik qurbonlariga
ko'proq yordam ko'rsatishga yordam beradi.
MOHOKAMA
Tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi, jinoyat va fuqarolik ishlarini ko'rib
chiqishda muhim ahamiyatga ega bo'lib, sud jarayonlarida adolatni ta'minlashda
muhim rol o'ynaydi. Ushbu ekspertiza, jarohatlar, shikastlanishlar, jismoniy va ruhiy
zo'ravonlik holatlarida dalil sifatida ishlatiladigan muhim ma'lumotlarni taqdim etadi.
Zamonaviy tendensiyalarning qo'llanilishi, sud tibbiy ekspertizasining sifatini
oshirishga va sud jarayonlarida adolatni ta'minlashga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Raqamli
texnologiyalar, genetik tahlil va psixologik baholash usullarining integratsiyasi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
42
dalillarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi, shuningdek, ekspertiza jarayonining
samaradorligini ta'minlaydi.
Jinsiy va oilaviy zo'ravonlik holatlarida yangi protokollar va ijtimoiy-huquqiy
omillarni hisobga olish, qurbonlarga nisbatan hurmatli va sezgir bo'lishga qaratilgan.
Bu esa, sud jarayonlarida qurbonlarning huquqlari himoya qilinishiga va adolatli qaror
qabul qilinishiga yordam beradi.
Shuningdek, xalqaro hamkorlikning rivojlanishi, sud tibbiyoti sohasidagi
tajriba almashish va eng yaxshi amaliyotlarni tarqatish orqali ekspertiza sifatini
oshirishga hissa qo'shadi. O'quv dasturlari va seminarlar esa, sud tibbiyoti
ekspertlarining malakasini oshirishga yordam beradi.
Biroq, ushbu tendensiyalarning muvaffaqiyatli qo'llanilishi, sud tibbiyoti
ekspertlarining tegishli bilim va ko'nikmalariga bog'liq. Shuning uchun, ekspertlarni
doimiy ravishda o'qitish va malakasini oshirish, shuningdek, zamonaviy texnologiyalar
va usullardan foydalanish uchun zarur bo'lgan resurslar bilan ta'minlash muhimdir.
Bundan tashqari, sud tibbiy ekspertizasining natijalari, sud jarayonlarida
faqatgina dalil sifatida ishlatilishi kerak. Ekspert xulosasi, sudning qaroriga ta'sir
qilmasligi kerak, chunki sud, ishning barcha holatlarini hisobga olgan holda, mustaqil
qaror qabul qilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi, sud jarayonlarida
adolatni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Zamonaviy tendensiyalarning qo'llanilishi,
ekspertiza sifatini oshirishga va sud jarayonlarida adolatli qaror qabul qilishga yordam
beradi. Biroq, ekspertlarni doimiy ravishda o'qitish va malakasini oshirish, shuningdek,
zarur bo'lgan resurslar bilan ta'minlash muhimdir.
XULOSA
Tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi, jinoyat va fuqarolik ishlarini ko'rib
chiqishda muhim ahamiyatga ega bo'lib, sud jarayonlarida adolatni ta'minlashda
muhim rol o'ynaydi. Zamonaviy tendensiyalarning qo'llanilishi, ekspertiza sifatini
oshirishga va sud jarayonlarida adolatli qaror qabul qilishga yordam beradi.
Raqamli texnologiyalar, genetik tahlil va psixologik baholash usullarining
integratsiyasi, dalillarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi, shuningdek, ekspertiza
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
43
jarayonining samaradorligini ta'minlaydi. Jinsiy va oilaviy zo'ravonlik holatlarida
yangi protokollar va ijtimoiy-huquqiy omillarni hisobga olish, qurbonlarga nisbatan
hurmatli va sezgir bo'lishga qaratilgan.
Xalqaro hamkorlikning rivojlanishi, sud tibbiyoti sohasidagi tajriba almashish
va eng yaxshi amaliyotlarni tarqatish orqali ekspertiza sifatini oshirishga hissa
qo'shadi. Ekspertlarni doimiy ravishda o'qitish va malakasini oshirish, shuningdek,
zarur bo'lgan resurslar bilan ta'minlash muhimdir.
Sud tibbiy ekspertizasining natijalari, sud jarayonlarida faqatgina dalil sifatida
ishlatilishi kerak va sudning mustaqil qaroriga ta'sir qilmasligi kerak.
ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
Iskandarov A.I., Kuldoshev D.R. Yakubov X.X. «Tirik shaxslar sud tibbiy
ekspertizasi» talabalar uchun o'quv uslubiy qo'llanma. –Toshkent : 2007y.
2.
G‘iyosov Z.A. Sud tibbiyoti. Tibbiyot oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun
darslik. - Toshkent, Global Books nashriyoti, 2018.
3.
«Patologicheskaya anatomiya bolezney ploda i rebenka» (Pod red.
T.E.Ivanovskoy i L.V. Leonovoy.- M. 1989.
4.
Sudebnaya meditsina pod redaktsiyey G.A. Pashinyana. M.Moskva 2001god
5.
Sudebnaya meditsina i sudebnaya psixiatriya Paukov V.S., Jivoderov N.N.
M.Moskva. 2000g.
6.
Sudebnaya meditsina pod redaktsiyey Tomilina. Moskva. 2000g.
