MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
342
YO’L POYIDA FOYDALANILADIGAN LYOSSIMON GRUNTLARNING
XUSUSIYATLARINI O’RGANISH
Maxmudova Dilfuza Abdulazizovna PhD., dotsent
Sattorova Yoqutxon Yax’yo qizi, Abdullayeva Diyora Xabibulla qizi,
Toshkent davlat transport universiteti, talabalar.
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada lyossimon gruntlarining xususiyatlari,
ularning O‘zbekiston hududida tarqalishi, genetik turlari, avtomobil yo‘llarining yo‘l
poyida ulardan foydalanish bo‘yicha talablar va tavsiyalar bayon qilingan.
ANNOTATION: This article describes the characteristics of loess soils, their
distribution across the territory of Uzbekistan, their genetic types, as well as
requirements and recommendations for their use in the roadbed of highways.
Kalit so‘zlar: lyossimon grunt, yo‘l poyi, ko‘tarma o‘yma, grunt, gill, chang.
Keywords: loess soils, highway, roadbed, soil, embankment, excavation, clay,
dust.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodida yo‘l-transport tarmog‘i muhim o‘rinlardan
birini egallaydi. Uning tarkibiga umum foydalanuvdagi yo‘llardan tashqari
tashkilotlarga tegishli bo‘lgan yo‘llar ham kiradi. Umum foydalanuvdagi avtomobil
yo‘llariga respublika ahamiyatidagi va joylardagi avtomobil yo‘llari kiradi. Respublika
ahamiyatidagi avtomobil yo‘llari halqaro yo‘llar to‘riga kiritilgan. Ular Toshkent
shahrini viloyat va tumanlarning ma’muriy markazlari, shuningdek tuman markazlarini
o‘zaro birlashtiradi.
Joylardagi avtomobil yo‘llari tumanlarning ma’muriy markazlarini qishloq
aholi punktlari bilan va qishloq aholi punktlarini o‘zaro va respublika yo‘llari bilan
bog‘laydi. Korxonalarga qarashli avtomobil yo‘llari хo‘jalik ob’ektlariga joylashgan
bo‘ladi. Yo‘l poyi avtomobil yo‘li konstruksiyasining eng asosiy qismi bo‘lib,
ko‘tarma va o‘yma ko‘rinishlarida quriladi. U quyidagi elementlardan iborat (1-rasm):
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
343
a)
b)
1-rasm. Yo‘l poyi elementlari: a-ko‘tarma; b-o‘yma; YT-yo‘l to‘shamasi;
YYo-yo‘l yoqasi; 1-yo‘l poyining yuqori qismi (ishchi qatlam);
2-yon qiyalik qismi; 3-ko‘tarma asosi; 4-ko‘tarma yadrosi; 5-o‘yma asosi
Yo‘l poyi tarkibiga shuningdek yuza suv qochiruvchi tizim (yonariq, kyuvet)
va yo‘l poyini havfli geologik jarayonlar (surilishlar, eroziya va boshqalar)dan himoya
qilish uchun mo‘ljallangan har xil turdagi maxsus ushlab turuvchi va saqlovchi,
himoyalovchi geotexnik qurilma va konstruksiyalar kiradi.
Avtomobil yo‘llarining ko‘ndalang qirqimi ko‘rinishi va uning
elementlari 2-rasmda ko‘rsatilgan.
2-rasm. Yo‘l konstruksiyasining elementlari:
a - bitta qatnov qismli yo‘l; b - ikkita qatnov qismli va ajratuvchi tasmali yo‘l;
1 - yo‘l poyi; 2 - yo‘l yokasi; 3 - qatnov qismi; 4 - yon ariqchaning
ichki kiyaligi; 5 - ko‘tarma qirg‘og‘i; 6 - qatnov qismining cheti; 7 - qatnov
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
344
qismi o‘qi; 8 - yo‘l o‘qi; 9 - chetki tasma; 10 - yonariqning tashki yonbag‘ir
qiyaligi; 11 - ko‘tarmaning yonbag‘ir qiyaligi; 12 - ajratish tasmasi.
Yo‘l qurilayotgan tumanning tabiiy sharoiti ob-havo iqlim omillari bilan
tavsiflanadi. O‘zbekiston Respublikasi hududi tabiiy-iqlim va grunt sharoitlariga ko‘ra
to‘rtta yo‘l-iqlim mintaqasiga bo‘lingan. Avtomobil yo‘llarining yo‘l poyi undan
foydalanish muddati davomida mustahkam va turg‘un bo‘lishi, shuningdek hisobiy
tezlikda harakatlanayotgan avtomobillarni havfsizligini ta’minlashi kerak[1].
Yo‘l poyining talab qilingan mustahkamligi va turg‘unligini ta’minlashga
erishish uchun quyidagilarni inobatga olish kerak bo‘ladi: yo‘l poyini
ko‘pchimaydigan gruntlardan qurish; ko‘pchiydigan gruntlarni suv o‘tkazadigan
gruntlarga almashtirish; yo‘l poyidan yuza va grunt suvlarini qochirish; yo‘l poyining
chetini balandligi yer yuzasidan va grunt suvining hisobiy gorizontidan yoki uzoq vaqt
turuvchi yuza suvi sathidan ma’lum balandlikda turishi kerak; grunt suvlarini
pasaytirish uchun drenajlar qurish; yo‘l poyini qurish davrida foydalanilayotgan
gruntni yetarlicha zichlashtirish; ko‘tarma va o‘ymalarga grunt turiga qarab mos
ravishda qiyalik berish, ayrim hollarda kerak bo‘lsa mustahkamlash; tog‘ yon
bag‘irlarida maxsus muhandislik inshootlarini qurish.
Yo‘l poyini yuza suvlaridan namlanishi va yuvilishdan saqlash uchun,
shuningdek yo‘l poyini qurish bo‘yicha ishlab chiqarish jarayonlarini ta’minlash uchun
yuza suv qochiruvchi tizim (hududni rejalashtirish, ariq, bug‘lantiruvchi hovuzlar,
pasaytiruvchi quduqlar qazish) ko‘zda tutilishi kerak. Ariqlarning tubini bo‘ylama
qiyaligi ShNQ 2.05.02-07 ga mos ravishda 5‰ dan katta, ayrim hollarda 3‰ dan katta
bo‘lishi kerak.
O‘zbekistonning gruntlari mintaqalar bo‘yicha farqlanadi. Pasttekisliklarda
bo‘zqo‘ng‘ir va bo‘ztuproqlar tarqalgan bo‘lib, ularning tarkibida ozroq gumus
(chirindi) uchraydi. Bir-biridan qumlanganlik va sho‘rlanganligi bo‘yicha farq qiluvchi
turli xil gruntlar mavjud, biroq ularning barchasida tarkibida yuqori darajada
karbonatlar (20-35%), suvda eruvchi tuzlar (10% gacha), chang zarrachalari (65-85%)
uchraydi, hamda tuzilishining yirik g‘ovakliligi bilan tavsiflanadi. Bu xususiyat
ularning suvga nisbatan juda noustivorligini va cho‘kuvchanlik xossalarini keltirib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
345
chiqaradi. Grunt suvlarining tartibi va ularning sathi tuproqlarning sho‘rlanganligi,
sug‘orib dehqonchilik qilish, va daryolarning toshishiga bog‘likdir.
O‘zbekiston hududida lyoss gruntlari keng uchraydi. Eng yirik lyoss
qatlamlari tog‘ oldi va tog‘ oldi tekisliklarida tarqalgan [2]. O‘zbekiston hududida lyoss
va lyossimon gruntlarning tarqalishi [1] bo‘yicha 3-rasmda keltirilgan.
3-rasm. O‘zbekiston Respublikasi hududida lyoss va lyossimon gruntlarning
tarqalishi: 1-prolyuvial lyoss; 2-prolyuvial lyossimon; 3-allyuvial-prolyuvial; 4-
delyuvial-prolyuvial; 5-prolyuvial-delyuvial; 6-allyuvial-delyuvial; 7-allyuvial; 8-
elyuvial-delyuvial; 9-elyuvial lyossimon gruntlar.
Lyosslar tabiiy holatda quyidagi oltita hususiyatga ega bo‘lib, ular: sarg‘imtir
rangda bo‘lishi; quruq holatda yuqori mustahkamlikka egaligi, yuqori karbonatlilik,
qatlamlanishi yo‘qligi, doimo chang zarrachalari ko‘p bo‘lgan granulometrik tarkibga
va yuqori g‘ovaklikka egaligi, hamda vertikal yonbag‘ir hosil qilishidan iborat. Agar
shu xususiyatlardan biri bo‘lmasa, bu lyosslar lyossimon gruntlar turkumiga kiritiladi
[2].
Ma’lumki, O‘rta Osiyoning markaziy va janubiy qismlarining, ya’ni
O‘zbekiston,
Tojikiston,
Turkmaniston,
Qozog‘iston
respublikalari
va
Afg‘onistonning umumiy maydonini 25% dan ortiq hududini lyoss va lyossimon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
346
gruntlar egallab yotadi. Jumladan, respublikamizning 70% dan ortiq maydoni lyoss va
lyossimon gruntlardan tashkil topgan bo‘lib, mavjud inshootlarning 95% dan ortiq
qismi shu gruntlar ustida qurilgan. G‘.O. Mavlonov birinchi bo‘lib lyoss yotqiziqlarini
lyoss va lyossimon gruntlar guruhlariga ajratdi. Lyoss guruhiga eol va prolyuvial
lyosslarni; lyossimon gruntlar guruhiga eol, prolyuvial, delyuvial, allyuvial, elyuvial,
flyuvioglyatsional jarayonlar va ko‘llar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan gruntlarni
kiritadi. Shu bilan birga lyosslarga xos bo‘lgan quyidagi 11 belgilar bo‘lishini
ta’kidlaydi: 1) rangi sarg‘ish-kulrang, och sariq bo‘lishi; 2) yuqori serg‘ovakligi (46-
56% atrofida), g‘ovaklarining diametri 3 mm gacha bo‘lib, ko‘z bilan bemalol ko‘ra
olish mumkinligi; 3) kalsiy va magniy karbonatlari ko‘p bo‘lishi (grunt og‘irligining
5% dan ortiq qismini tashkil qilishi ); 4) lyoss qatlamlari orasida shag‘al, qum
qatlamlarining bo‘lmasligi; 5) granulometrik tarkibida chang fraksiyalarining (diametri
0,05 dan 0,01 mm gacha bo‘lgan zarralar) ko‘pligi, grunt hajmining 50% va undan
ortiq qismini tashkil qilishi, gil fraksiyalarining (diametri 0,005 mm dan kichik)
nisbatan kam bo‘lishi (10% ga yaqin), diametri 0,25 mm dan ortiq bo‘lgan
fraksiyalarning deyarli uchramasligi; 6) tik ajralishga egaligi va shu xususiyati tufayli
tik devorli jarliklar hosil qilishi; 7) uzoq muddat namlanishi natijasida o‘ta cho‘kish
hodisalarining sodir bo‘lishi; 8) nisbatan suv o‘tkazuvchanligi (suv o‘tkazuvchanlik
koeffitsienti asosan 0,2-0,6 m/sut); 9) tuzlarning sementlash xususiyati hisobiga
nisbatan yuqori jipslashtirish kuchlarining mavjudligi; 10) suv ta’sirida tez ivishi va
turlicha deformatsiyalanishi (cho‘kish jarayoni); 11) tez eruvchan tuzlar miqdorining
ancha yuqoriligi (odatda grunt og‘irligining 0,6 dan 5% igacha).
Yuqorida sanab o‘tilgan belgilardan dastlabki yettitasi asosiylari hisoblanadi.
Ana shu 7 ta asosiy belgilarga ega bo‘lgan gruntlar “lyoss” hisoblanadi, bu belgilardan
bittasi yoki bir nechtasi bo‘lmasa, u holda grunt tashqi ko‘rinishi bilan lyossga o‘xshasa
ham uni G‘.O. Mavlonov ”lyossimon grunt” deb atagan. Shunday qilib, G‘.O.
Mavlonov lyossning ko‘p genezisligini aniqlash bilan birga lyoss va lyossimon
gruntlarni bir-biridan farqlovchi aniq chegaralarini ko‘rsatib berdi.
Lyoss gruntlar quyidagi genetik turlarga bo‘linadi [3]: allyuvial, prolyuvial,
delyuvial, elyuvial, eol, flyuvioglyatsional (muz). Bundan tashqari allyuvial-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
347
prolyuvial, prolyuvial-delyuvial kabi turdoshlarga bo‘linadi. Allyuvial lyoss gruntlari
asosan hozirgi Chirchiq, Ohangaron, Sirdaryo-Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo
va Amudaryoning vodiylarida ko‘p uchraydi. Prolyuvial lyoss gruntlari esa Farg‘ona
vodiysining adirlari va tog‘ oldi tekisliklarida, Qashqadaryo, Surxondaryo
viloyatlarida, Zarafshon daryosining vodiysida, hamda Hisor va Zirabuloq
tizmalarining tog‘ oldi hududida tarqalgan. Chotqol, Qurama, Oloy, Turkiston-Nurota,
Zarafshon-Hisor va boshqa tizmalarning tog‘ yonbag‘irlari, hamda ushbu tizmalarning
tog‘ oldi terassalari nishabliklari delyuvial lyoss gruntlaridan tashkil topgan. Lyoss
gruntlari tabiiy holatda kam namlikka egaligi (3-15%), chang zarrachalarining ko‘pligi
(50% dan ko‘p), tarkibida tuzlarning bo‘lishi (5% gacha), karbonatlar (15-20% gacha),
grunt hosil qiluvchi yirik zarrali minerallar (99-98.9%) bo‘lishi bilan ajralib turadi
.
Lyoss gruntlarining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda ulardan
yo‘l poyi qurilishida keng foydalanish mumkin [4]. Bunda ularning yo‘l poyida o‘ta
namlanib ketmasligi va suvga to‘yinmasligi yuzasidan turli choralar: turli geosintetik
materiallarni qo‘llash, organik va noorganik bog‘lovchilar bilan bog‘langan mayda
shag‘aldan qatlamchalar qurish kabi tadbirlarni amalga oshirish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Maxmudova D.A. Автомобиль йўли пойидаги лёссимон грунтларнинг
мустаҳкамлиги.
2.
Мавлянов Г.А., Хасанова Х.А. Инженерно-геологические свойства лёссовых
пород Узбекистана.-Тошкент.: «Фан», 1974.-с.169
3.
Maxmudova D.A., Xudayqulov R.M. “Murakkab sharoitlarda avtomobil
yo’llarini loyihalash”. O’quv qo’llanma. Toshkent. “ZEBO-PRINT” 2022 yil. 165 bet.
4.
ШНК 2.05-02-07 Автомобиль йўллари.Ўзбекистон Республикаси
Давархитекқурилиш қўмитаси.Т.:2008-67 б.
