MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
290
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JARAYONIDA SUN’IY
INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI QO’LLASH
Ilyosova Zebiniso Ilhomjon qizi
Farg‘ona Davlat Universiteti
Chet tillari fakulteti, Filologiya va tillarni o‘qitish: ingliz tili
1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Toshboltayev Faxriddin O‘rinboyev
Annotatsiya
: Ushbu maqolada maktabgacha va maktab ta’limi tizimida
sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarini joriy etishning dolzarbligi atroflicha yoritilgan.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotimizning deyarli barcha jabhalariga
kirib kelayotgan bir paytda, ta’lim tizimi ham bu jarayondan chetda qolmayapti.
Xususan, sun’iy intellektni ta’lim sohasiga integratsiya qilish orqali o‘quv
jarayonining samaradorligini oshirish, o‘qituvchilar va o‘quvchilarning faoliyatini
yengillashtirish, shuningdek, individual yondashuvni ta’minlash imkoniyati yuzaga
keladi. Maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining afzallik jihatlari, masalan,
o‘quvchilarning qobiliyat va qiziqishlariga moslashtirilgan ta’lim materiallarini
taqdim etish, ta’lim jarayonini avtomatlashtirish, bilim darajasini tahlil qilish va
baholash kabi imkoniyatlari haqida so‘z yuritiladi. Amaliyotdagi qo‘llanilish
holatlari sifatida turli mamlakatlarda allaqachon joriy etilgan sun’iy intellektga
asoslangan dasturlar, virtual o‘qituvchilar, ovozli yordamchilar va o‘quvchilarning
o‘zlashtirish darajasini kuzatuvchi tizimlar misol tariqasida keltiriladi.
Kalit so‘zlar
: sun’iy intellekt, raqamli ta’lim, maktabgacha ta’lim,
boshlang‘ich maktab, personalizatsiya, pedagogika.
Annotation
: This article provides a comprehensive overview of the relevance
of introducing artificial intelligence (AI) technologies into the preschool and school
education systems. In today's world, where digital technologies are rapidly
penetrating nearly all areas of life, the education system is no exception to this trend.
In particular, the integration of artificial intelligence into the field of education
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
291
creates opportunities to increase the effectiveness of the learning process, ease the
workload of both teachers and students, and ensure a more individualized approach
to education.
The article discusses the advantages of AI technologies, such as the ability to
offer educational materials tailored to students' abilities and interests, automate the
learning process, and analyze and assess knowledge levels. As examples of real-world
implementation, the article refers to AI-based programs already introduced in
various countries, including virtual teachers, voice assistants, and systems that
monitor students' learning progress
artificial intelligence
Keywords
: artificial intelligence, digital education, preschool education,
primary school, personalization, pedagogy
XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) misli ko‘rilmagan
darajada rivojlanib, inson faoliyatining barcha jabhalariga, xususan, ta’lim sohasiga
chuqur kirib bormoqda. Bu o‘zgarishlar nafaqat ta’lim berish uslublarini, balki
o‘quvchilarning bilim olish jarayonini ham tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, sun’iy
intellekt (SI) texnologiyalari ta’limda yangi davrni boshlab berdi. Ular yordamida
ta’lim jarayoni yanada samarali, moslashuvchan va shaxsga yo‘naltirilgan holatga
keltirilmoqda.
Sun’iy intellekt texnologiyalari o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash,
individual o‘quv yo‘nalishlarini shakllantirish, darslarni shaxsiylashtirish, o‘quv
dasturlarini avtomatlashtirish, hamda o‘qituvchilarning mehnat yuklamasini
kamaytirish imkonini bermoqda. Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim sifati va qulayligini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Sun’iy intellekt – bu kompyuter tizimlari va dasturlarining inson aql-idroki,
mantiqiy fikrlash, o‘rganish, muammo yechish va qaror qabul qilish kabi murakkab
kognitiv vazifalarni bajarishga qodir bo‘lgan texnologiyalar to‘plamidir. Bu
texnologiyalar hozirda sanoat, tibbiyot, iqtisodiyot kabi ko‘plab sohalarda
muvaffaqiyatli tatbiq etilayotgan bo‘lsa-da, ayniqsa, ta’lim tizimida ularning
qo‘llanilishi alohida ahamiyat kasb etmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
292
Sun’iy intellekt ta’limda quyidagi yo‘nalishlarda keng qo‘llanilmoqda:
Adaptiv o‘quv platformalari – Masalan, Khan Academy, Squirrel AI kabi
platformalar o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini tahlil qilib, mos dars
materiallarini tavsiya etadi. Bu o‘quvchining shaxsiy ehtiyojlariga mos keladigan
ta’lim olishiga xizmat qiladi. Intellektual repetitor tizimlari – Bunday tizimlar
o‘quvchining bilim darajasini avtomatik aniqlaydi va unga kerakli mashqlarni taklif
etadi.
Bilimni tahlil qilish va baholash tizimlari – Sun’iy intellekt vositasida
o‘quvchining bilim va ko‘nikmalari chuqur tahlil qilinadi, zaif va kuchli tomonlari
aniqlanadi. Bu esa o‘qituvchiga o‘quvchiga individual yondashuv imkonini beradi.
Robot-assistentlar yordamida interaktiv darslar – Robotlar yordamida darslarni
qiziqarli va jonli tashkil qilish mumkin, bu esa o‘quvchilarda fanlarga nisbatan
qiziqishni oshiradi. Individual yondashuv asosida o‘rganish sur’atini belgilash – Har
bir o‘quvchi o‘zining o‘rganish tezligiga mos ravishda bilim olishi mumkin. Bu esa
ularning o‘zlashtirish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining
tatbiqi ularning erta rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu yosh davrida
bolalarning fikrlash, nutq, ijtimoiy-emotsional rivojlanishi va ijodkorlik salohiyati
shakllanadi. Aynan shu jarayonda sun’iy intellektga asoslangan interaktiv vositalar,
o‘yinlar va dasturlar muhim ahamiyat kasb etadi.
AI yordamida ishlab chiqilgan interaktiv o‘yinlar orqali bolalarda mantiqiy
fikrlash, muammo yechish ko‘nikmalari, til va nutq rivojlanadi. Masalan, tovushlarni
tanib oluvchi dasturlar bola aytgan so‘z yoki gapni aniqlab, unga to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
ekanini bildiradi, bu esa til o‘rganish jarayonini tezlashtiradi. Shuningdek, sun’iy
intellekt asosida yaratilgan qo‘g‘irchoq shaklidagi robot-assistentlar bolalar bilan
muloqotda bo‘lib, ularga ertak aytib berish, savollarga javob berish va turli
topshiriqlarni berish orqali ta’lim jarayonini qiziqarli qiladi.
Bundan tashqari, maktabgacha ta’lim muassasalari uchun yaratilgan sun’iy
intellekt platformalari tarbiyachilar va ota-onalarga bolalarning kognitiv, jismoniy va
ijtimoiy rivojlanish darajasini kuzatish imkonini beradi. Bunday monitoring tizimlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
293
bolalardagi kechikish yoki rivojlanishdagi nomuvofiqliklarni erta bosqichda
aniqlashga yordam beradi va ularni bartaraf etish bo‘yicha choralar ko‘rishga zamin
yaratadi.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim
jarayonining zamonaviy, samarali va interaktiv bo‘lishini ta’minlamoqda. An’anaviy
ta’limda har bir o‘quvchiga individual yondashuvni ta’minlash juda murakkab bo‘lsa,
sun’iy intellekt vositalari orqali bu imkoniyat ancha osonlashmoqda. O‘quvchilarning
individual qobiliyatlarini aniqlash, ularning bilim darajasiga mos materiallar bilan
ta’minlash va natijalarga ko‘ra tahlil qilish SI texnologiyalarining asosiy vazifalaridan
biridir.
Quyidagi yo‘nalishlarda sun’iy intellekt texnologiyalari muvaffaqiyatli
qo‘llanilmoqda:
Smart Learning Management Systems (LMS) – Aqlli boshqaruv tizimlari
orqali o‘quvchilar tomonidan bajarilgan topshiriqlar avtomatik tarzda baholanadi. Bu
tizimlar har bir o‘quvchining kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilib, tavsiyalar beradi.
Chatbotlar – Sun’iy intellekt asosidagi suhbatbotlar o‘quvchilarning
savollariga real vaqt rejimida javob berib, ularga mustaqil o‘rganishda yordam beradi.
Ayniqsa, masofaviy ta’lim jarayonida bu vositalar juda qulaydir.
Sun’iy intellekt-assistentlar – O‘quvchilar o‘zlariga kerakli mavzuni SI-
assistent yordamida o‘rganishlari mumkin. Ular o‘qituvchi yordamisiz o‘zlashtirish
jarayonini olib borib, kerakli maslahat va yo‘l-yo‘riqlarni olishadi.
Sinov va imtihon natijalarini tahlil qilish – Sun’iy intellekt vositalari sinov va
imtihon natijalarini avtomatik tarzda qayta ishlaydi, xatolik ehtimolini kamaytiradi va
baholash jarayonida xolislikni ta’minlaydi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim tizimiga chuqur integratsiya qilingach,
quyidagi asosiy afzalliklar yuzaga chiqadi:
O‘quvchilarga moslashtirilgan ta’lim (personalizatsiya) – Har bir
o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish uslubi va qiziqishlariga mos ravishda ta’lim
mazmuni taklif etiladi. Bu esa o‘quvchilarning ta’limga bo‘lganmotivatsiyasini
oshiradi va ularga o‘z sur’atida o‘rganish imkonini yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
294
Ta’limda tenglik va inklyuziyani ta’minlash – Nogironligi bo‘lgan bolalar, til
to‘siqlari yoki boshqa psixologik va ijtimoiy muammolarga ega o‘quvchilar uchun
sun’iy intellekt maxsus modifikatsiyalangan ta’lim vositalarini taklif etadi. Masalan,
eshitish yoki ko‘rish qobiliyatida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun AI vositalari orqali
ovozli yoki vizual taqdimotlar moslashtiriladi.
O‘qituvchilarning vaqtini tejash va ularning metodik salohiyatini oshirish –
Darslarni rejalashtirish, baholash, hujjatlarni yuritish kabi ko‘p vaqt talab qiladigan
jarayonlarni avtomatlashtirish orqali o‘qituvchilar o‘z diqqatini yanada samarali
metodikalarga va ijodiy yondashuvga qaratishlari mumkin.
Ta’lim sifatini monitoring qilish va natijalarni prognozlash – Sun’iy intellekt
asosida ishlovchi tizimlar o‘quvchilarning rivojlanishini muntazam tahlil qiladi va
kelajakdagi bilim natijalarini prognoz qilish imkonini beradi. Bu esa erta aralashuv
va muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi.
Sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga keng miqyosda joriy qilishda
qator muammolar mavjud. Bu muammolarni bartaraf etish orqali SI
texnologiyalaridan to‘laqonli foydalanish. Texnik infratuzilmaning yetishmasligi –
Aksariyat ta’lim muassasalarida zamonaviy kompyuterlar, internet tarmog‘i, sun’iy
intellekt dasturlarini qo‘llash imkoniyatlari yetarli darajada emas. Ayniqsa, chekka
hududlardagi maktablar bu borada orqada qolmoqda.
O‘qituvchilarning sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha
savodxonligi pastligi – Ko‘plab pedagoglar bu texnologiyalarni qanday ishlatishni
bilmasliklari
sababli
ularni
qo‘llashdan
cho‘chishadi
yoki
umuman
foydalanishmaydi. Bu esa texnologiyalar salohiyatidan to‘liq foydalana olmaslikka
olib keladi.
Maxfiylik va ma’lumotlar xavfsizligi masalalari – O‘quvchilarga oid shaxsiy
ma’lumotlar AI tizimlariga yuklanar ekan, bu ma’lumotlarning xavfsiz saqlanishi va
uchinchi tomonlarga tarqalmasligi katta xavotir uyg‘otadi. O‘qituvchilar uchun sun’iy
intellekt bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish – Maxsus treninglar va
seminarlar orqali pedagoglarga sun’iy intellekt vositalarini qanday ishlatishni
o‘rgatish, ularda raqamli savodxonlikni rivojlantirish zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
295
Maktabgacha va maktab ta’lim muassasalarini raqamli texnologiyalar bilan
to‘liq ta’minlash – Har bir muassasa zamonaviy texnika, internet va kerakli dasturiy
ta’minot bilan jihozlanishi lozim. Bu raqamli tenglikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Mahalliy sun’iy intellekt dasturlarini yaratish va ularni milliy o‘quv
dasturlariga integratsiya qilish – Chet el dasturlaridan tashqari, o‘zimizning
mentalitet, til va ta’lim standartlariga mos keladigan AI tizimlarini ishlab chiqish
muhim. Ular orqali nafaqat sifatli, balki o‘zbek tilida samarali ta’lim berish mumkin
bo‘ladi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim tizimida yangi imkoniyatlarni
ochmoqda. Ayniqsa, maktabgacha va maktab bosqichida ushbu texnologiyalar
bolalarning individual salohiyatlarini aniqlash, ularni shaxsiy yondashuv asosida
rivojlantirish va pedagoglarga samarali yordam ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi.
Sun’iy intellekt yordamida o‘quv jarayonini moslashtirish, avtomatlashtirish
va interaktiv qilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa o‘quvchilarning o‘rganishga bo‘lgan
qiziqishini orttiradi, o‘qituvchilarning ish yukini kamaytiradi va ta’lim sifatini yangi
bosqichga olib chiqadi. Shu bilan birga, ta’limda inklyuziya va tenglikni ta’minlash,
shaxsiy yondashuvni keng joriy etish kabi muhim vazifalarni amalga oshirishda
sun’iy intellektning roli beqiyosdir.
Albatta, bu yo‘nalishda texnik va kadrlar bilan bog‘liq qator muammolar
mavjud. Ammo zarur infratuzilmani yaratish, o‘qituvchilarning raqamli
savodxonligini oshirish va mahalliy AI texnologiyalarini ishlab chiqish orqali ushbu
muammolarni bartaraf etish mumkin.
Yaqin yillarda sun’iy intellekt asosida shakllangan ta’lim tizimlari
mamlakatimizda raqamli ta’limga o‘tish jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi. Bu
esa nafaqat zamonaviy ta’limga moslashishga, balki yosh avlodni global
raqobatbardosh shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education:
Promises and Implications for Teaching and Learning.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
296
2. C Guan, J Mou, Z Jiang - International Journal of Innovation Studies, 2020 -
Elsevier.
3. . Ahmad, S. F., Rahmat, M. K., Mubarik, M. S., Alam, M. M., & Hyder, S. I. (2021).
Artificial intelligence and its role in education. Sustainability.
4. Kabudi, Pappas & Olsen, 2021, Zhai, et. al., 2021. AI-enabled Adaptive Learning
Systems: A Systematic Mapping of the Literature.
5. Singh, R. J. (2023). Transforming Higher Education: The Power of Artificial
Intelligence. International Journal of Multidisciplinary Research in Arts, Science and
Technology.
