MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
284
"O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA QO’SHMA SIFATLARNING
YASALISHI: QIYOSIY TAHLIL"
R.Jabbarova
SamDChTI Ingliz filologiyasi va tarjimashunoslik fakulteti, 1-kurs talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida qo’shma sifatlarning
yasalishi, ularning grammatik xususiyatlari va tuzilishi tahlil qilinadi. O‘zbek tilida
sifatlar asosan affiksatsiya va kompazitsiya yo‘li bilan hosil qilinib, turli
qo‘shimchalar orqali shakllanadi. Ingliz tilida esa prefiks va suffikslardan keng
foydalaniladi. Maqolada har ikki tilning sifat yasash tizimi taqqoslanib, umumiylik
va farqlar o‘rganiladi. Bu taqqoslash tilshunoslik nazariyasini chuqurroq anglash va
amaliy nutq ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi.
Abstract
: This article analyzes the formation of compound adjectives in Uzbek
and English, their grammatical features, and structures. In Uzbek, adjectives are
mainly derived through affixation and composition, taking various suffixes to form
different meanings. In English, prefixes and suffixes are widely used. The article
compares the adjective formation systems of both languages, exploring their
similarities and differences. This comparison contributes to a deeper understanding
of linguistic theory and enhances practical language skills. are widely used. The
article compares the adjective formation systems of both languages, exploring their
similarities and differences. This comparison helps in a deeper understanding of
linguistic theory and enhances practical language skills.
Аннотация
: В данной статье анализируется образование сложных
прилагательных в узбекском и английском языках, их грамматические
особенности и структура. В узбекском языке прилагательные в основном
образуются с помощью аффиксации и композиции, принимая различные
суффиксы для формирования значений. В английском языке широко
используются префиксы и суффиксы. В статье сравниваются системы
образования прилагательных в обоих языках, изучаются их сходства и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
285
различия. Это сравнение способствует более глубокому пониманию
лингвистической
теории
и
развитию
практических
языковых
навыков.уффиксы. В английском языке широко применяются приставки и
суффиксы. В статье проводится сравнительный анализ систем образования
прилагательных в обоих языках, изучаются их сходства и различия. Этот
анализ способствует более глубокому пониманию лингвистической теории и
улучшению практических языковых навыков.
Kalit so‘zlar
: sifat yasash, o‘zbek tili, ingliz tili, prefiks, suffiks, affiksatsiya,
kompazitsiya, qo‘shimchalar, grammatik qoidalar, qo‘shma sifatlar.
Til inson tafakkurining ifodasi bo'lib, undagi so'zlar va ularning tuzilishi
fikrlarni aniq yetkazishda muhim ro'l o'ynaydi. "Til tafakkur bilan bog'liq holda
insonni barcha jonzotlardan ajratib turuvchi imkoniyat sifatida baholanadi". (
Xolmonova. Z. 2019.p.4) Sifatlar esa har qanday tilda predmet va hodisalarning belgi
xususiyatlarini ifodalovchi so'z turkumidir. Ular nutqga aniqlik va rang baranglik
qo'shib, ifodani boyitadi.
O'zbek va ingliz tillarida sifatlarning yasalishi turli grammatik qoidalarga
asoslangan bo'lsada, o'xshashliklar ham mavjud. Masalan, ikki tilda ham
qo'shimchalar yordamida yangi sifatlar hosil qilish mumkin. Biroq, ingliz tilida
prefiks va suffikslardan keng foydalanilsa, o'zbek tilida qo'shma sifatlar ham keng
qo'llaniladi. Ushbu maqolada o'zbek va ingliz tillarida qo’shma sifatlarning qanday
yasalishi hamda ularning o'ziga xos xususiyatlari haqida so'z yuritildi.
O'zbek tilshunosligida asosiy sifatlar hech qanday qo'shimchalarsiz mustaqil
qo'llanadigan sifatlardir. Ular predmetlarning belgilarini bevosita ifodalaydi.
Masalan, rang va hajm bildiruvchi sifatlar:
oq, yashil, katta, kichik
. Xususiyat va holat
bildiruvchi sifatlar:
achchiq, yumshoq, nam, sovuq
. Sifatlar ikki usul bilan hosil
qilinadi. "Affiksatsiya va kompazitsiya. O'zbek tilida sifat yasovchi affiksial
derivatsion qolip anchagina" (Sayfullayeva. R va boshq. 2009.p.239).
Kompazitsiya usuli bilan qo'shma va juft sifat hosil bo'ladi.
Qo'shma Sifatlar yasalishi :
Ot+ot.
Devsifat, dilozor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
286
Sifat+ot.
Sho'rpeshona, kaltafahm
Ot+sifat.
Yoqavayron, jig'ibiyron
Ravish+ot.
Hozirjavob, kamgap
Ravish +fe'l.
Tezpishar, ertapishar
Fe'l+fe'l.
Yebto'ymas
Olmosh+ot.
O'zboshimcha
Ot+fe'l.
Tinchliksevar
Olmosh+sifat.
O'zbilarmon
Son+ot.
Ikkiyuzlamachi
Sifat+sifat.
Olachipor
Juft sifatlar yasalishi :
I. Juft sifatlar qismlarining ma’no munosabatiga ko’ra quyidagi turlarga
bo’linadi:
a) qismlari o’zaro sinonim(ma’nodosh) bo’lgan juft sifatlar:
aql-hushli, ajoyib-
g’aroyib, boy-badavlat, ola-chipor, pishiq-puxta
b) qismlari o’zaro antonim (zid ma’noli) bo’lgan juft sifatlar:
achchiq-chuchuk,
baland-past issiq-sovuq, tanish-notanish, xom-pishiq, chappa-rosta, quyuq-suyuq,
yaxshi-yomon
d) qismlarining ma’nosi yaqin bo'lgan juft sifatlar:
ijtimoiy-siyosiy, kuydi-pishdi
(fe’ldan ko’chgan), moshguruch (otdan ko’chgan), mo’min-qobil, ochiq-oydin, och-
yalongoch, soya-salqin, tinch-totuv, uzuq-yuluq,
II. Juft sifatlar qismlarining yakka (mustaqil) holda qo’llana olish yoki qo’llana
olmasligiga ko’ra
quyidagi turlarga bo’linadi:
a) har ikkala qismi mustaqil holda qo’llana oladigan juft sifatlar:
quyuq-suyuq,
chappa-rosta, soya-salqin, ochyalongoch, o’ydim-chuqur;
b) qismlaridan biri mustaqil holda qo’llanmaydigan juft sifatlar:
yengil-yelpi,
xom-xatala, tuppa-tuzuk, olakula, nest-nobud, yolg’on-yashiq, kalta-kulta, ilma-
teshik;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
287
d) har ikkala qismi mustaqil holda qo’llana olmaydigan juft sifatlar:
aji-buji
(yozuv), apoq-chapoq, aloqchaloq (tush), dali-g’uli, zim-ziyo, poyintar-soyintar
(gap), uvali-juvali.
Ingliz tilida ham sifat vazifasi o'zbek tilidagi bilan deyarli bir xil. "Sifat deb
predmetning begisini bildirib, qanday (how?) savoliga javob bo'ladigan so'z
turkumiga aytiladi. Masalan, red (qizil), beautiful (chiroyli). Sifatlar ikki xil bo'ladi :
oddiy, hech qanday qo'shimcha qo'shilmagan holda. Masalan, short (kalta), big
(katta). Hamda yasama sifatlar. Ularning tarkibida suffiks va prefikslar (old
qo'shimcha) bo'ladi".(Nurutdinova. Z. 2011.p. 9)
Ingliz tilida ham o'zbek tilidagi kabi qo'shma sifatlar (compound
adjective) ham keng qo'llaniladi va nutqga va matnga ifodalilik va ta'sirchanlik
qo'shadi. "Ikkita so'zdan yasalib, bitta ma'noni bildiruvchi sifatlar qo'shma sifatlar
deyiladi" (G'apporov. M. 2010.p.143). Asosiy qo'shma sifat yasash usullari
quyidagilar:
1. Sifat + Hozirgi zamon sifatdosh (
Adjective +Present Participle
). Bu
tuzilma harakatning davomiyligini yoki xususiyatini ifodalaydi.
Misollar:
She has a long-lasting battery. (Uning batareyasi uzoq vaqt ishlaydi.)
He is an easy-going person. (U yengil fe’lli odam.)
2. Sifat + O‘tgan zamon sifatdosh (
Adjective +Past Participle
). Bu tuzilma
narsa yoki odamning qanday shakllanganini yoki qanday ta’sir ko‘rganini bildiradi.
Misollar:
He wears old-fashioned clothes. (U eskicha kiyim kiyadi.)
This is a ready-made meal. (Bu tayyor taom.)
3. Sifat + Ot (
Adjective +Noun
) . Bu tuzilma narsa yoki voqeaning maqsadini
yoki xususiyatini ta’riflaydi.
Misollar:
He took a last-minute decision. (U oxirgi daqiqada qaror qabul qildi.)
We booked a long-distance flight. (Biz uzoq masofaga parvoz bron qildik.)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
288
4. Ot + Hozirgi zamon sifatdosh (
Noun +Present Participle
). Bu tuzilma
harakatning davomiyligini yoki narsa qanday ishlashini bildiradi.
Misollar:
This is a time-consuming task. (Bu vaqt talab qiluvchi vazifa.)
She is an English-speaking guide. (U ingliz tilida gapiradigan yo‘lboshchi.)
5. Ot + O‘tgan zamon sifatdosh (
Noun +Past Participle
). Bu tuzilma narsa
yoki odamning qanday yaratilganini yoki unga qanday ta’sir ko‘rsatilganini bildiradi.
Misollar:
She lives in a middle-aged house. (U o‘rta yoshdagi uyda yashaydi.)
We bought some sun-dried tomatoes. (Biz quyoshda quritilgan pomidor sotib
oldik.)
6. Ot + Sifat (
Noun+Adjective
) . Bu tuzilma narsa yoki odamning qanday
xususiyatga ega ekanligini bildiradi.
Misollar:
I like sugar-free drinks. (Men shakar tarkibisiz ichimliklarni yoqtiraman.)
This place is world-famous. (Bu joy dunyoga mashhur.)
7. Ravish + O‘tgan zamon sifatdosh (
Adverb+Past Participle
). Bu tuzilma
odam yoki narsaning qanday darajada ekanligini bildiradi.
Misollar:
He is a well-educated person. (U yaxshi ta’lim olgan odam.)
The room is brightly-lit. (Xona yorqin yoritilgan.)
8. Son + Ot (
Number +Noun
) . Bu tuzilma vaqt yoki miqdorni bildiradi.
Misollar:
We have a five-minute break. (Bizda besh daqiqalik tanaffus bor.)
They live in a two-room apartment. (Ular ikki xonali kvartirada yashashadi.)
9. Son + Tananing bir qismi + -ed (
Number +div part+ -ed
) . Bu tuzilma
jonzot yoki narsaning fizik xususiyatlarini bildiradi.
Misollar:
A spider is an eight-legged insect. (O‘rgimchak sakkiz oyoqli hasharotdir.)
He met a one-eyed man. (U bitta ko‘zli odam bilan uchrashdi.)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
289
Xulosa qilib aytganda, sifatlar nutqning muhim qismi bo‘lib, har qanday
tilda aniqlik va ifodalilikni oshiradi. O‘zbek va ingliz tillarida qo’shma sifat yasash
usullari o‘xshash bo‘lsa-da, ba’zi farqlar mavjud. Masalan, ingliz tilida prefiks va
suffikslar keng qo‘llansa, o‘zbek tilida qo‘shimchalar va qo‘shma sifatlar ko‘proq
uchraydi.
Bu ikki tilning sifat yasash usullarini o‘rganish nafaqat grammatikani
tushunishga, balki so‘z boyligini kengaytirishga ham yordam beradi. Bir tilning
xususiyatlarini ikkinchisi bilan taqqoslab o‘rganish esa til o‘zlashtirish jarayonini
yanada samarali qiladi.
Sifatlarning qanday hosil bo‘lishini bilish yozma va og‘zaki nutqda to‘g‘ri
ishlatish uchun muhimdir. Shuning uchun o‘zbek va ingliz tillarida sifat yasash
qoidalarini chuqur o‘rganish har ikki tilda ravon so‘zlashishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. G'apporov, M., & Qosimova, R. (2014). Ingliz tili grammatikasi. Turon-Iqbol.
2. Sayfullayeva, R., Mengliyev, B., Boqiyeva, G., Qurbonova, M., Yunusova, Z., &
Abuzalova, M. (2009). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
3. Zuhra Nurutdinova. (2011) . Ingliz tilidagi asosiy qoidalar. Toshkent
4. Umidjon Qodirov. (2024) . O'zbek adabiy tili bo'limlari yuzasidan uslubiy
qo'llanma. Boysun
5. Xolmonova Zulxumor Turdiyevna. (2019) . Kompyuter lingvistikasi. Toshkent
