MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
280
ALISHER NAVOIYNING "XAZOYIN UL -MAONIY" ASARIDA
TUYUQLAR SHARHI
Uzoqova Oʻgʻilkerak Shokir qizi
Qarshi davlat universiteti 3-bosqich talabasi
Annotasiya:
Bu maqolada sof turkiy janrlardan biri boʻlgan tuyuq janrining
mumtoz adabiyoti hamda Alisher Navoiy ijodida muhim ahamiyat kasb etgani va
tuyuq turlari. Ularda ifodalangan maʼnolar,tajnis haqida berilgan fikrlar.
Kalit soʻzlar:
tuyuq,tajnis, Alisher Navoiy, Xazoyin ul -maoniy, tajnisli tuyuq,
tajnissiz tuyuq.
Abstract:
This articli describes the genre of tuyuk ,one of the purely Turkic
genres,which occupies ana important place in classical literature anda the work of
Alisher Navoiy. It describes the tupes of tuyuk ,the meanings and relationships
expressed in tuyuk,and this genre.
Keywords:
tuyuk ,tajnis, Alisher Navoiy, Xazoyin ul -maoniy,tuyuk without
tajnis,tuyuk wtis tajnis.
Аннотация:
В данной статье жанр туюк который явлется одним из
чисто турейкех жанров, занимает важное местов в классической литературе
и творчестве Алишер Навои а также определяются виды туюка,смыслы,
выраженные в туюка и етом жанре.
Ключевые слова:
туюк, таджинис, Алишер Навоий , Хазоин ул маони,
туюк без таджинса, туюк таджисом.
Mumtoz sheʼriyatda shunday janrlar borki , sheʼriy sanʼatlarni ustamonlik
bilan ishlatish natijasida hosil boʻladi. Bu esa asarning jozibaliligini hamda shoirning
soʻz qoʻllash sanʼatini qanchalik yuqorili ekanligini koʻrsati beradi. Shunday sheʼriy
janrlardan biri tuyuqdir. Bu sheʼriy janr tajnis sanʼatini baland choʻqqiga olib chiqdi.
Mumtoz adabiyotda Lutfiy, Navoiy, Ogahiy, Bobur, Munis ijodida tuyuqning yetuk
namunalarini koʻrishimiz mumkun.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
281
Tuyuq sof turkiy janr boʻlib, turkiy sheʼriyatda qalam tebratgan ijodkorlardan
biri Alisher Navoiy ham bu janrni chetlab oʻtmadi.
Navoiy tuyuq va uning xususiyatlari bilan ham shugʻullangan va shu janr
uchun xos boʻlgan belgilarni koʻrsatib berishga muvaffaq boʻlgan.Navoiy fikrlaridan
shuni anglash mumkinki,tuyuq turkiy xalqlar orasida keng tarqalib, toʻy, bazm,
yigʻinlarda yaratilgan ekan.Tuyuq ikki bayt , yaʼni toʻrt misradan iborat boʻladi.
Tuyuq tajnisli qofiyaga asoslangan va albatta ramali musaddasi maqsur vaznida
yoziladi. Shoir oʻzining yutuqlarini jamlab ,"Badoye ul-vasat" devoni tarkibiga
kiritgan. Devondagi tuyuqlarning jami soni 13 tadir.Alisher Navoiy faqat shu
devondagina emas boshqa asarlarida ham tuyuq janri haqida toʻxtalib oʻtgan.
Masalan,"Majolis un-nafois"da ham tuyuq namunalari va mualliflari haqida
maʼlumotlar keltirilgan.Tuyuqlarni ularda tajnisning ishtirok etishi yoki etmasligiga
koʻra ikki guruhga boʻlish mumkin:
1.tajnisli tuyuq ;
2.tajnissiz tuyuq;
Bular hajmi,vazni jihatidan bir xildir. Tajnisli tuyuqlar oʻzbek adabiyotida
keng tarqalgan va rivojlangani a,a,b,a tarzida qofiyalanib, 1,2,4 misralarda tuyuqlar
ishlatilgan tuyuqlardir. Oʻzbek shoirlari, asosan, tuyuqning shu turida asar yaratganlar
. Navoiyning tajnissiz yozilgan tuyuqlari umuman yoʻqdir. Tajnisli tuyuqning
ikkinchi bir turida ham toʻrttala misrada hamjins ,ham shakl soʻzlar qofiya oʻrnida
keladi,bu soʻzlar kamida toʻrt xil maʼnoni anglatishi mumkin, lekin adabiyot tarixida
uning namunalari kam uchraydi.
Tuyuq haqidagi nazariy maʼlumotlardan maʼlumki, badiiy asarda tajnis hosil
qilish uchun faqat tildagi tayyor shakldosh (omonim) foydalanish shart emas.
Ijodkorlar bir necha soʻz qoʻshilmasi orqali ham ilgari qoʻllanilmagan , yaʼni
tamoman yangi tajnislar yaratish mumkin. Masalan:
" Charx tortib xanjari hijron bu tun
Qoʻymadi bir zarra bagʻrimni butun
Tunga borib bizni behol aylading
Ne baloligʻ yer emish , yo rab bu tun"(4:731)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
282
Bu tuyuqda ham Navoiy shunday yoʻl tutgani 1-misradagi "bu tun"soʻzlar
tarkibli, 2- misrada "butun" va 4- misrada "bu tun " degan soʻzlar tarkibi qofiya boʻlib
kelgan . Lekin bu uch qofiyadagi soʻzlarning har biri alohida- alohida maʼnoga ega .
Lekin eski oʻzbek alifbosida bu tajnis tarkibi bir xil yozilgan .1-misrada "bu tun "
soʻzi kechasi degan maʼnoni anglatib kelgan . Natijada satrdan :"Dunyo menga hijron
azobini chektirdi kechasi bilan" degan maʼnoni uqamiz.2 - misrada "bagʻrimning bir
zarralik ham butun joyi qolmadi". 3- misrada " bizni behol qilding tunga borib " degan
fikr ifodalangan. 4- misrada shoir endi "bu va tun" soʻzlarini oʻz maʼnosida
ishlatiladi: " Ey xudo bu kechasi yer qanday boʻldi " degan maʼno anglashadi. Tuyuq
turkiy janr boʻlgani uchun uning aksar namunalaridan qofiyaga olingan
tajnislar,asosan , turkiy soʻz va qoʻshimchalar vositada shakllantiriladi. Bu tuyuqda
shoir aynan kelib turkiycha boʻlgan soʻzlar vositasida tajnis yaratadi. Navoiy tuyuq
yaratishda tajnis usullarining barcha xillari ishga soldi , tarkibli soʼzlarni ham turli
maʼnolarni qoʻllay oladi.
Alisher Navoiy adabiyotimiz tarixida tuyuqning nazariy asoschisi boʻlib
qolmay, bu janrda ham oʻz isteʼdodini sinab koʻrgan va oʻz devonidan bu janrdagi
sheʼrlarga alohida oʻrin ajratgan qalam sohibidir. Shoirning tuyuqlari turkiy
sheʼriyatning yuksak namunalari ekanligi bilan ahamiyatlidir. Shoir qofiya uchun
tajnisning turli koʻrinishlardan foydalangan ekan, shu vositalarni quruq soʻz oʻyini
uchun emas , balki oʻzining chuqur kechinmalari ifoda etish maqsadida
boʻysundiradi.
" Ul pariy ishqida bu devonani ,
Eyki istarsan , kelib gulxanda koʻr
Bir qadah ul gulni xandon ayladi
Ey koʻngul ,nazzora qil, gulxanda koʻr "(4 :731)
Bu tuyuqda esa oshiqning holati haqida soʻz yuritiladi. U yorning ishqida , bu
devona , uni xohlasang kelib olovda koʻr , birgina qadah yorni xursand qildi,ey
koʻngul olov boʻlib yonayotgan yorga bir nazar tashla". Sheʼrdagi " gulxanda koʻr
,yaʼni oʻtxonoda" soʻzi ikkinchi misrada gul xonada yaʼni gul saqlanadigan joy
maʼnosida , toʻrtinchi misrada esa olovda koʻr maʼnosida qoʻllangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_Апрел –2025
283
Xulosa qilib aytadigan boʻlsam , yuqorida aytilgan fikrlar va misollar orqali
tuyuq janrida soʻzlarni tajnis sifatida qoʻllash soʻz oʻynoqiligini, turkiy janr boʻlib ,
oʻzbek tilining rivojiga katta hissa qoʻshgan Alisher Navoiy tuyuq janri orqali
isbotlab berganlar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Alisher Navoiy. Mukammal asarlar toʻplami.20 tom.16 tom. Toshkent. Fan 2000
yil
2. Alibek Rustamov . Navoiyning badiiy mahorati. T.; 1979
3. Alisher Navoiy . Xazoyin ul -maoniy 3 tom , 1960.
5. Alisher Navoiy. Qomusiy lugʻat. 1-2 jildlar masʼul muharrir Sh. Sirojiddov. T.;
Sharq , 2016
6. Oʻzbek tilining izohli lugʻati 1-4 tomlari . T.; 2006 yil.
