MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
204
O’ZBEK MUMTOZ ADABIYOTIDA MUALLIFI MUNOZARALI
BO’LGAN G'AZAL
Qo`qon Universiteti Andijon Filiali
Ijtimoiy - gumanitar va pedagogika fakulteti
Filalogiya fani yo`nalishi
Abdusalomova Mashhura Isomiddin qizi
Filalogiya fani yo`nalishi
Muhtorova Shoiraxon Abduhalil qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada biz “ Maxsus “radifli g`azalni ikki
shoirning ham ijod namunalarida, ya’ni Yusuf Amiriyning va Umarxon Amiriyning
g`azallari safida kelganligi, asli bu g`azal kimning ijod mahsuli sifatida bilishimiz
kerakligi to`g`risida so`z boradi .
Kalit so’zlar : “Maxsus “ radifli g`azal , Yusuf Amiriy , Umarxon Amiriy ,
Alisher Navoiy , “Majolis un-nafois “, “Muhokamat ul-lug`atayn” .
KIRISH
O`zbek mumtoz adabiyoti jahon madaniyati tarixida o`z o`rniga ega
bo`lgan adabiyotdir . Bu adabiyot serqqira ekanligi hamda ildizlari chuqur teranligi
bilan diqqatga loyiqdir .Adabiyotni chuqur o`rganish uning sehr -u jozibasidan
bahramand bo`lish insonni ma’naviy barkamol qiladi , uni go`zallik va nafosat olamiga
yetaklaydi . Kitob o`qish esa inson tafakkurining ozuqasidir . Bu haqida Yurtboshimiz
Shavkat Mirziyoyev “Kitob o`qigan o`zizni ustida ishlagan odamda qanoat bo`ladi . U
befarq bo`lmaydi . Uning kuchi bilimida bo`ladi shuning uchun hech kimni pisand
qilmaydi .”Kattalarga “ xushomad qilmaydi. Uning bilimi bor ,ilmi bor . Mana nima
uchun kitob o`qinglar deymiz . Kitob o`qisangiz savol berishni bilasiz “. Deya
yoshlarni kitobxonlikka targ`ib qilgan muhtaram yurtboshimiz .
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Shu sababli ko`plab kitoblar mutolaa qilar ekanmiz .Biz bir muammoli
mavzuga duch keldik . Barcha kitobxonlarga ma’lumki ,o`zbek mumtoz adabiyoti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
205
tarixida , umuman olganda har bir ijodkor taxallus orqali qalam tebratgan. Biz ko`plab
bir xil taxallusli ijodkorlarga duch kelamiz. Shu jumladan sizga ikki adibni aytib
o`tmoqchimiz . Ya’ni Yusuf Amiriy hamda Umarxon Amiriylardir . Endi asosiy
muommoga to`xtaladigan bo`lsak , “ Maxsus “ radifli g`azalni kitoblarda ikki
Amiriyning ham g`azallari orasida uchratishimiz mumkin . Ayrim kitoblarda Yusuf
Amiriynig g`azallari orasida kelgan bo`lsa , ba’zi kitoblarda esa Umarxon Amiriyning
g`azallari orasida ucharatamiz .
Endi biz ushbu g`azalning muallifi sifatida bilganimiz Yusuf Amiriyga
to`xtalib o`tamiz .Uning ijodini o`rganar ekanmiz , Amiriy ijodi katta bo`lmay
bizgacha “Tomosho “ radifli , “ Maxsus “ radifli , “Etmish “ radifli g`azallari, biita
tarje’bandi va bir nechta tuyuqlari yetib kelgan .bundan tashqari “ Dahnoma “ va
“Banginva chog`ir munozarasi “ kabi asarlari ham mavjud .Yusuf Amiriy juda ham
mashhur bo`lmaganligi tufayli ba’zi o`quvchilar uchun notanish chunki ko`p kitoblarda
uning hayoti haqida ma’lumot mavjud emas . Biz sizni adib bilan tanishtirmoqchimiz
. Adib XV asrda Hirotda yashagan . U fors tilida ham ijod qilgani ayrim manbalarda
qayd etilgan .Aynan Alisher Navoiyning “ Muhokamat -ul-lug`atayn “ da Amir Temur
zamonidan to o`g`li Shohrux mirzo hukmronligi oxirigacha yetishib chiqqan turkiy
shoirlar qatorida Amiriyni ham hurmat bilan sanab o`tadi . ” Majolis-un-nafois “
tazrikasining birinchi majlisida unga alohida majlis ajratib , shunday yozadi . Mavlono
Amiriy turk erdi va turkcha she’ri yaxshi voqe bo`libdur ,ammo shuhrat tutmabdur va
bu bay tuning “Dahnoma” sidandur .
Ne emakdin ne uyqudin solib so`z ,
Emakdin tuyub, uyqudin yumib ko`z .
Fors tilidagi ijodida Kamol Xo`jandiyga tatabbee qilganligi aytilgan .
1
“Tizkiratush – shuaro “ mualiffi Davlatshox Samarqandiy Yusuf Amiriyni Shohrux
mirzo davrida kamolotga yetgan shoirlardan hisoblasa , Alisher Navoiy “Majolis -un-
nafois “ va “Muhokamat-ul-lug`atayn “asarlarida uni Atoiy , Sakkokiy , Lutfiy qatorida
tilga oladi .
2
Amiriyning “Dahnoma”si ham nomachilik an’analariga qat’iy rioya
1
Navoiy A. Asarlar . Majolis – un – nafois XV tomlik XII tom -Toshkent . G`afur G`ulom 1966 . 22 – b.
2
O`zbek She`riyati Antologiyasi . Klassik she`riyat . II tom – Toshkent .O`zbekiston davlat badiiy adabiyoti. 1961. 82 – b
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
206
qilingan holda yozilgan . Asar Ulug`bekni akasi Boysung`ur mirzoga bag`ishlangan ,
chunki shoir o`zini uning himoyasida yashaganligini alohida ta’kidlaydi .
3
“Maxsus “radifli g`azalining yana bir muallifi sifatida bilganimiz ,Umarxon
Amiriy bilan tanishib o`tamiz . Umarxon hammamizga ma’lum va mashhur bo`lib ,
shox va shoir sifatida shuhrat qozongan . Umarxon 1787-yili Qo`qon shahrida
o`zbeklarning Ming urug`idan bo`lgan Farg`ona hukmdori Norbo`tabiy xonadonida
tug`iladi . 1807-1808-yillarda akasi unga Marg`ilon hokimligini ishonib topshiradi .
Shu yillaru tog`asi -Andijon hokimi Rahmonqulning qizi Nodiraga uylanadi . Ya’ni
hammamiz uchun ma’lum bo`lgan shoir Nodira begim bilan turmush quradi . Oradan
vaqt o`tib 1810-yil Umarxon Qo`qon taxtiga o`tiradi . Unga “Amir ul-muslimin “
degan unvon beriladi . Amiriy yaxshi ijodkor bo`lib bizga salmoqli adabiy meros
qoldirgan . O`zbek mumtoz so`z san’ati tarixida alohida hodisa bo`lgan , Qo`qon
adabiy muhitini vujudga kelishi va ravnaq topishida uning ro`li katta bo`lgan
4
.
O`tmishda har qanday shoir ham devon tuzish darajasiga ko`tarila olmagan . Ammo
Amiriy buni muvaffaqaiyatli uddalagan sohibi devondur .
Vafo to bo`ldi jononimg`a maxsus ,
Jafou javr erur jonimg`a maxsus .
Xiromu jilvayu nozu malohat ,
Erur sarvi xirmonimg`a maxsus .
Guliston bo`ldi ko`nglum lola yang`ilig` ,
Vafo dog`i gulistonimga maxsus .
Kecha tong otguncha ko`nglim chekar oh ,
Erur bu sham vayronimg`a maxsus .
Ko`ngil konidadur ko`ngil la`ling hayoti ,
Bu gavhardur Badaxshonimg`amaxsus .
G`amingda ishq ranji rohatimdur ,
Bu darding o`ldi darmonimg`a maxsus .
G`ubori to`tiyoyi hoki poying ,
3
O`zbek adabiyoti bo`stoni . Muborak maktublar .- Toshkent . G`ofur G`ulom . 1987 . 62 – b .
4
Amiriy U. Devon (Matn ) O`zbekcha she`rlar . I Tom . -Toshkent . ” Tamaddum”, 2017 . 143 – b .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
207
Bo`lurmu chashmi giryonimg`a maxsus .
Kerak shaxdin gado holini so`rmoq ,
Bu davlat keldi sultonimg`a maxsus .
Ko`ngil xushtur visol umidi birla ,
Bu mahram hijronimg`a maxsus .
Shahidi nozi mujgoning erurman ,
Bu xanjardir mening qonimg`a maxsus .
Erurman ish mulkining Amiriy ,
Junun avboshi darmonimg`a maxsus .
5
Ushbu g`azalni biz biz 1948-yilda nashr etilgan “ Navoiy zamondoshlari “
nomli kitobning 53-betida Yusuf Amiriyning g`azali sifatida ko`ramiz . Bundan
tashqari 1961-yilda nashr etilgan “O`zbek She`riyati Antologiyasi” Klassik she’iyat
ikkinchi tom kitobining 83-betida hamda 1986-yilda nashr etilgan “ Navoiy nigohi
tushgan” nomli kitobining 133-betida va “ Nazm bo`stoni “ nomli kitobda bu g`azal
Yusuf Amiriyning ijod mahsuli bo`lib kelgan bo`lsa , 2017-yilda nashr etilgan Amiriy
Devoni o`zbekcha she`rlar birinchi tom kitobining 143-betida 108 -raqam ostida
Umarxin Amiriyning g`azali sifatida uchratamiz . Ushbu manbalar asosida o`quvchida
savol tug`iladi, Asli bu g`azal kimga tegishli . Qaysi Amiriyning ijod mahsuli sifatida
qarashimiz kerak . Albatta , bu masala har bir o`quvchini o`ylantiradi . Qanday qilib
ikki davrda yashab ijod qilgan adiblarning ijod namunasida bir xil g`azal keladi . Bu
g`azalda uslub ravon so`zlar rang – barang va albatta mukammal tarzda yozilgan .
G`azal 11 bayt 22 misradan iborat bo`lib , “maxsus “ radifi bilan tugovchi g`azaldir .
Aruzning hajazi musadasi mahzuf (maqsur) bahrida yozilgan bo`lib , Ma - fo – iy – lun
/ ma - fo -iy - lun /ma – fo – il shaklida , paradigmasi V- - - / V - - - / V - - (V - ~ )
ko`rinishida namayon bo`lgan . Qofiyalanishi muqayyad qofiyada bo`lib ,”N” tovushi
raviy vazifasini bajarmoqda . G`azalning maqta’sida shoir taxllusi keltirilgan ,bunda
Amiriy taxallus keltirilgan bo`lib , bu qaysi Amiriyniki bo`lishi mumkin?! G`azlning
5 -baytida esa Badaxshon toponimi keltirilgan . Bu esa g`azal Yusuf Amiriyning
qalamiga mansub bo`lishi mumkin degan fikrlrani uyg`otadi .Bunga sabab shundaki ,
5
Zarifov H. ( Nashrga tayyorlovchi ) Navoiy zamondoshlari . – Toshkent . G`afur G`ulom . 1948 . 53 – b .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
208
Alisher Navoiyning “Majolis – un -nafois “ tazrikasida shunday yozilgan “Aning
qabri Badaxshoi sari Arxang Saroyidadur “ .
6
Ya’ni qabri Badaxshonda bo’lsa , hayoti
davomida u yerda yashagan deb ayta olamiz . Hmma kitobda g`azal so`zlari bir xil
ko`rinishda bo`lib , ammo baytlarda biroz chalkashlikka duch kelishimiz mumkin .
Yusuf Amiriyga tegishli bo`lgan barcha manbalarda begona bayt
Shaxidi nozi mujgoning erurman ,
Bu hanjardur mening qonimg`a maxsus .
Ushbu misra bilan ifodalangan bo`lsa , Umarxon Amiriyning devonida chop
etilgan namunasida esa 8-9 va begona baytlar almashgan holda ko`rishimiz mumkin .
Bu chalkashlik ham o`quvchilarni , albatta , befarq qoldirmaydi .
XULOSA
Shunday qilib muallifi munozarali bo`lgan bu g`azal adabiyotimizda
o`rganilishi kerak bo`lgan muammoli holat deb ayta olamiz . Bu g`azalni yozilgan
uslubi , tilini o`rganib chiqib va har ikki adibning yozish usuli va mahoratini bundan
tashqari ikki davrda yashagan ikki Amiriyning so`zlashuv tilida yetarlicha farq
bo`lganligi , g`azaldagi so`zlar qaysi davrga xos ekanligini bilish orqali bu muommoli
vaziyatga yechim topa olishimiz mumkin deb o`ylaymiz .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher Navoiy ijodi misolida). Hamkor konferensiyalar, 1(11),
386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. University Research Base, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42), 144-
149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ USLUBI.
Наука и технология в современном мире, 4(5), 36-38.
6
Navoiy A . Asarlar . Maljolis – un – nafois . XV tomlik XII tom . -Toshkent . G`afur G`ulom . 1966 . 82 -b .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
209
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA
(DILMUROD QURONOV IJODI MISOLIDA). World of Philology, 2(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy. Asian Journal of Multidimensional
Research, 10(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-Ghazali.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 2(4),
173-176.
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In Конференции.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF
FORMING INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna,
Jaxongirova
Tamila;
,CURRENT
TRENDS
AND
DEVELOPMENT
FACTORS
IN
THE
APPLICATION
OF
DIGITAL
TECHNOLOGIES IN EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 609v1-6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY,
GENESIS, AND
LINGUISTIC FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF
LINGUISTICS. University Research Base, 992-995.
15. Amiriy U. Devon ( Matn ) : O`zbekcha sherlar . 1 tom. -Toshkent : “Tamaddum
“, 2017. 143 – b .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
210
16. Navoiy A . Asarlar . Majolis -un – nafois XV tomlik XII tom . -Toshkent
“G`afur G`ulom “, 1966. 22-b .
17. O`zbek She`riyati Antologiyasi . Klassik she`riyat . II tom – Toshkent .O`zbekiston
davlat badiiy adabiyoti. 1961. 82 – b .
18. O`zbek adabiyoti bo`stoni . Muborak maktublar .- Toshkent . G`ofur G`ulom .
1987 . 62 –b.
19. Zarifov H. ( Nashrga tayyorlovchi ) Navoiy zamondoshlari . – Toshkent . G`afur
G`ulom . 1948 . 53 – b .
