MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
119
“BARBARIS (Berberis) O‘SIMLIGINING YETISHTIRISH
BO‘YICHA OLINGAN URUG‘LARNING” UNUVCHANLIK DARAJASINI
ANIQLASH
Abdulazizov Shukurullo Xabibullo o‘g‘li
O’rmon xo’jaligi ilmiy-tadqiqot instituti
Andijon filiali kichik ilmiy xodimi
Аnnotatsiya: Barbaris (Berberis) – dorivor va manzarali o‘simlik bo‘lib, bog‘
va landshaft dizaynida keng qo‘llaniladi. Uning mevasi vitaminlarga boy, barglari va
ildiz qismi esa tibbiyotda ishlatiladi. Barbaris еtishtirish uchun tuproq, iqlim va
agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri tanlash muhimdir.
Kalit soʼzlari: Adirlik, tog` oldi, xududlar, Barbaris turlari tog‘li hududlarda,
o‘rmon qirralarida va quruq dasht mintaqalarida keng uchraydi. O‘zbekiston
hududida ham barbarisning turli turlari o‘sadi, ayniqsa, tog‘ oldi va tog‘li
hududlarda uchraydi.
Abstract: Barbaris (Berberis) is a medicinal and ornamental plant, widely
used in garden and landscape design. Its fruits are rich in vitamins, and its leaves and
roots are used in medicine. For the cultivation of barberry, it is important to choose
the right soil, climate and agrotechnical measures.
Keywords: Adirlik, foothills, territories, Barbaris species are widely found in
mountainous regions, forest edges, and dry steppe regions. Various species of
barberry also grow in Uzbekistan, especially in foothills and mountainous regions.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yovvoyi holda o‘suvchi dorivor
o‘simliklarni muxofaza qilish, madaniy holda еtishtirish, qayta ishlash va mavjud
resurslardan oqilona foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi hamda 2020 yil 10-
apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi xalq tabobotini rivojlantirishga doir qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ 4670-sonli va PQ 4901-sonli
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining qarori, 20.05.2022 - yildagi PQ-251-son
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
120
Dorivor o‘simliklarni madaniy holda еtishtirish va qayta ishlash hamda davolashda
ulardan keng foydalanishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi
qarorlarida
ustivor vazifalarni bajarilishiga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir.
Xozirgi vaqtda dunyoda ishlab chiqariladigan inson salomatligi uchun
foydalaniladigan dori vositalarining 60-65% dan ortig‘i dorivor o‘simliklar xom-
ashyosidan tayyorlanmoqda. Ma’lumki ushbu jarayon bizning mamlakatimizda xam
jadal amalga oshirilmoqdaki, asosiy urg‘u maxalliy floradagi dorivor o‘simliklarning
boy xilma-xilligiga xamda introduksiya ilmiy tadqiqotlari natijasida floradagi xilma
xillikni boyitishga qaratilgan. Respublikamiz hududida 700-750 tur dorivor
o‘simliklar mavjud bo‘lib, ularning 112 tur dorivor o‘simliklar rasmiy tabobatda
foydalanishga ruxsat berilgan, ushbu dorivor o‘simliklarning 80% ni tabiiy holda
o‘suvchi o‘simliklar tashkil etadi. Ularni xom-ashyo zahirasi chegaralangan bo‘lib,
tizimli muhofaza tadbirlarini amalga oshirish, bioekologik xususiyatlarini o‘rganish,
xom-ashyo zahirasidan to‘g‘ri foydalanish va ko‘paytirishning ilmiy asoslangan
usullarini ishlab chiqish bilan introdusent dorivor o‘similiklarni kiritib borish dolzarb
muammolardan biridir. Shuning uchun O‘zbekistonda farmasevtika sanoatining
ehtiyojlarini dorivor o‘simliklar xom-ashyosi bilan ta’minlash, mahalliy florani yangi
introdusent o‘simlik turlari bilan boyitish va ularni еtishtirish texnologiyalarini ishlab
chiqish, plantatsiyalarini tashkil etish xamda xom ashyo zaxirasini tashkil etish kun
tartibidagi dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Barberry butalar Berberidaceae oilasiga tegishli bo'lib, turlarning xilma-xilligi
bilan faxrlanadi. 500 dan ortiq turlar bilan siz har qanday ta'mga va bog' sharoitiga
mos keladigan navlarni topasiz. Ba'zi mashhur navlarga quyuq qizil barglari bo'lgan
yapon zirklari (Berberis thunbergii) yoki an'anaviy yashil rangga ega bo'lgan Yevropa
zirklari (Berberis vulgaris) kiradi. Har bir tur bog'ziyofatiga o'ziga xos jo'shqinlikni
olib keladi va bu ko'zlar uchun haqiqiy bayramga aylanadi.
Bunday yomon o'rganilgan ekinlardan biri zirk bo'lib, uning rezavorlari
o'simlikning o'zi kabi kimyoviy tarkibi va ozuqaviy qiymati, qayta ishlash va saqlash
texnologiyasi bo'yicha ilmiy ma'lumotlarni talab qiladi. Qayta ishlangan meva va
rezavorlar assortimentini kengaytirish muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
121
Bularning barchasi bu boradagi tadqiqotlarni faollashtirish, ularni ustuvor va
talabchan qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Mahalliy o'simlik materiallarini, shu jumladan zirk mevalarini xalq xo'jaligiga
jalb qilish nafaqat tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga, balki aholining umumiy
va maxsus maqsadlardagi turli xil yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan
ehtiyojlarini to'liq qondirishga yordam beradi, bu Rossiya Federatsiyasi
hukumatining 205-sonli qarori bilan tasdiqlangan aholini sog'lom oziqlantirish
bo'yicha davlat siyosatining maqsadlari va amalga oshirilishiga mos keladi. 10.08.98
yildagi 917-son. Ushbu kontseptsiya doirasida Kuzbassda "Salomatlikka -
ovqatlanish orqali" mintaqaviy dasturi ishlab chiqilgan bo'lib, unga muvofiq meva va
rezavorlar iste’mol bozori o‘rganildi, iste’molchilarning xohish-istaklari aniqlandi;
• noan'anaviy xomashyo - zirkdan foydalangan holda meva va rezavor meva
konservalari ishlab chiqarish hajmini oshirish imkoniyati;
ilmiy asoslangan;
• Kuzbassda еtishtiriladigan zirklarning ozuqaviy qiymati va xavfsizlik
ko‘rsatkichlari aniqlanib, ularni qayta ishlashning barcha turlari uchun xom ashyo
sifatida foydalanish imkonini beradi;
• yangi zirklarning turli haroratlarda yaroqlilik muddati ilmiy asoslangan; tez
muzlatilgan rezavorlarning saqlash muddati belgilangan;
• olingan natijalarni har tomonlama tahlil qilish asosida zirkni qayta
ishlashning kam chiqindili texnologiyasi ishlab chiqildi, ularning konserva
mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun texnologik jihatdan yaroqliligi, shuningdek,
boshqa umumiy va maxsus mahsulotlar ishlab chiqarishda zirkni qayta ishlash
mahsulotlaridan foydalanishning maqsadga muvofiqligi ko‘rsatildi;
• yangi va tez muzlatilgan zirk va ularni qayta ishlangan mahsulotlarni
organoleptik, fizik-kimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha kompleks
tovar baholashni o‘tkazish uchun ilmiy asoslangan, eksperimental tasdiqlangan va
mahsulotning texnik shartlariga kiritilgan sifat mezonlari;
U bog'larda o'stiriladi va vaqti-vaqti bilan shimolda Sankt-Peterburggacha,
shuningdek, janubiy va markaziy Evropa, Qrim, Kavkaz, Eron, Sharqiy Sibir va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
122
Shimoliy Amerikada butalar orasida topiladi. Ayrim turlari Oʻrta Osiyoda, jumladan,
Qozogʻistonda Ili Olatau togʻlarida uchraydi. Qishga chidamli, issiqlikka chidamli;
kambag'al tuproq bilan bardosh bera oladi; turg'un namlikka toqat qilmang; juda
yorug'likni yaxshi ko'radigan. Ular dumidan mo'l-ko'l kurtaklar hosil qiladi.
Urug'larni ekish, butani va yozgi so'qmoqlarni bo'lish orqali ko'paytiriladi. Urug'larni
yig'ishdan so'ng darhol tabaqalash yoki qishdan oldin ekish kerak. Urug'larni yig'ish
vaqti - sentyabr-noyabr. Uzunligi 9-12 (15) mm va kengligi 4-8 mm bo'lgan еr usti
ellipssimon qalin yashil kotiledonli ko'chatlar; Birinchi barglar keyingi barglardan
sezilarli darajada kichikroq va ulardan shakli bilan farq qiladi.
Xulosa
Hozirda mamlakatimizda meva еtishtirish ayniqsa yong‘oq, bodom va
pistachilikda bir qator muammolar mavjud. Biz taklif qilayotgan usullar yordamida
bu muammolar albatta o‘z еchimini topadi. Qisqa vaqt ichida ko‘chat еtkazib
berish,bu ko‘chatlarning an‘ anaviy ko‘chatlarga nisbatan tez o‘sishi va erta hosilga
kirishi orqali aholining xandonpista mevasiga bo‘lgan talabi qondiriladi.
Tabiiy iqlim sharoitlar bo‘yicha aniqlangan qimmatbaho genofondni
takomillashtirish, nafaqat uni boyitishda balki kelgusidagi tadqiqotlar uchun asrash
va ekib ko‘paytirishda katta ahamiyatga egadir. AQSH, O‘rta Osiyo va Yaqin sharq
mamlakatlarida pista yuqori mahsuldorli bog‘ ekini hisoblanadi va bu davlatlarga
katta daromad keltiradi. Mamlakatimizda xandon pistaning istiqbolli navlarini
еtishtirish aholi uchun qolaversa, iqtisodiy tomondan katta samara beradi.
Andijon davlat o‘rmon xo‘jaligining o‘rmon bo‘limlariga xozirgi kunga kelib
Andijon Marxamat O‘rmon bo‘limlariga sifatli qilib еtishtirilgan nixollarni еtkazib
berildi, va ularning sug‘orilmaydigan xamda sug‘oriladigan joylarga may oyining
ikkinchi o‘n kuligidan boshlab еtkazib berish boshlandi.
Iyun oyida xam nixollarning sifatli ravishda ekish ishlari olib borildi va
xozirgi kunda xavo xarorati nisbiy namlikni xisobga olgan xolda sug‘oriladigan
maydonlarda ekish bo‘yicha ilmiy amaliy ishlar olib borildi.
Olib borilgan tajribalarni xisobga olingan natijalar 3-4 variantlar yaxshi
maqbul variant bo‘lib ilmiy tadqiqot natijalarga maxsus kuloklar razmerlarida ilmiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
123
ishlar davomiy ettirib kelinishini xisobga olgan umumiy qilinib yillik xisobotga
qo‘yilib barcha natijalar xam jadvallarda aks ettirib borishini inobatga olgan xolda
xulosalar xam barchasi yillik xisobotda aks ettiriladi.
АDABIYOTLAR ROʼYXATI
1.
Arxipova N.S., Brus I.P., Chеrnov I.A. Интродуксия амаранта на
5
засоленних почвах. // Интродуксия нетрадисионних и редких
селискохозяйственних растений: Мат. Всероссийского научно-произв. konf., -
Pеnza, 1998. -S. 61-62.
2.
Bеrri Dj. A., Danton U. Dj. Зависимости фотосинтеза от факторов
окружаюшей среди. // Фотосинтез. Т2-М, Мир. 1987. - С. 273-364.
3.
Voyno L.I. , Gins M.S., Grishakova I.V., Chеrnеgo T.V. Антимикробное и
фунгисидное действия екстрактов амаранта. // Новие и нетрадисионние
растения и перспективи их исполизования: Москва - Пушино. Т.З, 2001.- С. 431
-432.
4.
Vеlibеkov R.M., Vеlibеkov M.D., Agafonov N.С. Гетерогенности и
индусированная изменчивости амаранта. // Интродуксия нетрадисионних и
редких селискохозяйственних растений: Материали Всероссийской научно-
произв. конф. Т. 1, -Пенза, 1998. -С. 102-104.
5.
Gafurov A. I. Сravnitеlino - физиологическое изучение влияния масла
амарантанафунксионалиноесостояниеорганизмаживотних:
Avtorеfеrat diс...kand. biol. nauk. - Duсhanbе, 2003. -19 с.
6. GoncharovaЕ.A., Ginс M.С., Xodorеnko A.V., Сhеdrina Z.A., Bulinсеv С.V.
Регуляторнаяролиамарантина в просессахроста и развитиярастений. //
Новие и нетрадисионниерастения и перспективи их исполизования:
Материал ИВ Международ, симп.-Москва, Пушино.
