MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
103
O’ZBEKISTONDA XOR SAN’ATINING RIVOJLANISHI
Xabibullayeva Mubinaposhsha Saidakbar qizi
Andijon davlat pedagogika instituti Ijtimoiy gumanitar fanlar va san’at
fakulteti Musiqa ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi.
Annotatsiya: Mazur maqolada qadimgi cherkov qo‘shiqchiligi uyg‘onish
davridan tortib ko‘p ovozli xor ijrochiligi rivojlanish jarayonlari, turli diniy
marosimlarda, mavsumiy sayllarda, ramazon oyida bolalarning qo‘shiq aytishi yoki
kattalarning zikr, marsiya qo‘shiqlarini aytilishi bilan keng rivojlangan o‘zbek xor
san'atining tarixi haqida bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: musiqiy ijodiyot, xalq qo‘shiqlari, polifonist, xor ijrochiligi,
kompozitor, xormeyster, xorshunoslik, san`at.
Развитие хорового искусства в Узбекистане
Хабибуллаева мубинапошша сайдакбаровна Студент 3 курса
музыкального образования факультета социально-гуманитарных наук и
искусств Андижанского государственного педагогического института.
Аннотация: В этой статье рассказывается о процессах развития
многоголосного хорового исполнительства с эпохи возрождения древнего
церковного пения, истории узбекского хорового искусства, широко развитого
во время различных религиозных обрядов, сезонных праздников, пения детей во
время Рамадана или исполнения взрослыми поминальных, марсианских песен.
Ключевые слова: музыкальное творчество, народное пение,
полифонист, хоровое исполнение, композитор, хормейстер, хоровое искусство,
искусство.
Development of choral art in Uzbekistan
Khabibullayeva mubinaposhsha saidakbar daughter Music education
direction 3-year student of the Faculty of social humanities and arts of Andijan State
Pedagogical Institute.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
104
Annotation: The Mazur article describes the history of Uzbek Choral Art,
which developed widely from the renaissance of ancient church singing to the
development processes of multi-voice choral performance, in various religious
ceremonies, seasonal Sayles, during the month of Ramadan, with the singing of
children or the mention of adults, the singing of Marcia.
Keywords: musical creativity, folk songs, polyphonist, choral performance,
composer, chormeister, choral studies, art.
Xor shunday bir san’at turiki unda adabiy va musiqiy ijodiyot o‘zaro
uyg'unlashib yaxlit badiiy obraz yaratiladi. Xor san'ati uzoq o‘tmishga ega. Qadim
zamonlardan beri xalqlar orzu-umidlari, his-tuyg'ularini qo‘shiq aytish pantomima
qilish kabi vositalar bilan ifodalab kelganlar. Ko‘pchilik bo‘lib qo‘shiq aytish deyarli
hamma xalqlarning mehnat faoliyati, an'anaviy marosimlari, qolaversa, butun
turmush hayoti bilan doimo bog'liq bo‘lib kelgan. Ushbu san'at turli xil xalqlarning
milliy musiqa merosini saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi.
Xor san’ati ommani loqayd eshituvchiga emas balki faol tinglovchi
bo‘lishga undaydi. Xor san'ati rivojlanishida slavyan xalq (rus, ukrain, bolgar, polyak,
chex, xorvat va boshqa)lari katta hissa qo‘shib kelishgan. G‘arb davlatlarida,
shuningdek, Rossiyada xalq qo‘shiqlari bilan bir qatorda keyinchalik cherkovda
aytiladigan professional xor ijrochiligi paydo bo‘lgan. Qadimgi cherkov
qo‘shiqchiligi asosan, unison (bir ovozli yoki oktava) X asrda ikki ovozli qo‘shiqlar
sifatida paydo bo‘lgan. Uyg‘onish davriga kelganda ko‘p ovozli xor ijrochiligi
rivojlanib bordi. XII – XIII asrlarda Dj. Palestrina O.Lazev, K.Janeken, J.Depre kabi
polifonist kompozitorlar yashab ijod qilgan bo‘lib, bu davrda xor san`atining A
KAPELLA ijrochilik uslubi yanada ravnaq topdi. XIV-XVI asrlarda xor ijrochiligi
yanada taraqqiy topdi.
Xor san`ati mashhur xor guruhlari, kompozitorlar, xor arboblari va
xormeyster o‘qituvchilarining ijobiy faoliyati bilan bog‘langan holda rivojlanib
keldi. Xor dirijyorligi mahoratini takomillashtirish va xorshunoslikning ayrim
qismlariga bag‘ishlangan ilmiy va metodik qo‘llanmalarning muntazam yaratilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
105
sababli mazkur fan asta-sekinlik bilan rivojlana bordi. Masalan, 1961-yilda nashr
etilgan K.Olxovning “Xor dirijyorligi haqida” kitobini, 1964 yilda nashr etilgan K.
Pigrovning “Xorga rahbarlik qilish” kitobini, 1969 yilda nashr etilgan
V.Krasnoshyokovning ,,Xorshunoslik masalalari” kabi san`at namunalari fikrimizga
isbot bo‘la oladi. Ma`lumki, O‘zbekistonda xor havaskorligi asta-sekinlik bilan
rivojlangan. Mazkur san`at turining jadal suratlar bilan rivojlanishi malakali
xormeyster o‘qituvchilar tayyorlash masalasi bilan bog‘liq edi. Madaniyat instituti va
pedagogika institutlari musiqa fakultetlari, pedagogika bilim va musiqa bilim
yurtlarida bolalar va kattalar havaskorlik xorlariga rahbarlar musiqa o‘qituvchilari
tayyorlash uchun xorshunoslik fani uchun o‘zbek tilida 5 maxsus darsliklar, o‘quv
qo‘llanmalarning yo‘qligi va shu kamchilikni qisman bo‘lsa ham tugatish maqsadida
Shamsiddin Ro‘ziev tomonidan “Xorshunoslik” kitobining nashr etilishi san`at
jamoatchiligi orasida katta qiziqish bilan kutib olindi. Bundan tashqari, 1987 yilda
,,Xorshunoslik” qisqacha o‘quv qo‘llanmasi nashr etildi. Bu qo‘llanma muallifi Naira
SHarafievadir. Ushbu darslikda jamoa bo‘lib kuylashning tarbiyaviy ahamiyati,
xorlarning turlari haqida ma`lumotlar beriladi. Hamda jamoa bo‘lib kuylashga
o‘rgatishning shu paytgacha amaliyotda qo‘llab kelinayotgan metodlari haqida
tushuncha beriladi.
Muhokama:
XX asrning 20-yillarida O‘rta Osiyo xalqlari, jumladan o‘zbek xalqi o‘z
professional xor san`atiga ega bo‘lmasada lekin qadim zamonlardan beri guruh (xor)
bo‘lib qo‘shiq aytish an`analariga ega bo‘lgan. O‘zbek xalqi ham boshqa xalqlar kabi
asrlar davomida o‘zini mehnat faoliyati, turmush tarzi bilan bog‘liq bo‘lgan musiqiy
durdonalarini yaratgan e`zozlagan va uni og‘zaki usulda avloddan-avlodga qoldirgan.
Turli diniy marosimlarda, mavsumiy sayllarda, ramazon oyida bolalarning qo‘shiq
aytishi yoki kattalarning zikr, marsiya qo‘shiqlarini aytilishi ham guruh ijrosining bir
turidir. An`anaviy “Navro‘z” va “Lola sayli” bayramlarida yigit va qizlarning qo‘shiq
aytishi, qadim zamonlardan beri to‘ylarda aytiladigan (yor-yor, yallalar o‘lan, hashar,
besh qarsak, lapar) va maqomlardagi (tarona, ufor, naqsh) ayrim qismlarini guruh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
106
(xor) bo‘lib aytish kabi ijrochilik formalari kelgusida o‘zbek xalqi orasida xor
havaskorligi o‘zbek xor san`atining rivojlanishiga zamin bo‘ldi.
Xor atamasi yunoncha so‘z “choros” so‘zidan olingan bo‘lib “to‘da,
yig‘in” ma`noni anglatadi. Xor-bu vocal musiqali cholg‘u asboblari jo‘rligida yoki
jo‘rligisiz asarni ijro etuvchi xonandalar jamoasidir. Musiqa amaliyotida davomida
xorning har xil turlari va ko‘rinishlari mavjud. Xor turi uning tuzilishi va sifatiga
qarab aniqlanadi. Respublikada musiqa va xor badiiy havaskorligi, asosan XX asrning
20 yillaridan boshlab rivojlana bordi.
Xususan, shu yillarda o‘quvchi va yoshlar o‘rtasida (maktablar va o‘quv
yurtlarida) musiqa havaskorligi keng tarqaldi. Musiqa, xor va raqs to‘garaklari tuzila
boshlandi. Har bir to‘garakda, albatta bir ovozli kichik xor ansambli bo‘lib, yallalar,
laparlar, qo‘shiqlar va gimnlar ijro etilgan. 1919 yilda V. Sakovich tomonidan tashkil
qilingan maktab-teatr guruhi 300 ta bolani birlashtirdi. Bu guruh ham bir necha (xor,
dramma, raqs) guruhini o‘z ichiga olgan edi. Sakovich shu “Zebuniso” maktabida
tuzilgan qizlar xori yaxshi natijalarga erishdi va keyinchalik (1924- yil) bu xor
“San`atchi qizlar” nomi bilan yuritildi. 1919 yilda SH. SHoumarov “Namuna” nomli
o‘zbek maktabida, 1922 yilda Saodatxonim Enikeeva Toshkent inprosida o‘zbek
qizlaridan shunday guruh tuzdilar. Usta Olim Komilov Marg‘ilonda, Matyusuf
Harratov Samarqandda bir necha yil havaskorlik guruhlari bilan ishlashadi. 30-
yillarga kelib, musiqa xor havaskorligida katta o‘sish ko‘zga tashlandi. 1937 yilda
Moskvada o‘tgan O‘zbekiston adabiyoti va san`ati dekadasiga va 1938 yilda o‘tgan
birinchi badiiy havaskorlik olimpiadasiga tayyorlanish va o‘tkazish davrida musiqa-
xor havaskorlik guruhlar son jixatdan ko‘paydi. 1946 yilda badiiy havaskorlikning
ikkinchi Respublika olimpiadasi o‘tdi. Olimpiadada 20 ming kishini o‘z ichiga olgan
mingdan ortiq (1143) havaskorlik kollektivlari qatnashdi. Olimpiada yakuni musiqa
havaskorligidagi mavjud qator kamchiliklarni aniqlab berdi. Bular qishloq
tumanlarida musiqa-xor havaskorligining yomon rivojlanganligi, ko‘p ovozli o‘zbek
xorlarining yo‘qligi, ko‘pchilik guruhlarning dasturida zamonaviy asarlarning
kamligi va hokazolardir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
107
1947–1948 yillarda o‘tkazilgan ko‘rik va O‘zbekistonning 25 yillik
yubileyiga bag‘ishlab o‘tkazilgan uchinchi Respublika Olimpiadasi Respublikada
musiqa-xor havaskor guruhlari faoliyatida birmuncha siljish borligini tasdiqladi.
Uchinchi olimpiadadan boshlab musiqa-xor havaskorlarining ko‘p ovozlik turi
rivojlana bordi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda xor san’ati boy tarixga ega va bugungi
kunda ham faol rivojlanishda davom etmoqda. Ko‘plab xor jamoalari o‘z ijodi bilan
muxlislarni xursand qilib, mamlakatning madaniy hayotiga munosib hissa
qo‘shmoqdalar. Bugungi kunda ham xor jamoalari o‘z faoliyatlarini samarali tarzda
olib borishmoqda, ayniqa umumta'lim maktablarida ham xor jamoalrini shakllanib
borayotgani quvonarli xol, shunday ekan ertangi kunimiz istiqbollari qalbi go‘zal
musiqa bilan oshifta bo‘lib tarbiyaqlanib kelayotgan yoshlaro qo‘lida desak
mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Xor va xorshunoslik. Z.Sultonova. O‘quv qo‘llanma
2.
Sh.Ro‘ziyev. Xorshunoslik. Toshkent 1987 yil.
3.
Q. Mirzayev. Xor jamoalari bilan ishlash uslubiyoti. Toshkent. 2008 yil..
4.
Abdumalikovna, YD (2021). Jamiyat taraqqiyotida madaniyat va san’atning
o‘rni va ahamiyati. Zien ijtimoiy va gumanitar fanlar jurnali, 3, 1-3.
5.
Achildiyeva M, Ikromova F O‘zbekistonda xor san’ati Botir Umidjonov
Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences (Bryussel, Belgiya 2022) ISSN
27957683 54-56 bet.
Full-Paper-CREATIVITY-THE-BASIS-OF-PEDAGOGICAL-
7.
Botirova Khilola Tursunbayevna, . (2023). IN THE PRACTICE OF
INSTRUMENTAL PERFORMANCE, STUDENTS ARE TAUGHT TO THINK
INDEPENDENTLY AND FORMATION OF FEATURES OF CREATIVITY.
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS, 4(11), 99–103.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
108
8.
Tursunbaevna, Botirova Xilola. "New approach to vocal-choral skills."
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal 11.4 (2021):
1638-1654.
9.
Tursunbaevna, Botirova Xilola "New approach to vocal-choral skills."
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal 11.4 (2021):
1638-1654. cejsr.academicjournal.io›index.php/journal/…
10.
"New approach to vocal-choral. skills." ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research. Journal 11.4 (2021): 1638-1654. Tursunbaevna, Botirova
Xilola.
11.
Khilola Tursunbaevna Botirova STUDENT, VIDYALANKAR INSTITUTE
DOI: https://doi.org/10.36713/epra6721
12.
Botirova Khilola Tursunbayevna, . (2023). WAYS OF DEVELOPING THE
SYSTEM OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION OF THE STUDENT -
YOUTH THROUGH PERFORMING ART OF UZBEK FOLK INSTRUMENTS.
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS, 4(06), 61–66.
https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-04-06-11
13.
324am_2.EPRA JOURNALS-6742.pdf
14.
Botirova, K. T. . (2021). Performance And Art. The American Journal of Social
Science
and
Education
Innovations,
3(05),
465–474.
https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume03Issue05-83
15.
Botirova Khilola Tursunbayevna, . (2023). WAYS OF DEVELOPING THE
SYSTEM OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION OF THE STUDENT -
YOUTH THROUGH PERFORMING ART OF UZBEK FOLK INSTRUMENTS.
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS, 4(06), 61–66.
https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-04-06-11
