MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
316
ZAMONAVIY MOY FILTIRLARINING TURLARI VA ULARNING
DVIGATEL MOYINI TOZALASHDAGI SAMARADORLIGI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
assistenti M.X.Rustambek
O‘roqov Asliddin
Andijon davlat texnika instituti
“Avtomobilsozlik va traktorsozlik” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy moy filtirlarining turli xil turlari
va ularning dvigatel moyini tozalashdagi samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Dvigatel
moyi, motorning samarali ishlashi uchun muhim rol o‘ynaydi, shuning uchun uning
tozaligi va sifatini ta'minlash zarur. Moy filtirlarining asosiy turlari, ularning ishlash
prinsiplari va texnologiyalari, shuningdek, har bir turdagi filtirlarning afzalliklari va
kamchiliklari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, moy filtirlarining ishlash
muddatini uzaytirish va dvigatelning umumiy samaradorligini oshirish uchun
tavsiyalar beriladi. Olingan natijalar, avtomobil sanoatida moy filtirlarining
ahamiyatini yanada oshirishga yordam beradi.
Kalit so'zlar. Moy filtirlar, dvigatel moyi, tozalash samaradorligi, avtomobil
sanoati, texnologiyalar, filtir turlari, ishlash prinsipi, samaradorlikni oshirish.
Kirish
. Dvigatel moyi zamonaviy avtomobil va sanoat mashinalarining
muhim qismidir. U dvigatelning ichki qismlarini moylash, sovutish va eskirishdan
himoya qilish vazifasini bajaradi. Biroq, moyning o‘zi vaqt o‘tishi bilan ifloslanadi –
chang, metall parchalari, yonish mahsulotlari va boshqa zarralar uning tarkibiga
aralashadi. Bu esa dvigatelning samaradorligini pasaytiradi va uning muddatidan
oldin eskirishiga olib keladi. Moy filtirlari aynan shu muammoni hal qilish uchun
mo‘ljallangan – ular moyni tozalab, dvigatelning uzoq umr ko‘rishini
ta’minlaydi.Zamonaviy moy filtirlari turli texnologiyalar va materiallardan
foydalangan holda ishlab chiqariladi. Ushbu maqolada biz asosiy turlarni – mexanik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
317
magnit, santrifuga va sintetik moy filtirlarini ko‘rib chiqamiz. Har bir turining o‘ziga
xos xususiyatlari, afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Shu bilan birga, ularning
dvigatel moyini tozalashdagi samaradorligini taqqoslaymiz va jadvallar yordamida
aniq ma’lumotlarni taqdim etamiz.
Mexanik moy filtirlari eng keng tarqalgan va an’anaviy tur sifatida
tanilgan[1]. Ular sellyuloza (qog‘ozga o‘xshash material), shisha tolalar yoki sintetik
materiallardan tayyorlanadi. Mexanik filtrlarning asosiy vazifasi – moy oqimi filtr
materialidan o‘tganida, qattiq zarralarni ushlab qolish.
Ishlash prinsipi.
Moy dvigatel ichida aylanib yuradi va filtrga yetib kelganda,
uning ichidagi teshikli struktura orqali o‘tadi. Bu teshiklar zarralarni ushlab qolish
uchun maxsus o‘lchamda bo‘ladi – odatda 10-20 mikronli zarralarni filtrlashga
mo‘ljallangan. Kichikroq zarralar esa filtrdan o‘tib ketishi mumkin.
Samaradorlik.
Mexanik filtirlarning samaradorligi ularning dizayniga va
ishlatilgan materialga bog‘liq. Sellyuloza filtirlari arzon va kundalik avtomobillar
uchun yetarli bo‘lsa-da, ular 5 mikrondan kichik zarralarni ushlab qololmaydi. Shu
sababli, yuqori unumli dvigatellar uchun bu filtirlar samarasi pastroq bo‘lishi
mumkin.
Afzalliklari:
Arzon narx, oson o‘rnatish, keng mavjudlik.
Kamchiliklari:
Vaqt o‘tishi bilan tiqilib qolishi, kichik zarralarni filtrlashda
cheklangan imkoniyat.
Magnit moy filtirlari metall zarralarni ushlab qolish uchun mo‘ljallangan
maxsus qurilmalardir. Ular odatda mustaqil qurilma sifatida emas, balki mexanik
filtirlar bilan birgalikda ishlatiladi.
Ishlash prinsipi
. Magnit filtrlar kuchli magnit maydon yaratadi, bu maydon
moydagi temir, po‘lat yoki boshqa magnitlangan zarralarni o‘ziga tortadi. Bu jarayon
dvigatelning eskirishidan kelib chiqadigan metall parchalarni olib tashlashda juda
samarali.
Samaradorlik.
Magnit filtirlar metall zarralarni ushlab qolishda 90-95%
samaradorlikka ega bo‘lishi mumkin. Biroq, ular chang, uglerod qoldiqlari yoki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
318
organik ifloslantiruvchilarni tozalay olmaydi. Shuning uchun ular faqat qo‘shimcha
himoya sifatida ishlatiladi.
Afzalliklari:
Metall eskirishni kamaytiradi, oson tozalanadi.
Kamchiliklari:
Faqat metall zarralarga ta’sir qiladi, kengroq tozalash
imkoniyati yo‘q.
Mexanik va magnit filtirlarning taqqoslanishi:
Xususiyat
Mexanik filtr
Magnit filtr
Ishlash prinsipi
Filtr
materiali
orqali
tozalash
Magnit maydon orqali
ushlash
Samaradorlik (mikron)
10-20 mikron
Metall zarralar uchun 90-
95%
Afzalliklari
Arzon, oddiy
Metall himoyasi, uzoq
umr
Kamchiliklari
Tiqilib qolishi mumkin
Faqat metallarga ta’sir
qiladi
Narxi
Past
O’rtacha
Santrifuga moy filtirlari yuqori samaradorlik va chidamlilik talab qilinadigan
sohalarda, masalan, og‘ir sanoat mashinalari, yuk mashinalari va maxsus
dvigatellarda keng qo‘llaniladi[2]. Bu filtirlar fizikaning santrifuga kuchi prinsipiga
asoslanadi.
Ishlash prinsipi
. Santrifuga filtrlarida moy yuqori tezlikda aylantiriladi –
odatda 6000-10000 aylanish/daqiqa (RPM). Bu jarayonda og‘ir zarralar (metall,
chang, qattiq qoldiqlar) markazdan chetga suriladi va maxsus yig‘ish idishida
to‘planadi. Toza moy esa dvigatelga qaytadi. Bu texnologiya an’anaviy filtr
materiallariga tayanmasdan, fizik jarayon orqali tozalashni amalga oshiradi.
Samaradorlik.
Santrifuga filtirlarining samaradorligi juda yuqori – ular 5
mikrongacha bo‘lgan zarralarni ham ushlab qolishi mumkin. Bu mexanik filtirlarga
qaraganda ancha yaxshi ko‘rsatkich. Bundan tashqari, ular tiqilib qolish xavfi kam
bo‘lib, uzoq muddatli foydalanishga mos keladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
319
santrifuga filtirlar moydagi ifloslantiruvchi moddalarni 98% gacha olib tashlay oladi
(og‘ir sharoitlarda sinovdan o‘tkazilgan).
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik, uzoq xizmat muddati, tiqilib qolmaslik.
Kamchiliklari:
Yuqori narx, murakkab o‘rnatish va texnik xizmat ko‘rsatish
talab qiladi.
Sintetik moy filtirlari zamonaviy texnologiyalarning eng so‘nggi yutug‘i
sifatida tanilgan. Ular polimerlar, shisha tolalar yoki boshqa sintetik materiallardan
tayyorlanadi va an’anaviy sellyuloza filtirlariga qaraganda ancha samarali.
Ishlash prinsipi.
Sintetik filtirlarning asosiy farqi ularning filtr materialida: bu
material kichikroq teshiklarga ega va ko‘proq sirt maydonini qamrab oladi. Moy
filtrdan o‘tganida, hatto 5-10 mikronli zarralar ham ushlanadi. Shu bilan birga,
sintetik materiallar yuqori harorat va bosimga chidamli bo‘lib, moy oqimini
cheklamaydi.
Samaradorlik.
Sintetik filtirlarning samaradorligi ularning dizayniga bog‘liq,
lekin odatda ular 95-99% tozalash darajasiga erishadi. Ular nafaqat qattiq zarralarni,
balki mayda uglerod qoldiqlari va boshqa ifloslantiruvchilarni ham olib tashlaydi. Bu
xususiyat ularni yuqori unumli avtomobillar va sport mashinalari uchun ideal qiladi.
Afzalliklari:
Yuqori samaradorlik, uzoq umr, haroratga chidamlilik.
Kamchiliklari:
Mexanik filtirlarga qaraganda qimmatroq.
Santrifuga va sintetik filtirlarning taqqoslanishi:
Xususiyat
Santrifuga filtr
Sintetik filtr
Ishlash prinsipi
Aylanish kuchi
Sintetik material orqali
filtr
Samaradorlik (mikron)
5 mikrongacha, 98%
5-10 mikron, 95-99%
Afzalliklari
Tiqilmaslik, uzoq umr
Yuqori
samari,
chidamlilik
Kamchiliklari
Qimmat,
murakkab
o’rnatish
O’rtacha, yuqori narx
Qo’llanilishi
Sanoat, og’ir mashinalar Avtomobillar,
sport
mashinalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
320
Har bir moy filtrining samaradorligi uning qo‘llanilish sohasiga va dvigatel
turiga bog‘liq. Mexanik filtirlar kundalik foydalanish uchun oddiy va arzon yechim
bo‘lsa, magnit filtirlar qo‘shimcha himoya sifatida xizmat qiladi. Santrifuga filtirlar
og‘ir sharoitlarda ishlovchi dvigatellar uchun eng yaxshi tanlov bo‘lib, sintetik filtirlar
esa zamonaviy avtomobillar uchun optimal hisoblanadi.
Real hayot misollari
:
-Mexanik filtrlar: Toyota Corolla kabi oddiy avtomobillarda qo‘llaniladi, har
10000 kmda almashtiriladi.
-Magnit filtrlar: Dizel dvigatelli yuk mashinalarida qo‘shimcha qurilma
sifatida ishlatiladi.
-Santrifuga filtrlar: Caterpillar kompaniyasi buldozerlarida moyni uzoq
muddat toza saqlash uchun o‘rnatiladi.Sintetik filtrlar: BMW M-series sport
mashinalarida yuqori unumdorlikni ta’minlaydi.
Moy filtirlarining samaradorligini aniqlash uchun bir qator sinovlar va
tadqiqotlar o‘tkazilgan. Bu sinovlar ISO 4548-12 (moy filtrlarini sinash uchun
xalqaro standart) va SAE J1858 kabi metodikalarga asoslanadi. Ushbu tadqiqotlar
filtrlarning zarralarni ushlab qolish qobiliyatini, moy oqimiga ta’sirini va umumiy
chidamliligini o‘lchaydi[3].
Mexanik filtirlar odatda 20 mikrongacha bo‘lgan zarralarni 85-90%
samaradorlik bilan ushlab qoladi. Ammo 5 mikrondan kichik zarralar uchun bu
ko‘rsatkich 50% dan pastga tushadi. Sinovlarda sellyuloza filtirlarning moy oqimini
cheklash xavfi yuqori ekani aniqlangan – tiqilib qolganda moy bosimi pasayib,
dvigatelga zarar yetishi mumkin.
Magnit filtirlar metall zarralarni ushlab qolishda ajoyib natijalar ko‘rsatadi. 10
mikronli temir zarralarni 95% gacha olib tashlash qobiliyatiga ega. Biroq, organik
ifloslantiruvchilar (masalan, uglerod qoldiqlari) va changga ta’siri nolga teng.
Santrifuga filtirlar sinovlarda eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatgan – 5
mikronli zarralarni 98% gacha tozalash darajasi qayd etilgan. Bundan tashqari, ular
moy oqimini cheklamaydi va tiqilib qolish xavfisiz uzoq muddat ishlaydi. Bu ularni
og‘ir sharoitlarda ishlatish uchun ideal qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
321
Sintetik filtirlar 5-10 mikronli zarralarni 95-99% samaradorlik bilan ushlab
qoladi. Ularning moy oqimini saqlab qolish qobiliyati mexanik filtirlarga qaraganda
30% yuqori. Shu sababli, ular yuqori unumli dvigatellar uchun afzal ko‘riladi.
Filtr turi
5
mikron
samaradorlik
10
mikron
samaradorlik
Moy oqimi
ta’siri
Chidamlilik
(soat)
Mexanik
filtr
50%
85-90%
O’rtacha
cheklov
200-300
Magnit filtr
Metall uchun
95%
Metall uchun 95%
Ta’sirsiz
500+
Santrifuga
filtr
98%
99%
Ta’sirsiz
1000+
Sintetik filtr 95-99%
99%
Minimal
cheklov
400-600
Toza moy dvigatelning uzoq umr ko‘rishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Iflos
moy ichki qismlarning eskirishini tezlashtiradi, yonish samaradorligini pasaytiradi va
hatto dvigatelning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Moy filtirlarining
samaradorligi esa bu jarayonga bevosita ta’sir qiladi.
-Mexanik filtirlar: Oddiy sharoitlarda dvigatel umrini 10-15% ga uzaytiradi,
lekin tiqilib qolganda teskari ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
-Magnit filtirlar: Metall eskirishni 20-25% ga kamaytiradi, ammo yagona
yechim sifatida yetarli emas.
-Santrifuga filtirlar: Dvigatel umrini 30-40% ga uzaytirishi mumkin, chunki u
eng kichik zarralarni ham olib tashlaydi.
-Sintetik filtirlar: Yuqori samaradorligi tufayli dvigatel umrini 25-35% ga
oshiradi va barqaror moy sifatini ta’minlaydi.
Moy filtirlarining ekologik ta’siri ham muhim masala. Ishlatilgan filtirlar va
iflos moy atrof-muhitga zarar yetkazishi mumkin, shuning uchun ularning qayta
ishlanishi va samaradorligi ekologik nuqtai nazardan ham ko‘rib chiqiladi.
-Mexanik filtirlar: Sellyuloza materiallari qayta ishlanishi mumkin, lekin tez-
tez almashtirish talab qilinadi, bu chiqindilar miqdorini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
322
-Magnit filtirlar: Qayta foydalanish imkoniyati mavjud, shuning uchun
ekologik jihatdan foydali.
-Santrifuga filtirlar: Uzoq umr ko‘radi va kamroq chiqindi hosil qiladi, ammo
ishlab chiqarish jarayoni energiya talab qiladi.
-Sintetik filtirlar: Sintetik materiallar qayta ishlanishi qiyin, lekin uzoq
muddatli foydalanish chiqindilarni kamaytiradi.
Texnologiyalar rivojlanishi bilan moy filtirlari ham yangi imkoniyatlar va
yaxshilanishlarga ega bo‘lmoqda. Kelajakda quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyat
kasb etishi kutilmoqda[4]:
Nano-texnologiyalar
. Nanofibralar yordamida filtr materiallari yanada kichik
zarralarni (1 mikrongacha) ushlab qolish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu sintetik
filtirlarning samaradorligini yana-da oshiradi.
Aqlli filtirlar
. Sensorlar bilan jihozlangan filtirlar moyning ifloslanish
darajasini real vaqtda o‘lchab, foydalanuvchiga almashtirish vaqti haqida signal
beradi. Bu texnologiya dvigatelni ortiqcha yukdan himoya qiladi.
Ekologik materiallar
. Biologik parchalanadigan materiallardan tayyorlangan
filtirlar
chiqindilar
miqdorini
kamaytiradi
va
atrof-muhitga
zararini
minimallashtiradi.
Gibrid tizimlar.
Mexanik, magnit va santrifuga texnologiyalarni birlashtirgan
gibrid filtirlar har xil ifloslantiruvchilarni bir vaqtda olib tashlash imkonini beradi.
Ushbu yangiliklar moy filtirlarining samaradorligini oshirish bilan birga,
dvigatelning ishlash muddatini uzaytiradi va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarini
kamaytiradi.
Moy filtirlarini tanlashda nafaqat ularning texnik xususiyatlari, balki iqtisodiy
jihatlari ham muhim ahamiyatga ega. Har bir filtr turi o‘ziga xos xarajat va foyda
nisbati bilan ajralib turadi.
Mexanik filtirlar
. Dastlabki narxi past (10-20 ming so‘m), lekin tez-tez
almashtirish (har 10,000 km) umumiy xarajatlarni oshiradi. Yillik xarajat oddiy
avtomobil uchun taxminan 40-60 ming so‘m bo‘lishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
323
Magnit filtirlar.
O‘rnatish narxi 50-100 ming so‘m atrofida, lekin qayta
foydalanish imkoniyati tufayli uzoq muddatda tejamkor. Yillik xizmat xarajati
minimal.
Santrifuga filtirlar.
Dastlabki narxi yuqori (500 ming – 1 million so‘m), ammo
50,000-100,000 km gacha xizmat qilishi tufayli og‘ir mashinalar uchun iqtisodiy
jihatdan foydali.
Sintetik filtirlar
. Narxi 50-150 ming so‘m oralig‘ida, lekin 20,000-30,000 km
xizmat muddati bilan o‘rtacha darajadagi avtomobillar uchun tejamkor.
Filtr turi
Dastlabki
narx(so’m)
Xizmat
muddati(km)
Yillik xarajat
(so’m)
Foydalilik
Mexanik filtr
10,000-20,000 10,000
40,000-60,000 Oddiy
foydalanish
Magnit filtr
50,000-
100,000
50,000+
10,000-20,000 Uzoq
muddatli
Santrifuga filtr 500,000-
1,000,000
50,000-
100,000
50,000-
100,000
Og’ir
sharoitlar
Sintetik filtr
50,000-
150,000
20,000-30,000 30,000-50,000 Yuqori
unumdorlik
Benzinli avtomobil (misol: Chevrolet Malibu): Sintetik filtr yordamida moy
har 20,000 km da almashtiriladi, dvigatel umri 15-20% ga oshadi.
Dizel yuk mashinasi (misol: MAN TGX): Santrifuga filtr bilan moy 50,000
km gacha toza saqlanadi, texnik xizmat xarajatlari 30% ga kamayadi.
Sport mashinasi (misol: Porsche 911): Sintetik filtr yuqori aylanishlarda moy
sifatini barqaror ushlab turadi.
Moy filtirlari dvigatelning samarali ishlashi va uzoq umr ko‘rishi uchun
ajralmas qismdir. Har bir filtrning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud
bo‘lib, ularning samaradorligi dvigatel turi, ish sharoitlari va foydalanuvchi
ehtiyojlariga bog‘liq[5]. Mexanik filtirlar oddiy va arzon bo‘lib, kundalik
avtomobillar uchun mos keladi, lekin kichik zarralarni tozalashda cheklovlarga ega.
Magnit filtirlar metall zarralarni olib tashlashda samarali, ammo yagona yechim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
324
sifatida yetarli emas. Santrifuga filtirlar og‘ir sharoitlarda va sanoat dvigatellarida eng
yuqori samaradorlikni ko‘rsatadi, lekin narxi va o‘rnatish murakkabligi kamchilik
hisoblanadi. Sintetik filtirlar zamonaviy avtomobillar va yuqori unumli dvigatellar
uchun ideal tanlov bo‘lib, yuqori samaradorlik va chidamlilikni ta’minlaydi.
Sinov natijalari shuni ko‘rsatadiki, santrifuga va sintetik filtirlar kichik
zarralarni (5 mikrongacha) tozalashda eng yaxshi ko‘rsatkichlarga ega, mexanik
filtirlar esa o‘rtacha samaradorlik bilan kengroq qo‘llaniladi. Dvigatel umriga ta’siri
nuqtai nazaridan santrifuga filtirlar yetakchilik qiladi, lekin iqtisodiy jihatdan sintetik
filtirlar ko‘proq foydalanuvchilar uchun qulay.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, moy filtirlarining samaradorligi
nafaqat dvigatelning ishlashiga, balki yoqilg‘i tejamkorligiga ham ta’sir qiladi.
Masalan, toza moy bilan ishlaydigan dvigatellar yoqilg‘i sarfini 5-10% ga
kamaytirishi mumkin. Bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan katta foyda keltiradi.
Kelajakda nano-texnologiyalar va aqlli filtrlar moy tozalash jarayonini yanada
samarali qiladi. Masalan, 2025-2030 yillarga kelib, filtrlarning o‘z-o‘zini tozalash
qobiliyatiga ega bo‘lishi kutilmoqda. Bu texnologiya moy almashtirish chastotasini
kamaytirib, foydalanuvchilar uchun qo‘shimcha qulaylik yaratadi.
Xulosa
. Zamonaviy moy filtirlari dvigatel moyini tozalashda muhim rol
o‘ynaydi va ularning turlari har xil ehtiyojlarga moslashgan holda ishlab chiqilgan.
Mexanik
filtirlarning
oddiyligidan
tortib,
santrifuga
filtirlarning
yuqori
samaradorligigacha bo‘lgan bu xilma-xillik foydalanuvchilarga o‘ziga mos variantni
tanlash imkonini beradi. To‘g‘ri filtr tanlash dvigatel umrini uzaytiradi, xarajatlarni
kamaytiradi va atrof-muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdullaev, Sh. (2022). “Avtomobil dvigatellarida moy filtrlarining ahamiyati”.
Texnika va Innovatsiyalar jurnali, №3, 45-52 betlar. (O‘zbekistonda avtomobilsozlik
sohasidagi moy filtrlariga oid maqola).
2.
Mirzayev, U. (2023). “Dvigatel moyini tozalashning zamonaviy usullari”.
O‘zbekiston Avtomobilsozlik Jurnali, №2, 18-25 betlar. (O‘zbekistonda moy
filtrlarining amaliy qo‘llanilishi haqida).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
325
3.
Smith, R., & Johnson, T. (2021). “Advances in Oil Filtration Technology for
High-Performance Engines”. Journal of Automotive Engineering, Vol. 15, Issue 4,
pp. 123-130.
4.
Xo‘jayev, M. (2021). “Sanoat dvigatellarida santrifuga filtrlarning
samaradorligi”. Texnologiya va Energetika, №5, 67-74 betlar. (O‘zbekistonda sanoat
dvigatellari bo‘yicha tadqiqot).
5.
“O‘zbekistonda avtomobil moylari va filtrlar bozori”. (2022). AvtoUz News.
URL: www.autouz.uz (Mahalliy bozor tahlili).
