MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
266
“TANOBCHILAR” SATIRASIDA XALQNING IQTISODIY
HAYOTI TASVIRI
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti To’rtko’l fakulteti
Soliq va soliqqa tortish yo‘nalishi,
2- kurs bakalavriyati talabasi
Muhamedov Muzaffarjon Axrorjon o‘g‘li
Annotatsiya: Ushbu maqolada Muhammad Aminxo’ja Muqimiyning hayoti
va ijodi haqida ta’riflar keltirilgan. Hayot yo’lidagi haqiqatlar, ilmni qay
darajada qadrlagani haqida so‘z olib borilgan. O’zi yashagan davrda ijtimoiy-
iqtisodiy jarayon haqida ya’ni aholining adolat darajasi haqida tanobchilar
asaridan parchalar keltirib o’tilgan. Muqimiyning hayotini va asarlarini nafaqat
O‘zbekistonda balkim butun dunyoda keng jamoatchilikka yetkazish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Kalit so’zlar: Ijod, ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy, tanob, adolat, ma’rifat,
ilm, bilim, hurmat, shijoat, chirkin, soliq, tanqid,adolat,xalqparvar.
Asl ismi Muhammad Aminxo’ja Muqimiy Mirzaxo’ja o’g’li 1850-yil 1-
may kuni Qo’qon shahrida tavallud topgan. Muqimiy garchi nonvoylar oilasida
dunyoga kelgan bo‘lsada. Muqumiy yoshlik davridan she’riyatga adabiyotga
qiziqishi yuqori bo’lgan. U bolalik davridan Alisher Navoiy, Hofiz Xorazmiy,
Abdurahmon Jomiy kabi buyuk mutafakkirlar ijodi ostida ulg‘aygan.
Muqimiy yashab ijod etgan davr adabiy hayoti murakkab edi. Bunday
muhit Muqimiy ijodiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Ijodining ilk davrida qisman
shaklbozlik unsurlari, san’atpardozlik mayllariga berilish ham uchraydi. Lekin
tezda bu xil an’analardan voz kechib, jamiyatdagi illatlarga, eskilik aqidalariga
tanqidiy nazar bilan qaradi. Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan o‘rgandi, ular
g‘azallariga muxammaslar bog‘ladi. Jomiyni o‘ziga ustoz bildi. O‘zbek, fors
mumtoz shoirlari an’analarini davom ettirdi. O‘zbek adabiyotida demokratik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
267
yo‘nalishning vujudga kelishi va shakllanishi Muqimiy nomi bilan bog‘liq. U
boshliq Furqat, Zavqiy, Avaz, Komil kabi ilg‘or fikrli shoirlar o‘zbek adabieti
tarixida yangi sahifa ochdilar. Muqimiy lirikasi chuqur optimizm bilan sug‘orilgan,
hayotiylik ushbu lirikaning asosiy va yetakchi xususiyatlaridan.
Uning deyarli barcha asarlari haqiqiyqatga asoslangan . Uning asarlari
xalqparvarligi, xalqchilligi va adolatga qaratilganligi bilan alohida ajaralib turgan.
Ayniqsa
Muqimiyning „Tanobchilar“ asarida tanob bu yer oʻlchash vazifasini
bajargan. Yaʼni odamlar yer soligʻini bevosita ular egalik qilayotgan yer
maydonidan kelib chiqib toʻlaganlar. Shuning uchun u davrda tanobchilar aholi yer
maydonlaridan kelib chiqqan holda soliq yigʻimlarini amalga oshirgan. Asarda
„Xoh tanobingni du chandon qilay“ degan misra bor. Bu „Men xohlasam
tanobingni ikki barobarga oshiraman“ degan maʼnoni bildiradi. Yaʼni noqonuniy
ravishda yer maydonlarini koʻp koʻrsatib, undan olinadigan soliq miqdorini
oshirish nazarda tutilgan. Bu davrda soliqlar bevosita soliq yigʻuvchi shaxslar
xohishiga koʻra amalga oshirilgan. Yaʼni soliq tizimining har bir boʻgʻinida
bevosita odamlar tomonidan boshqarilgan. Shundan kelib chiqqan holda, yer
maydonlarini toʻgʻri yoki notoʻgʻri koʻrsatilganligini aniqlashning deyarli imkoni
mavjud boʻlmagan. Shuning uchun aholining yer maydonlarini va undan
undiriladigan soliq miqdorlarini belgilash bevosita tanobchilarga bogʻliq boʻlgan.
madrasalaridan birida oʻqigan (1864-1865; 1875-1876). 1876-yilda
Qoʻqonga qaytgach, yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan faoliyati vaqtda
amaldorlarning qallobliklarini befarq kuzata olmasdan
yozgan. Muqimiy „Tanobchilar“ asarini bevosita shu davming soliq tizimiga
bogʻlagan holda yozgan. Yaʼni bu davrdagi baʼzi adolatsiz tanobchilaming oʻz
asarida gavdalantirish va ular qilayotgan notoʻgʻri ishlardan ogohlantirish orqali
odamlami, ayniqsa shu tizim vakillari boʻlmish tanobchilami insofga, adolatga
chaqirgan. Bu qisqa tanqidiy-hajviy asar yordamida Muqimiy oʻzi yashagan davr
ijtimoiy-iqtisodiy holatini yoritib bera olgan. Asarda kambagʻal chorakor dehqon
mehnatidan oʻz manfaatlari uchun foydalangan, ularni aldab katta zarar yetkazgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
268
Sulton Ali va Hakimjon kabi hiylakor mahalliy amaldorlar qiyofasi shoir
tomonidan oʻtkir, taʼsirchan misralarda fosh etiladi. „Tanobchilar“ satirik hikoyasi
amaldorlar zulmiga yoliqqan dehqon arz-dodi bilan boshlanadi.
Bo‘ldi taajjub qiziq hangomalar,
Arz etayin emdi yozib nomalar,
Adl qulog’ila eshit holimi
Zulm qilur, baski, menga zolimi,
O‘n ikki oyda keladur bir tanob,
O‘zgalara rohat-u menga azob
Umuman olganda "Tanob " sòzining luģaviy ma'nosi arabchadan olingan bòlib ,
"chilvir , arqon " degan ma'nolarni anglatadi . Tanob birinchidan , Òrta Osiyo ,
xususan , Òzbekiston hududida qòllanilgan uzunlik òlchov birligi . XVII asrda
qiymati 39,9 metrga teng bòlgan . Ikkinchidan , Òrta Osiyo xonliklarida tomonlari
60 gaz dan iborat bòlgan maydonga teng ya'ni ekin maydonini òlchash uchun
qòllanilgan yuza birligi hisoblanilgan . Bir yilda (òn ikki oyda) bir marta kelib ,
lekin aholi uchun kòpdan kòp qiyinchiliklar olib kelgani xususida fikrlar bildirilgan
Sulton Ali Xo‘ja, Hakimjon ikav,
Biri xotun, birisi bo‘ldi kuyav.
Ikkalasi bo‘ldi chunon ittifoq,
Go‘yo xayol aylaki, (qilmay nifoq),
Osh yesalar o‘rtada sarson ilik,
Xo‘ja chirog’ yog’i, Hakimjon pilik.
Bir-birisiga solishurlar o’run,
Erta-yu kech o’pushib og’iz-burun.
Sallalari boshlarida oq savat,
Ko‘rpacha tagda hama vaqt uch qavat.
Birlari mo‘ltoninamo, hiylagar,
Birlaridur kunda pix-u gavda xar.
Og’izlari maqtanib o‘n besh qarish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
269
Mayda
suxan,
ezma
(churuk),
zanchalish.
Shoir yuqoridagi misralarda ikki mansab egalarining bir-biriga munosabatini
tasvirlar ekan , bu orqali shu davrda ijtimoiy va davlat boshqaruvidagi holatlarni
kuzatish mumkin . Sulton Ali va Hakimjon xalqdan òz manfaati yòlida foydalangan
va bunda òz maqsadlariga erishish uchun xatto bir-biri bilan aka-ukalardan
munosabatda bòlgan . Shoir ularning fe'l-atvorini kòrib , ularning biri xotin va biri
kuyov deya kulguga oladi. Hatto ular bir dasturxonda osh yesalar , òrtada gòsht a
ilik sarson . Ertayu kech bir joydan pinak buzmay solingan uch qavat kòrpacha
kechgacha eziladi . Bu amaldorlar juda ezma va maqtanchon shaxs sifatida ham
kòrsatilgan . Bunday illatlarni kasb qilgan amaldorlar xalqning azobi . Hozirgi
kunga talqin qilib aytadigan bòlsak , har qanday mansabdor shaxs , rahbarlar uzoq
bòlishi lozim bòlgan illatlardir .
Tanob mahali qishloqlarga chiqib , odamlarni qaqshatadi , ham pora oladi
, ham yerini ortiqcha kòrsatib , xonavayron qiladi . Bor yòq yerdan keladigan
daromad ham kòp emas , ammo ular bilan kelisholmagan xalqning bir tanob yerini
ikki , uch deb yozib , bor yòģini olib ketadi .Qarshi chiqmoqqa dovyuraklik
yetishmas balki , chunki bu ikkiyuzlamachilar bir qancha bòlmaģur gaplar bilan
sodda , ishonuvchan xalqni aldaydi . Òzlarini qanday avliyolarning avlodi yoki
aloqali inson ekanini aytib maqtanishadi . Hozirgi zamon holati bilan
taqqoslaydigan bòlsak , yolģon va yod ģoyalarni ijtimoiy -iqtisodiy jarayonlarda
qòllash bilan tenglashtirish mumkin . Aytish mumkinki , ushbu misralardan xulosa
òsha davr hayotidagi xato-yu kamchiliklarga yana bir dalil hisoblanadi
Iqtisodiy jihatdan zòrģa kunini kòradigan , birlamchi ehtiyojini ham
qondirish mushkul bòlib oddiy aholiga yana qòshimcha bu kamsitilishlar juda katta
zarba bòlgan . Muqimiy bu nohaqliklarga jim qarab tura olmay , jasorat bilan
"Tanobchilar " she' rini yozgan adibdir . Shuningdek, Hakimjon ham juda
ayyoronalik bilan òz ishlarini xalq orqali bajartiradi. Bòlmasa òz lavozimidan
foydalanib , jazolashga òtadi. Mana bugungi zamon tabiri bilan aytganda , òz
lavozimini suiiste'mol qilish demakdir . Tanqidiy ruhda ravonlik bilan xalq dardini
shunday yetkazib berishga urinib Muqimiy buning uddasidan chiqadi . Hajviyada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
270
"mavjud " tuzumdagi ijtimoiy adolatsizlik ,chor ma'murlari va mahaliy
amaldorlarning òzboshimchaliklari va zòravonliklari - mustamlaka sharoitida soliq
solish va undirib olish kabi hayotiy lavhalarda tarixan haqqoniy tasvirlangan"
Shunday qilib Muqimiy kònglidagi bu oģriqli sòzlarini qalamga oladi va sòzning
kòpligini mazaning kamligi bilan baholab , "Tanobchilar" satirasini tamomlaydi.
Xulosa qilganda, Muqimiy o‘z asarlarida o‘zi yashab o‘tgan davrning
ijtimoiy-iqtisodiy holati haqida ma’lumot bera olgan. Bundan tashqari u o‘z
davrida adolatparvarlardan biri bo‘lgan va jamiyatdagi turli illatlarni har doim
tanqid qilib kelgan yuqori lavozimga ega bo‘lgan shaxslarni satirik hajvlari orqali
ularni tanqid qilgan. U uchun o‘zining yaxshi yashashi emas, balki jamiyat
farovonligi birinchi o‘rinda turgan. Oddiy mehnatkash aholini noqonuniy
soliqlardan aziyat chekishlarga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida kurashgan. U xalq
qadriyat va ana’analarini hurmat qilgan va o‘z davrida oddiy inson bo‘lib, xalq
orasida katta hurmatga ega bo‘lgan shaxslardan biri bo‘lgan. Uning hayot yo’li
insonlar uchun o’rnak sifatida qarash mumkin. Chunki u har doim adolat tarifida
bo‘lgan va jamiyat rivojlanishiga hissa qo‘shishga harakat qilib yashagan. Shundan
kelib chiqqan holda Muqimiyning hayotini va asarlarini nafaqat O‘zbekistonda
balkim butun dunyoda keng jamoatchilikka yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ròyhati :
1. Muqimiy "Saylanma" Т.: «Ma’naviyat», 2009 .
2. Abduģafurov A. " Muqimiy"
3.
https://tafakkur.net/tanobchilar/muhammad-aminxoja-muqimiy.uz
4.
http://ferlibrary.uz/f/muqimiy_saylanma.pdf
5.
https://talaba.su/muhammad-aminxo-ja-muqimiy/
https://uzpedia.uz/kitob/adabiyot_6sinf_i/tanobchilar
