MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
250
ONTOGENEZ VA FILOGENEZ O‘RTASIDAGI BOG‘LANISHLAR
Narzullayeva Gulchehra Qudratovna
Toshkent Tibbiyot akademiyasi Termiz filiali o‘qituvchisi
Egamnazarov Mirzoxit Mirtemir o‘g‘li
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali talabasi
Annotatsiya: Mazkur ishda ontogenez (individual rivojlanish) va filogenez
(evolyutsion rivojlanish) jarayonlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi.
Ontogenez organizmning tug‘ilishdan to yetuklikgacha bo‘lgan rivojini aks ettirsa,
filogenez butun turning tarixiy taraqqiyotini ifodalaydi. Ular o‘rtasidagi
munosabatni birinchi bo‘lib E. Gekkel izohlagan bo‘lib, uning nazariyasiga ko‘ra
ontogenez filogenezning qisqargan va o‘zgartirilgan takrorlanishidir. Bu bog‘liqlik
organizmlarning embrional rivojlanish bosqichlarida ajdodlarga xos belgilar
namoyon bo‘lishi orqali yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ontogenezdagi o‘zgarishlar
filogenezni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi va evolyutsion biologiya uchun katta
ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Связь между онтогенезом и филогенезом. Абстрактный в работе
анализируется взаимосвязь процессов онтогенеза (индивидуального развития)
и филогенеза (эволюционного развития). В то время как онтогенез отражает
развитие организма от рождения до взрослой жизни, филогенез представляет
собой историческое развитие целого вида. Связь между ними впервые объяснил
Э. Геккель, согласно теории которого онтогенез представляет собой
сокращенное и измененное повторение филогенеза. Эта связь отчетливо
проявляется в проявлении предковых признаков на стадиях эмбрионального
развития организмов. Изменения в онтогенезе играют важную роль в
формировании филогенеза и имеют большое научное значение для
эволюционной биологии.
The relationship between ontogenesis and phylogenesis
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
251
Annotation.This work analyzes the relationship between the processes of
ontogenesis (individual development) and phylogenesis (evolutionary development).
While ontogenesis reflects the development of an organism from birth to adulthood,
phylogenesis represents the historical development of the entire species. The
relationship between them was first explained by E. Haeckel, who, according to his
theory, ontogenesis is a reduced and modified repetition of phylogenesis. This
relationship is clearly visible through the manifestation of signs characteristic of
ancestors at the embryonic stages of development of organisms. Changes in
ontogenesis play an important role in shaping phylogenesis and are of great scientific
importance for evolutionary biology.
Kalit so‘zlar: Inson ontogenezi, inson filogenezi, embrional rivojlanish,
evolyutsion biologiya, biogenetik qonun, Gekkel nazariyasi, morfologik o‘xshashlik,
filotipik bosqich, homila rivojlanishi, tarixiy evolyutsiya.
Asosiy qism
Xordalilar tipining har xil sinflarga kiruvchi vakillarining homilalari
rivojlanishi bosqichlarini solishtirib o’rganish natijasida K.Ber homilalar o’xshashligi
qonunini kashf etdi. Bu qonunning asosiy qoidalari quyidagicha ta’riflanadi:
1. Bir sinfga kiruvchi hayvonlar homilalari rivojlanishning ilk bosqichlari
o’xshash bo’ladi.
2. Homilalarda avval tipga xos umumiy belgilar, keyin esa sinfga, avlodga,
turga va individual xos belgilar rivojlanadi.
3.Bir tipga kiruvchi organizmlarning homilalari rivojlanib borishi davomida
tobora bir – biridan farqlanib boradi.
K. Ber evolyusionist bo‘lmagani uchun bu qonuni filogenez bilan bog’lay
olmadi.
1866-yilda E.Gekkel va F.Myuller asosiy
biogenetik qonunni
kashf etishdi.
Bu qonunga asosan ontogenez filogenezning qisqacha va tez takrorlanishidir.
Ajdodlar uchun xos belgilarning qaytarilishi
rekapitulyasiya
deyiladi. Homilaning
ilk rivojlanish bosqichlari konservativ xarakterga ega bo’lib, to‘liq yuzaga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
252
chiqadi.Bunday belgilarga xorda, nerv naychasi ichak,somitlar rivojlanishi misol
bo‘la oladi.Konservativ belgilar rekapitulyassiyasi
palingenez
deyiladi.
Senogenezlar
keyingi avlodlar embrogenezida ham qaytariladi, lekin yutuk
organizmlarda saqlanmaydi.Ularga
provizor a’zolar:
amnion, xorion, allontois,
sariqlik qopchasi, plastena misol bo‘la oladi. Shunday qilib, senogenezlar
ontogenezning ilk bosqichlarida adaptiv ahamiyatga ega.
Filembriogenezlar yangi hosil bo’ladigan o’zgarishlarning ikkinchi xili
bo’lib, ular homila davrida hosil bo’lsa ham ularning adaptiv ahamiyati yetuk
organismlarda namoyon bo’ladi.Masalan, sut-emizuvchilarda jun qoplami kurtaklari
embriogenezning ilk bosqichlarida paydo bo’ladi, lekin uning ahamiyati yetuk
organizmda yuzaga chiqadi. Filembriogenezlar to’g’risidagi ta’limotni rus olimi
A.N.Seversov yaratgan Filembriogenez qanday bosqichlarda yuzaga chiqishiga
qarab 3 tipga .
1. Anaboliyalar
-homila rivojlanishi oxirida, a’zo deyarli to’liq rivojlanib
bo’lganidan keyin kelib chiqadigan o’zgarishlar. Ularga odam homilalarida miya
qutisi choklari birikishi, qon tomirlarining qayta taqsimlanishiga ta’sir qiluvchi
o’zgarishlarni misol qilish mumkin.
2. Deviasiya
-embriogenezning o’rta bosqichlarida kuzatiladi. (sut-
emizuvchilar va odamda yurak qorinchalari orasida to‘siqning hosil bo‘lishi) .
3. Arxallaksis
-embriogenezning ilk bosqichlarida hosil bo’ladi, yangi
kurtaklar rivojlanadi. Misol sifatida sut-emizuvchilarda jun qoplami kurtaklari hosil
bo’lishi keltirish mumkin.
Shunday qilib, rekapitulyasiya kuzatilmasligini, deviasiya natijasida faqat ilk
belgilar rekapitulyasiyalanishini, anaboliyada esa rekapitulyasiya to’liq namoyon
bo’lishini tushunish qiyin emas.
Ontogenez evolyusiyasini tushunishda geteroxroniya va geterotopiya katta
ahamiyatga ega. Geteroxroniya a’zo kurtagi paydo bo‘lish vaqtini o‘zgarishi. Murtak
a’zolarini rivojlanishi odatda bir vaqtda sodir bo’lmaydi.Ayrim a’zolar tezroq
rivojlanadi, ularni rivojlanish jarayonini tezlashtirish sodir bo‘ladi,boshqalarda
rivojlanishi kechikadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
253
Evolyusion ahamiyati yuqori bo’lgan a’zolar kurtagi tezroq rivojlanishi
mumkin (masalan: miyaning boshqa qismlariga nisbatan oldingi miya qismi tez
rivojlanadi)
Geterotopiya-a’zo kurtagi joyi o’zgarishi. Embrional va lichinkali bosqichida
organlar va to’qimalarni notekis o’sishi tufayli a’zoni joylashgan joyini o’zgarib
qolishi. Geterotopiyaga yurakning sut-emizuvchilarda, baliqlarga nisbatan joyining
o’zgarishi misol bo’la oladi.Bunday belgilarga xorda, nerv naychasi ichak, somitlar
rivojlanishi misol bo’la oladi.
Ontogenez va filogenez o‘rtasida chuqur bog‘lanish mavjud, chunki
individual rivojlanish (ontogenez) ko‘p hollarda tur tarixiy rivojlanishini (filogenez)
qisqacha takrorlaydi. Bu bog‘lanish “biogenetik qonun” orqali izohlanadi: har bir
organizm o‘zining rivojlanishida ajdodlarining evolyutsion bosqichlarini aks ettiradi.
Xulosa
Ontogenez va filogenez o‘rtasidagi bog‘liqlik inson rivojlanishini chuqur
tushunishda muhim ahamiyatga ega. Ontogenez jarayonida embrion rivojlanish
bosqichlarida ajdodlarga xos belgilar namoyon bo‘lishi, inson evolyutsion tarixining
izlarini ko‘rsatadi. Bu holat ontogenezni nafaqat individual, balki tarixiy-biologik
jarayon sifatida ham ko‘rib chiqishga asos yaratadi. Shunday qilib, inson
rivojlanishidagi har bir bosqich evolyutsion jarayonlarning davomiyligidan dalolat
beradi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1.
Xoliqov P.X. va boshqalar.Darslik .-Toshkent:Biologiya Davlat ilmiy
nashriyoti,2005-583 bet.
2
.Nishonboyev K.N Hamidov J.H. Darslik-Toshkent
Biologiya Davlat ilmiy nashriyoti, 2005-210 bet.
3.
Alimxodjayeva P.R. Toshkent:<<Abu Ali Ibn Sino>>, 204-223 bet.
