MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
245
TADBIRKORLIK FAOLIYATI VA UNING RIVOJLANISIDA
MUHIM OMILLAR
Mohidil Shaymardanova Mansurovna
Toshkent shahar Sergeli tuman Yangi Qo'yliq 50-uy
+99871 - 290-61-11
Annotatsiya: Ushbu maqolada tadbirkorlik faoliyatining mazmuni, iqtisodiy
va ijtimoiy rivojlanishdagi o‘rni, hamda uning samarali rivojlanishini ta’minlaydigan
omillar tahlil qilingan. Xususan, huquqiy-me’yoriy baza, moliyaviy resurslarga kirish
imkoniyati, infratuzilma holati va bilimga asoslangan yondashuvlar tadbirkorlik
taraqqiyotining asosiy omillari sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, tadqiqotda
O‘zbekistondagi mavjud holat statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinib,
rivojlanishga to‘sqinlik qilayotgan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Tadbirkorlik, iqtisodiy rivojlanish, infratuzilma, moliyaviy
resurslar, innovatsiya, huquqiy baza.
Tadbirkorlik
faoliyati
zamonaviy
iqtisodiy
rivojlanishning
muhim
harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Bu faoliyat turli sohalarda yangi ish o‘rinlarini
yaratish, innovatsiyalarni joriy etish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda katta
ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasida ham tadbirkorlikni rivojlantirish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Biroq, tadbirkorlik
subyektlarining rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynovchi omillarni aniqlash va ularni
tahlil qilish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Hozirgi kunda bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy o‘sishning muhim
omillaridan biri tadbirkorlik faoliyatidir. Tadbirkorlik — bu foyda olish maqsadida
tashabbus ko‘rsatgan holda risklarni o‘z zimmasiga olgan holda, mavjud resurslardan
foydalangan holda mahsulot ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish yoki savdo-sotiq bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
246
shug‘ullanish faoliyatidir. U nafaqat yangi ish o‘rinlarini yaratish, balki milliy
daromadning o‘sishiga, texnologik yangilanishga ham xizmat qiladi.
Tadbirkorlik faoliyatining mazmuni
Tadbirkorlik faoliyati erkin tashabbus, ijodkorlik, mustaqil harakat va
foydaga yo‘naltirilgan iqtisodiy faoliyatdir. Tadbirkor o‘z faoliyatida quyidagi
xususiyatlarga ega bo‘ladi:
- Innovatsion yondashuv – yangi g‘oyalar va texnologiyalarni izlab topish va
amaliyotga joriy etish;
- Xavf-xatarni qabul qilish – bozor sharoitlaridagi noaniqliklarga qaramasdan
qaror qabul qilish;
- Samaradorlik – resurslardan maksimal darajada foyda olishga intilish;
- Bozordagi ehtiyojni tahlil qilish – talab va taklifni o‘rganib, mos mahsulot
yoki xizmatni taklif etish.
Tadbirkorlik rivojlanishining muhim omillari
Tadbirkorlikni muvaffaqiyatli rivojlantirish uchun ko‘plab omillar muhim
ahamiyat kasb etadi. Ularni quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin:
Huquqiy-me’yoriy omillar
Tadbirkorlikning qonuniy asosda faoliyat yuritishi uning barqaror
rivojlanishiga zamin yaratadi. Bunda:
- Tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar (masalan, “Tadbirkorlik
faoliyati erkinligi to‘g‘risida”gi qonun);
- Soliq tizimining soddalashtirilgan va adolatli bo‘lishi;
- Ruxsatnomalar va litsenziyalash tizimining soddaligi;
- Boshqaruv idoralari bilan ochiq va shaffof aloqalar muhim rol o‘ynaydi.
Moliyaviy omillar
Tadbirkorning dastlabki va aylanma kapital bilan ta’minlanganligi uning
muvaffaqiyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Asosiy moliyaviy manbalar:
- Tijorat banklari orqali beriladigan kreditlar;
- Mikromoliyaviy tashkilotlardan olinadigan qarzlar;
- Investitsiyalar, xususan, xorijiy investitsiyalar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
247
- Davlat grantlari va subsidiyalari.
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash vositalari tadbirkorning yangi g‘oyalarni
amalga oshirishiga turtki beradi.
Bozor infratuzilmasi va marketing
Bozordagi talab va taklifni aniqlash, mijozlar ehtiyojini o‘rganish,
raqobatchilar faoliyatini tahlil qilish tadbirkorning to‘g‘ri strategiya tanlashida
muhim hisoblanadi. Marketing yondashuvi orqali:
- Brend yaratish;
- Reklama kampaniyalari;
- Internet marketing (ijtimoiy tarmoqlar, saytlar orqali reklama) orqali
mijozlar bazasini kengaytirish mumkin.
Inson kapitali
Tadbirkorning o‘zi va uning jamoasi malakali, tashabbuskor va innovatsion
fikrlovchi bo‘lishi kerak. Bunga:
- Kasb-hunar o‘quv yurtlari;
- Uzluksiz kasbiy ta’lim;
- Tadbirkorlik bo‘yicha treninglar;
- Tajriba almashinuvi va mentorlik dasturlari yordam beradi.
Texnologik omillar
Zamonaviy
texnologiyalarni
joriy
etish
tadbirkorlik
faoliyatining
samaradorligini oshiradi. Misol uchun:
- Avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish usullari;
- Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (kompyuter, internet, dasturiy
ta’minot);
- Elektron tijorat tizimlari (onlayn do‘konlar, elektron to‘lovlar).
Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yordam
Hozirgi kunda ko‘plab davlatlar tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga alohida
e’tibor qaratmoqda. O‘zbekistonda ham:
- “Yosh tadbirkorlar” dasturi;
- “Har bir oila – tadbirkor” tashabbusi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
248
- “Biznes yuritish uchun eng qulay sharoit” yaratishga qaratilgan islohotlar
olib borilmoqda.
Bu dasturlar orqali tadbirkorlar grant, kredit, maslahat, ko‘rgazma va boshqa
xizmatlar orqali qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Ijtimoiy-psixologik omillar
Tadbirkorlik
ruhiyati,
ya’ni
tashabbuskorlik,
mustaqil
fikrlash,
muvaffaqiyatga intilish kabi fazilatlar muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari:
- Oila, yaqinlar va jamiyatning qo‘llab-quvvatlashi;
- Ijtimoiy tarmoqlar orqali boshqa tadbirkorlar bilan tajriba almashish;
- Mahalliy hamjamiyatda tadbirkorga bo‘lgan ishonch muhim.
Tadbirkorlik faoliyati nafaqat iqtisodiy yutuqlarni, balki ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotning ham asosiy omillaridan biridir. Uni rivojlantirish uchun davlat, jamiyat
va o‘z-o‘zidan tadbirkorning o‘zi ham faol harakat qilishi zarur. Tadbirkorlik
rivojining muhim omillarini to‘g‘ri baholab, ulardan oqilona foydalanish orqali yangi
ish o‘rinlari yaratiladi, iqtisodiy faollik oshadi va jamiyat farovonligi ta’minlanadi.
Xulosa
Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun faqatgina qonuniy baza emas,
balki iqtisodiy, ijtimoiy va axborot infratuzilmasini kompleks rivojlantirish talab
etiladi.
- Kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari uchun imtiyozli kredit liniyalari
kengaytirilsin;
- Tadbirkorlik maktablari orqali yoshlar va yangi tadbirkorlar uchun bepul
o‘quv dasturlari yo‘lga qo‘yilsin;
- "Bir darcha" tizimi mahalliy darajada soddalashtirilsin;
- Tadbirkorlik faoliyatida raqamli texnologiyalar keng joriy etilsin;
- Innovatsion loyihalarni grant asosida qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari
yaratilsin.
Adabiyotlar.
1.
Абчук В.А. Курс предпринимательства. – СПб.: Издательство «Альфа»,
2001. – 544 с., ил.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
249
2.
Менеджмент малого бизнеса: Учебник/ Под ред. проф. М. М. Максимцова
и проф. В. Я. Горфинкеля. — М.: Вузовский учебник, 2007. - 269 с.
3.
Bird, B. (2002). Learning Entrepreneurship Competencies: The Self-Directed
Learning Approach. − International Journal of Entrepreneurship Education, 1, pp.
203−227. Venesaar et al. (2006) Ettevõtlusalane kompetentsus ja ettevõtja
isikuomadused: analüüs üliõpilaste enesehinnangu alusel vahendusel.
4.
Butler, D. (2006). Enterprise Planning and Development: Small Business Start
up, Survival and Development. Asterdam: Elsevier Butterworth-Heinemann.
5.
Casson, M. (1994). Ettevõtja. majanduslik käsitlus, I−II. Tln: AS LetraSepp.
Väli, E. (toim.), Edukas väikeettevõtlus ääremaal. Ettevõtluse käsiraamat.
Kuressaare: TTÜ Kuressaare kolledž vahendusel.
6.
Davies, J., Hides, M., Powell, J. (2002). Defining the development needs of
entrepreneurs in SMEs. − Education and Training, Vol. 44, No 8/9, pp. 406−412.
7.
Edukas väikeettevõtlus ääremaal. Ettevõtluse käsiraamat. (2006). Toimetaja
Epp Väli. Kuressaare: TTÜ Kuressaare kolledž.
8.
Enterprising Estonia: National Policy for the Development of Small and
Medium-sized Enterprises in Estonia in 2001−2006. (2002). Ministry of Economic
Affairs, Tallinn.
