MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
179
MOSH O`SIMLIGI POYA BALANDLIGIGA EKISH
MUDDATLARINING TA`SIRI
N. M. Babadjanova, O`simlikshunoslik ixtisosligi bo`yicha tayanch
doktorant, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, Urganch
Z. Sh. Ro’zmetova, Biologiya mutaxassisligi magistranti, Abu Rayhon
Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, Urganch
Y. A. Djumaniyazova, Biologiya kafedrasi dotsenti, Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Urganch davlat universiteti, Urganch
Annotatsiya: Mosh qisqa muddatda yuqori hosil olish mumkin bo’lgan
ekinlardan biri va tarkibida bolalar uchun foydali oqsil triptofan gemoglabin ishlab
chiqarishga yordam beradi. Oqsil vitaminlarga boyligi, to’yimliligi jihatidan boshqa
dukkakli ekinlardan ustun turadi. Tajribada moshning Durdona va Radost navlari
takroriy ekin sifatida 3 xil muddatda: iyun oyining oxirgi dekadasi, iyulning birinchi
va ikkinchi dekadalarida ekildi. Har bir nav turli ekish muddatlarida 3 takrorlanishda
ekilib, egat orasi 60 sm va ko’chat orasi 15 sm qilindi. Vegetatsiya davomida
o’simliklarning poya balandligi har bir variantlarda 15 tadan o’simliklardan ikki
haftada bir marotaba aniqlab borildi. Ma’lumotlar variantlar bo’yicha statistik tahlil
qilindi. Natijalarga ko’ra Durdona navida eng yuqori poya balandligi iyun oyining
oxirgi dekadasida ekilgan o’simliklarda uruglar ekilgandan keyin 70-75 kundan
keyin 46.1 sm bo’lganligi kuzatildi. Radost navida vegetatsiya davomida o’simliklar
balandligi mutanosib ravishda ortib borgan, eng yuqori poya balandligi shu
muddatda ekilgan o’simliklarda 90-95 kundan keyin 57.0 sm bo’lgan, va iyulni
birinchi va ikkinchi dekadasida ekilgada ikki navlarda xam o’simliklar balandligi
farq qildi.
Kalit so`zlar: Durdona, Radost, poya balandligi, ekish muddatlari, takroriy
ekin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
180
Kirish.
Jahon miqiyosida aholi sonining tobora ortib borishi va ularni oziq
ovqat bilan ta’minlashda agrar sohani o’rni va ahamiyati kundan kunga ortib
bormoqda (Atabaeva va boshqalar, 2021). Prezidentimiz Sh. Mirziyoev xam 2020 yil
29 dekabrdagi Oliy majlisga yo`llagan murojatnomasida qishloq xo’jaligi
ekinlarining hosildorligi va samaradorligi, kambag’allikni qisqartirish va aholi
daromadlarini oshirishda eng muhim omil ekanligini ta’kidlab o’tganlar. Mosh qisqa
muddatda yuqori hosil olish mumkin bo’lgan ekinlardan biri hisoblanib, tarkibida
bolalar uchun foydali oqsil triptofan bo’lib, gemoglabin ishlab chiqarishga yordam
beradi. Oqsil vitaminlarga boyligi, to’yimliligi jihatidan boshqa dukkakli ekinlar
masalan loviya, no’xat, ko’k no’xatdan ustun turadi. Tarkibida 24-28 % oqsil, 8%
lizin, 7 % arginin va vitaminlardan PP, B1 ko’p miqdorda mavjud
). Shuning uchun oqsilga boy qishloq xo’jaligi ekini
sifatida moshni qisqa muddatlarda yetishtirish va yuqori hosil olish, vegetatsiyasi va
reproduksiyasini tahlil qilish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Xorazm viloyatida
kuzgi bug`doydan keyin takroriy ekin sifatida ekilgan Durdona va Radost navlarining
o`sishi va rivojlanishi davomida poya balandligi o’zgarishini o’rganish va turli ekish
muddatlarini biometrik ko’rsatkichlariga ta’sirini tahlil qilish maqsad qilingan.
Adabiyotlar sharhi.
Mosh (Vigna radiata) issiq va quruq mintaqalarda yozda
o’sishi mumkin bo’lgan muhim ekin (Sekhon, 2008), shu bilan birgalikda turli ekish
muddatlari uning vegetatsiyasi davriga, reproduksiyasiga va pishish davriga ta’sir
qilagan omillardan hisoblanadi (Soomro &Khan, 2003). Sher-e-Bangla Qishloq
xo’jaligi Universiteti olimlari ma’lumotlariga ko’ra 3 xil navlar 3 xil ekish
muddatlarda sinab ko’rilganda ekish muddatlari o’simlik poya balandligiga turlicha
sezilarli darajada ta’sir qilgan. Bunda ekish muddatidan 30 kundan keyin va hosil
olingan vaqtda o’lchovlar olib borilgan. Turli muddatlarda ekilganda navlarning
o’simlik bo’yiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan. Birinchi ekish muddati 15 martda ekilgan
BARI Mung-7 navida eng yuqori poya balanligi hosil davrida 55, 17 smni tashkil
qilgan (Reshma Khatun, 2021). Turli ekish muddatlari va qo’llanilgan navlar tufayli
o’simlik bo’yida sezilarli farqlar kuzatilganligi Bangladesh qishloq xo`jaligi
universitetida 2007 yilda o`tkazilgan tadqiqotlarda yaqqol ko`ringan. Bunda ekish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
181
vaqti 20 fevraldan boshlab har 10 kunda 11 aprelgacha 6 muddatda ekilganda eng
yuqori poya balandligi 63 cm bo`lib, 11 aprelda ekilgan o`simliklarda qayd qilingan
(Begum va boshqalar, 2009). O’simliklar balandligidagi farq genetik xusisiyatlarga
xam bog`liq bo’lishi mumkin (Farghali and Hossein, 1995).
Tadqiqot uslubi
Dala tajribasi Paxta seleksiyasi urug’chiligi va paxta
yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti Xorazm ilmiy tajriba
stansiyasi dala maydonida o’tkazildi. Tajriba variantlari rendomizatsiya usulida
joylashtirildi. Durdona va Radost navlari takroriy ekin sifatida 3 xil muddatda iyun
oyining oxirgi dekadasi, iyulning birinchi va ikkinchi dekadalarida ekildi. Har bir nav
turli ekish muddatlarida 3 takrorlanishda ekilib, egat orasi 60 sm va ko’chat orasi 15
sm qilindi. Dala tajribalari O`zbekiston paxtachilik ilmiy tadqiqot institutining “Dala
tajaribalarini o`tkazish uslublari” qo`llanmasi asosida olib borildi.
Durdona navi 2011 yilda Davlat reestriga kiritilgan bo’lib, tik osuvchi
poyasining bo’yi 50-60 sm, pishganda chatnamaydigan donalari yirik va eng muhimi
tez pishish bo’yicha analoglari yo’q, 70 kunda pishib etiladi. Issiqqa, kasalliklarga
chidamli o’rta sho’rlangan tuproqlarda xam yaxshi osa oladi. 1000 dona urug vazni
60 g. Hosildorligi 21.0-22.0 s/ga.
Radost navi 1984 yildan sug’oriladigan yerlarda davlat reestriga kiritilgan,
doni o’rtacha kattalikda, xira yashil rangli 1000 dona urug vazni 39.0-49.0 gram.
Yarim buta shaklda, bo’yi 60-70 sm, 101 kunda pishib etiladi. O’rtacha hosildorligi
17.2 s/ga. Qishloq xo’jaligi kasalliklari va hashorotlariga chidamli nav hisoblanadi.
Vegetatsiya davomida o’simliklarning poya balandligi har bir variantlarda 15
tadan o’simliklardan ikki haftada bir marotaba aniqlab borildi. Ma’lumotlar variantlar
bo’yicha statistik tahlil qilindi.
Natijalar va muhokama.
O`simliklar o`sib rivojlanishi davomida poya
balandligi ham mutanosib ravishda o`zgara boradi. Bu o`simlikning fenologik
kuzatuvlari davomida qayd qilinadi va o`simlikning ozuqa bilan taminlanishiga ham
bo`gliq holda o`zgaradi, shu bilan birgalikda o`simlikning genetik hususiyatlariga
ham bog`liq bo`ladi. Durdona navini poya balandligi ekilgandan 30 kun o`tib
aniqlanganda 10-15 cm atrofida bo`lganligi aniqlangan (rasm 1).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
182
Rasm 1. Takroriy ekin sifatida turli muddatlarda ekilgan moshning Durdona
navida o’simlik bo’yidagi o’zgarishlar.
Durdona navida eng yuqori poya balandligi iyunning birinchi dekadasida
ekilgan o’simliklarda uruglar ekilgandan keyin 70-75 kundan keyin 46.1 sm
bo’lganligi kuzatildi. Eng past poya balandligi esa ekish muddatidan 30-35 kundan
keyin 15.6 sm qayd qilingan. Iyulni birinchi dekadasida ekilgan o’simliklarda eng
baland poya ekish muddatidan 60-65 kundan keyin 34.8 sm bo’lganligi kuzatilgan
bo’lsa eng past poya balandligi 30-35 kundan keyin 17.2 sm bo’lgan. Iyulning
ikkinchi dekadasida ekilgan o’simliklarda eng yuqori poya balandligi 60-65 kundan
keyin 37.5 sm bo’lganligi qayd qilindi, eng past poya balandligi esa 30-35 kundan
keyin 9.7 sm bo’lganligi kuzatildi.
Radost navida barcha ekish muddatlarida vaqt o’tishi bilan poya balandligi
ortib borgan (rasm 2). Vegetatsiya davomida o’simliklar balandligi mutanosib
ravishda oshib borgan, eng yuqori poya balandligi iyunning birinchi dekadasida
ekilgan o’simliklarda 90-95 kundan keyin 57.0 sm bo’lgan, eng past poya 30-35
kundan keyin 16.6 smni tashkil qilgan
0
15
30
45
60
DAS 30-35 DAS 40-45 DAS 60-65 DAS 70-75 DAS 90-95
P
oy
a
bal
andl
igi
,s
m
Urug' ekilgandan keyingi kunlar
Durdona navida poya balandligi
Iyun III-dekada
Iyul I-dekada
Iyul II-dekada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
183
Rasm 2. Takroriy ekin sifatida turli muddatlarda ekilgan moshning Radost
navida o’simlik bo’yidagi o’zgarishlar.
Iyulni birinchi dekadasida ekilgan o’simliklarda 90-95 kundan keyin 36.1 sm
bo’lganligi qayd qilindi. Eng past poya esa 30-35 kundan so’ng 13.3sm bo’lgan
Iyulning ikkinchi dekadasida ekilganda eng baland poya 90-95 kundan keyin 34.1 sm
bo’lib, eng past poya balandligi 30-35 kundan keyin13.2 sm bo’lganligi kuzatildi.
iyunning birinchi dekadasida ekilgan o’simliklar boshqa sanalardan poya balandligi
yuqoriligi bilan keskin: 3.3-20.2 smgacha farq qilgan. Iyulni birinchi dekadasida va
ikkinchi dekadasida ekilgan o’simliklar esa bir- biriga yaqin ko’rsatkichlarga ega
ekanligi kuzatildi.
Hindistonning Qishloq xo’jaligi instituti olimlari Anwesha Charan va
boshqalar tomonidan 2024 yilda olib borilgan tadqiqotlarda iyul oyining birinchi
choragida 30*10 sm sxemasida ekilganda 60 kundan keyingi o’simlik bo’yi 64.58 sm
bo’lganligi va iyulni ikkinchi choragida 40*10 sm sxemasida ekilganda 60 kundan
keyin poya balandligi eng past 61.37 sm bo’lganligi qayd qilingan. Kechroq ekilganda
kuzatilgan pastroq o’simlik bo’yiga nisbatan eng baland o’simlik bo’yi o’sish
davrining uzoqroq bo’lishi va optimal atrof muhit sharoitlari ta’siri natijasida bo’lishi
0
15
30
45
60
DAS 30-35 DAS 40-45 DAS 60-65 DAS 70-75 DAS 90-95
P
oy
a
bal
andl
igi
,s
m
Urug' ekilgandan keyingi kunlar
Radost navida poya balandligi
Iyun III-dekada
Iyul I-dekada
Iyul II-dekada
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
184
ehtimolligi aytib o’tilgan. Ekish muddatining o’simlik bo’yiga ta’siri, o’sish davridagi
farqlarga bog’liq bo’lishi mumkin. Erta ekish ekinning unib chiqishidan to
yetukligiga qadar qulay muhitni ta’minlaydi, bu oxir oqibatda kech ekishga nisbatan
o’simlik balandligi yuqori bo’lishiga olib keladi. Bunday natijalar Kumar va
Kumawat (2014) ishlariga mos keladi.
Bangladesh Qishloq xo’jaligi Universiteti olimlari Rabbani M.G.va boshqalar
2010 yilda 7 xildagi navlar va 15 kun oraliqda 31 yanvardan 2-martgacha turli ekish
muddatlarida dala tajriba amaliyotlarini olib borganlar. Kuzatish jarayonida ekish
muddatlari o’simlik bo’yiga va o’simlikning quruq o’girligiga ta’sir qilishini qayd
qilganlar. Martning ikkinchi sanasida ekilgan o’simliklar ekish muddatidan 30, 40,
50, va 60 kundan keyin o’lchanganda mos ravishda 13.35, 32.83, 46.34 va 59.85 sm
bo’lgan. 31 yanvarda ekilgan o’simliklar 30, 40, 50 va 60 kundan keyin mos ravishda
12.24, 31.08, 43.93 va 56.77 sm balandlikni hosil qilgani yuqoridagi fikrlarga mos
keladi va olongan ma`lumotlar to`g1riligini tasdiqlaydi.
Xulosa
Olib borilgan tadqiqotlarning dastlabki xulosasiga ko’ra iyun oyining
oxirgi dekadasida ekilgan ikki xil navda xam o’simliklarning eng yuqori poya
balandligi 70-75 kundan keyin kuzatildi va iyul oyining 1 va 2 dekadasida ekilgan
o’simliklarga nisbatan baland bo’ldi. Eng past o’simlik balandligi iyul oyining
ikkinchi dekadasida ekilgan o’simliklarga to’g’ri keldi. Shuningdek iyulni birinchi
dekadasida ekilgan o’simliklarda o’rtacha ko’rsatkich qayd qilindi. Bu o’simliklarda
o’sish davrining uzoqroq davom qilishi va muhit omillaridan yetarlicha foydalanishi
sababli bo’lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
Anwesha Charan, Akankhya Pradhan, Rajesh Singh and Prashant Maurya
Effect of sowing date and spacing on growth and yield of mung bean (
Vigna radiata
https://www.agronomyjournals.com/
2.
Atabaeva X.M., J.B. Xudayqulov., A R. Anorboev., X.A.Idrisov. Mosh
yetishtirish. 100 kitob to’plami. “Tasvir” nashriyot uyi. Toshkent, 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
185
3.
Begum M., “InNuence of Sowing Date on Growth and Yield of Summer
Mungbean Varieties,”
Journal of Agriculture and Social Sciences
, vol. 5, no. 3, pp.
73–76, 2009
4.
Farghali, M.A. and Hussein, H.A. (1995). Potential of genotypic and seasonal
effect on growth and yield of Mung bean (Vigna radiata (L.) Wilczek).
Asian J. Pl.
Sci
. 26: 13-21.
5.
6.
Kumar R, Kumawat N. Effect of sowing dates, seed rates and integrated
nutrition on productivity, profitability and nutrient uptake of summer mungbean in
Eastern Himalay. Archives of Agronomy and Soil Science. 2014;60(9):1207-27.
7.
Mavliyanova R.F., Sulaymonova B.A., Boltaev B.S., Mansurov X.G.,
Kenjaboev Sh.M. Mosh yetishtirish texnologiyasi. Tavsiyanoma. –“Navro’z”
nashriyoti. Toshkent, O’zbekiston, 2018.
8.
Reshma Khatun. (2021). Effect of sowing datr on growth and yield of mung
been (Vigna radiata L). Ragistration number NO.:19-10361. Place: Dhaka,
Bangladesh. p.23.
9.
Sekhon, H.S. (2008). Vigna in cropping system. In: MC Kharkwal, editor.
Proceedings of the fourth international food legumes research conference. New Delhi:
Indian Society of Genetics and Plant Breeding; p. 675–682.
10.
Soomro, N.A. and Khan. H.R. (2003). Response of Mung bean genotypes to
different dates of sowing in kharif season under rainfed conditions. Asian J. Pl. Sci.
2:377-79.
11.
Tursunov S. ”O’simlikshunoslik”. 2019. Toshkent “Ijod-press” 234-bet.
12.
Dala tajaribalarini o`tkazish uslublari 2007.UZPITI.
