MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
118
BOSHLANGʻICH SINF TABIIY FANLAR DARSLIGIDAGI
OʻSIMLIKLAR DUNYOSI,ULARNING HAYOT TARZI HAQIDAGI
BILIMLARNI BILIB OLISH VA TAHLIL QILISH
ShDPI oʻqituvchisi
Alimardanova Moʻtabar
ShDPI talabasi
Bozorova Feruza
Annotasiya
: Ushbu maqolada oʻsimliklarning xilma-xilligi,ularning hayot
tarzi ,oʻsish va rivojlanishi,koʻpayish usullari, oziqlanishi,yashash sharoitiiga
moslashishi yoritilgan.Bundan tashqari oʻsimliklarning inson hayotida ahamiyati va
hayvonot olamidagi tutgan oʻrni haqida maʼlumotlar berib borilgan.
Kalit soʻzlari:
oʻsimliklar,hayvonlar ,oʻsimliklar dunyosi ,daraxtlar ,butalar
,oʻt-oʻlanlar,insoniyat,oʻsimliklar dunyosining afzalliklari,hayvonot olamida tutgan
oʻrni,dukkakli ekinlar,toʻgʻ oʻsimliklari,hayot tarzi ,oʻsishi,suv oʻsimliklari va
hokazo.
Bugungi kunda barcha yoʻnalishlar qatorida taʼlim sohasida ham koʻpgina
islohotlar amalga oshirilmoqda. Birgina boshlangʻich taʼlim sohasini oladigan
boʻlsak,yangilangan darsliklar va turli xil materiallar oʻquv faoliyatiga olib
kirildi.Ushbu darsliklar xorijiy taʼlimdan olingan namunalar asosida yaratilgan boʻlib
avvalgi darsliklardan anchagina farq qiladi. Yana bir yangilik sifatida boshlangʻich
taʼlim fanlariga tabiiy fan darsliklarining qoʻshilishini olishimiz mumkin. Ushbu
darsliklarda atrof-muhit ,unda hayot kechirayotgan hayvonot olami,oʻsimliklar
dunyosi ,jonsiz jinslar va tabiat hodisalari haqidagi bilimlarning boshlangʻich
asoslari haqida maʼlumotlar berilgan va mashq daftarchalari asosida amaliy
topshiriqlar bajarish imkoniyati mavjud.
Oʻsliklar barchamiz yashab turgan zaminning ajralmas boʻlagidir. Atrof
muhitni asrash uchun yosh oʻquvchilarni tabiatga boʻlgan qiziqishini oshirish
zarur,shuning uchun tabiiy fan darsligidagi koʻplab maʼlumotlar oʻsimliklar va
ularning hayot tarzi haqida berilgan.Oʻsimliklar dunyosini quyidagi yoʻnalishlarga
boʻlib oʻrgatishimiz mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
119
1.Oʻsimliklarning xilma-xilligi.Oʻsimliklar madaniy va yovvoyi turlarga
boʻlinadi.Madaniy oʻsimliklar – inson tomonidan ekilib, parvarish qilinadigan va turli
ehtiyojlar uchun foydalaniladigan o‘simliklardir. Ular yovvoyi o‘simliklardan ajralib,
odamlar mehnati natijasida yaxshilangan va hosildorligi oshirilgan boʻladi.Madaniy
oʻsimliklarga dukkakli oʻsimliklardan bugʻdoy ,arpa,sholi; sabzavotlardan
karam,kartoshka,sabzi va boshqalar kiradi.Yovvoyi o‘simliklar – inson tomonidan
ekilmaydigan, tabiiy holda o‘sadigan va mustaqil ko‘payadigan o‘simliklardir. Ular
o‘rmonlarda, dashtlarda, cho‘llarda, tog‘larda, daryolar bo‘yida va boshqa tabiiy
hududlarda uchraydi.Yovvoyi oʻsimliklar sifatida archa , yovvoyi olma,togʻ pistasi
,moychechak , naʼmatak va boshqa bir qancha oʻsimliklar kiradi.Oʻsimliklar shakliga
koʻra daraxtlar ,butalar va oʻtlar kabi turlarga boʻlinadi.Daraxtlar– qattiq yog‘och
tanasi va uzoq umr ko‘rishi bilan ajralib turadigan ko‘p yillik o‘simliklardir. Ular yer
sharining deyarli barcha iqlim mintaqalarida uchraydi. Daraxlarga olma ,terak ,archa
va bir qancha turlari kiradi.Butalar – past bo‘yli, ko‘p shoxli, yog‘ochsimon
o‘simliklar bo‘lib, ular daraxtlardan farqli ravishda bitta asosiy tanaga ega emas.
Butalar ham yer yuzining turli iqlim mintaqalarida uchraydi va ularga olcha butasi
,oʻrik butasi ,lola butasi ,atirgul butasi v aboshqa butalar misol boʻla oladi.O‘tlar –
yumshoq poyali, nisbatan past bo‘yli, ko‘p hollarda bir yillik yoki ko‘p yillik
o‘simliklardir. Ular yer yuzining deyarli barcha joylarida uchraydi va xillari juda koʻp
tarqalgan.Oʻsimliklar yashash muhitiga qarab togʻda quruqlikda,suvda va choʻllarda
yashaydilar.Togʻ oʻsimliklariga pista ,archa va hokazolarni ,quruqlikda oʻsuvchi
oʻsimliklarga esa arpa ,bugʻdoy,daraxtlar ,gullarni ,suv oʻsimligiga Nilufar gulni va
choʻl oʻsimliklariga saksovul ,kaktus,yantoq kabilarni kiritishimiz mumkin.
2.Oʻsimliklarning hayot tarzi.Oʻsishi va rivojlanishi.
Urug‘ning unib chiqishi.Urug‘ o‘sish uchun namlik, issiqlik va kislorod talab
qiladi.Urug‘ qobig‘i yorilib, ildizcha va poyacha o‘sib chiqadi.Tuproqqa ildiz otib,
oziq moddalar va suvni o‘zlashtirish boshlanadi.2. Ko‘chatning rivojlanishi.Ildiz
tizimi kengayib, o‘simlik mustahkamlanadi.Birinchi haqiqiy barglar paydo bo‘lib,
fotosintez jarayoni boshlanadi.O‘simlik oziq moddalarni yig‘ib, tez o‘sadi.3. Gullash
va
changlanish.O‘simlik
yetilgan
sari
gullaydi,
bu
ko‘payishning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
120
boshlanishi.Changlanish
hasharotlar,
shamol
yoki
suv
yordamida
sodir
bo‘ladi.Changlanganidan keyin urug‘ va mevalar shakllanadi.4. Meva va urug‘ hosil
bo‘lishi.Mevalar pishib, ichida yangi urug‘lar hosil bo‘ladi.Urug‘lar tarqalib, yangi
o‘simliklar paydo bo‘lishi uchun tayyorlanadi.5. Qarish va nobud bo‘lish.O‘simlik
o‘z hayot tsiklini tugatadiYillik o‘simliklar nobud bo‘ladi, ko‘p yillik o‘simliklar esa
dam olish davriga o‘tadi.
3.Oʻsliklarning insoniyat va hayvonot olamida tutgan oʻrni.
Insonlar
oʻsimliklardan turli maqsadlarda foydalanishadi.Masalan
oʻsimliklarni isteʼmol qilish va ulardan dorivor vositasida foydalanilishi mumkin
.Sabzavotlarni muntazam ravishda isteʼmol qilish inson imun tizimini
mustahkamlaydi va sogʻligʻini bir meʼyorda ushlab turishga yordam beradi.Bundan
tashqari,oʻsimliklardan turli xil xomashyo sifatida foydalanish,ulardan turli xil mebel
va sanoatning boshqa sohalarida ishlatishida mumkin.Yana bir afzalligi
oʻsimliklardan estetik goʻzallik baxsh etuvchi bogʻ va manzaralardir,bu
manzaralardan bahramand boʻlgan kishi stress va charchoqdan holi boʻladi.
Oʻsimliklarning hayvonlar uchun ham muhim ahamiyatga ega hisoblanadi,chunki
koʻpgina hayvonlar oʻt-oʻlan va oʻsimliklar bilan oziqlanadi.Bundan tashqari ,zaif
hayvonlar daraxt va butalar orasiga yashirinib yirtqich hayvonlardan jon saqlashlari
va tiriklik zanjirini muvozanatda saqlab qolishga imkon beradi.Oʻsimlik dunyosining
butun tabiat uchun eng muhim jihati karbonat angidrid gazini yutib ,oʻzida qayta
filtrlab tashqi muhitga kislorod holida yetkazib berishidir. Ehtimol , oʻsimliklar
boʻlmaganida insoniyat va hayvonot olami ham yoʻqolib ketishi mumkin edi.
O‘simliklar nafaqat oziq-ovqat manbai, balki hayotning asosiy tayanchi hisoblanadi.
Ular atrof-muhitni toza saqlashga, insonlarning salomatligini yaxshilashga va
hayvonlarning yashash joylarini ta’minlashga xizmat qiladi.Boshlangʻich sinf
oʻquvchilariga tabiat haqidagi malumotlarni berish va ularni tabiatni asrashga boʻlgan
qiziqishini oshirish bugungi kunning eng ustuvor vazifalaridan biridir.Oʻsimliklar
ham suv kabi bizning hayot manbayimiz,shuning uchun ham o‘simliklarni asrash va
ko‘paytirish har birimizning oliy burchimizdir!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI :
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
121
1.“Tabiiy fanlar. 1–4-sinflar uchun darsliklar”, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi
vazirligi, Toshkent: “Sharq” nashriyoti.
2.Jo‘rayev M., Xo‘jaqulova Z. – “O‘simliklar dunyosi”, o‘quv qo‘llanma, Toshkent,
2020.
3.Nabiyev A. Va boshqalar – “Biologiya. 6–7-sinflar uchun darslik”, Toshkent:
“O‘qituvchi” nashriyoti.
4,Rustamova M., Islomov Q. – “Atrof-muhit va biz”, Toshkent, 2019.
5.Qoraev S., Karimov A. – “Umumiy biologiya”, oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv
qo‘llanma, 2018.
6.Uzbekiston milliy ensiklopediyasi, 1–12 jildlar, Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” nashriyoti.
7.Biologiya va ekologiya fanlari bo‘yicha ilmiy maqolalar,
