MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
109
QIZIL KITOBGA KIRITILGAN HAYVONLAR HAQIDA
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti
Tabiiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Alimardonova Moʻtabar Xolmoʻminovna
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti
"Boshlangʻich taʼlim"yoʻnalishi
3-bosqich talabasi
Yaxshiyev Dilxush Otabek oʻgʻli.
Tel:+998912259402
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Qizil kitobga kiritilgan hayvonlarning turli
jihatlari, ularning xatti-harakatlari, yashash muhitlari va ularni saqlash zarurati
haqida batafsil ma'lumot berilgan. Qizil kitobga kiritish sabablari, bu hayvonlarning
ekosistemadagi roʼli va inson faoliyatining ularni qanday ta'sir qilishi ham
muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
Qizil kitob yo'qolib ketish xavfi, hayvonlar turlari, ekosistema,
saqlash va himoya, inson faoliyati.
Annotation.
This article provides detailed information on various aspects of
animals included in the Red Book, their actions, habits and necessities of keeping
them. The reasons for the Red Book are also discussed how the animals in the
ecosystem and human activity affect them.
Keywords:
The risk of disappearing red book, animal species, ecosystem,
storage and protection, human activities.
Аннотация.
В этой статье предоставлена подробная информация о
различных аспектах животных, включенных в Красную книгу, их действия,
привычки и потребности их поддержания. Причины красной книги также
обсуждаются, как животные в экосистеме и человеческой деятельности
влияют на них.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
110
Ключевые слова:
риск исчезновения красной книги, видов животных,
экосистемы, хранения и защиты, деятельности человека.
Kirish qismi
''Qizil Kitob" – bu noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan hayvonlar,
oʻsimliklar va qushlarning roʻyxati boʻlib, dunyoning koʻplab mamlakatlarida qabul
qilingan. Oʻzbekistonda ham "Oʻzbekiston Respublikasining Qizil Kitobi" muhim
ekologik hujjat hisoblanadi. Bu kitobda asosan yo'qolish xavfi ostida bo'lgan
hayvonlar va o'simliklar keltirilgan. Qizil Kitobga kiritilgan baʼzi hayvonlar, ularning
tarqalishi, xavf ostida boʻlish sabablari va himoya choralari haqida soʻz yuritamiz
ushbu maqolada. Koʻplab hayvonlarning oʻlkamizdan yoʻqolib ketishi oqibatida
hayvonot olamiga juda katta salbiy taʼsir doirasida qolmoqda. Hayvonlarning turlari
ularning maʼlum bir joyda yashash muhiti, xatti-harakatlari, toʻgʻrisida va
ekotizimdagi ahamiyati haqida, hayvonot olamini xavf ostidan holi etish maqsadida
koʻplab hujjatlar imzolandi.
1. Qizil kitobga kiritilgan hayvonlarning xususiyatlari.Qizil kitobga
kiritilgan hayvonlar odatda quyidagi sabablarga koʻra xavf ostida boʻladi:
Yashash joylarining yoʻqolishi oʻrmonlarning kesilishi, qurishi natijasida
koʻplab hayvonlar, yashash joylarini yoʻqotishmoqda.
Brakonerlik va noqonuniy ovlash hayvonlarni masalan ayrim hayvonlarning
teri, suyak uchun ovlash hayvonot dunyosining yoʻqolib ketishiga sabab boʻlmoqda.
Iqlim oʻzgarishi haqida masalan qutb hayvonlari uchun muzliklarning
erishini olishimiz mumkin.
Inson faoliyatining salbiy taʼsiri ham juda koʻp koʻrishimiz mumkun.
Masalan birgina sanoatni oladigan boʻlsak undan chiqadigan turli xildagi chiqindilar,
atrof-muhitni ifloslanishiga olib kelmoqda. Hayvonlarning koʻplab turlari kamayib
ketmoqda. Misol tariqasida. Amur yoʻlbarsi – dunyoda 500 tagina qolgan, asosan
Rossiya va Xitoyda yashaydi. Amur yoʻlbarslarining asosiy xususiyatlari haqida.
Ular katta mo'ylovlarga ega bo'lib, qalin va yumshoq jun bilan o'ralgan. Ular asosan
sharqiy Osiyo, xususan Rossiyaning zarbli hududlarida va Shimoliy Xitoyda
yashaydi. Ovqatlanishi ular yirtqichlar bo'lib, tog'li va o'rmonli hududlarda yashab,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
111
asosan keng joylarda ov qiladi.Oq ayiq – Arktika muzliklari erib borayotgani tufayli
yashash joyi qisqarmoqda. Yuqumli kasalliklar va yovvoyi hayvonlarning raqobati
ham ayiq sonining kamayishiga olib kelishi mumkin. Markaziy Osiyo qoploni –
Oʻrta Osiyo togʻlarida tarqalgan, lekin brakonerlik tufayli soni kamayib bormoqda.
2. Hayvonlarning ekotizimdagi roli va ahamiyati
Har bir tur ekotizimda muhim rol oʻynaydi. Masalan: Yirtqich hayvonlardan
yoʻlbars, burgutlarni oladigan boʻlsak ular oʻsimlikxoʻr hayvonlar sonini tartibga
solib, tabiat muvozanatini saqlaydi. Toʻqay hayvonlaridan fil, karkidon –
oʻsimliklarni tarqatib, oʻrmonlarni yangilashga yordam beradi. Suv ekotizimi
vakillari delfin, baʼzi baliqlar – suv resurslarini tozalashda muhim roʼl oʻynaydi.
Masalan Dengiz ilon baliq haqida bu noyob baliq turi qizil ro'yxatda ko'rsatilgan.
Ularning asosiy muammosi atrof-muhitning ifloslanishi va tabiiy yashash joylarining
yo'qolishidir. Agar bu hayvonlar yoʻqolib ketsa, tabiat zanjirining bir qancha
boʻgʻinlari buziladi, bu esa butun ekotizimga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
3. Hayvonlarni muhofaza qilish boʻyicha choralar.
Qizil kitobga kiritilgan turlarni saqlab qolish uchun quyidagi choralar
koʻrilmoqda: Qoʻriqxonalar va milliy bogʻlar tashkil etish noyob hayvonlar uchun
himoyalangan hududlar yaratish. Qatʼiy qonunlar va jazolar – brakonerlikni qonuniy
jihatdan taʼqiqlash va qattiq jazolash ishlari oʻlkamizda olib borilmoqda. Xalqaro
hamkorlik CITES, IUCN kabi tashkilotlar orqali global himoya dasturlarini amalga
oshirilmoqda.
Xulosa
Qizil kitobda keltirilgan hayvonlarni muhofaza qilish uchun ko'plab xalqaro
tashkilotlar va davlatlar harakat qilmoqda. Ularning sa'y-harakatlari natijasida, ayrim
turdagi hayvonlar soni oshayotganini ko'rishimiz mumkin.
Qizil kitobga kiritilgan hayvonlarni saqlab qolish nafaqat biologik xilma-xillik
uchun, balki butun insoniyat uchun muhim vazifa hisoblanadi. Har birimiz oʻz
hayotimizda ekologik muhit va barqarorlik tamoyillariga rioya qilish orqali bu borada
oʻz hissamizni qoʻsha olamiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_Апрел –2025
112
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.Oʻzbekiston Respublikasining Qizil Kitobi – Toshkent: "Chinor ENK", 2019.
2.Mirziyoyev Sh.M. Tabiatni muhofaza qilish siyosati. – Toshkent: "Oʻzbekiston",
2021.
3.Ibrohimov A. Oʻzbekistonning yovvoyi hayvonlari. – Toshkent: "Fan", 2018.
4. Xalilov R. Ekologiya va hayvonot dunyosi. – Samarqand: "Samarqand nashriyoti",
2020.
